19-amaliy mashg’ulot: Massa, sig’im va vaqt o’lchov birliklari



Yüklə 257,1 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/2
tarix16.10.2023
ölçüsü257,1 Kb.
#130404
  1   2
Massa, sig’im va vaqt o’lchov birliklari



19-amaliy mashg’ulot: 
Massa, sig’im va vaqt o’lchov birliklari.
 
 
1. Massa va og`irlik tushunchalari. Massani o`lchash. Massa o`lchov 
birliklari: kg, g, s,t. 
2. Sig`im va uni o`lchash. Sig`im o`lchov birligi: litr - l. 
3. Vaqt va uni o`lchash. Vaqt o`lchov birliklari. 
Bu bo‘limda o‘quvchilar massa tushunchasi va uning o‘lchov birligi - 
«kilogramm» bilan tanishadilar. Bu mavzuni o‘rganishdagi atamalarga alohida 
ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak.
Sababi, so‘nggi vaqtlargacha massani oddiy tarozda tortib, uning 
ko‘rsatkichlarini «og‘irlik» deb atar edilar. Vaholanki, massa va og‘irlik bir xil 
narsa emas. Og‘irlik – massani tezlanishga ko‘paytmasidan iborat bo‘lgan 
kuchdir. Shuning uchun bolalarga savol berilganda «ushbu predmetni og‘irligi 
qancha?» deb emas, «ushbu predmetning massasi qancha?» deb so‘rash joiz 
bo‘ladi. Savolning bunday shaklda qo‘yilishi birinchi sinfdanoq joriy etilgan. 
Massa haqida tasavvurni shakllantirish metodikasida quyidagi bosqichlarni 
ajratish mumkin. Bolalarda massa haqida qanday tushuncha borligini aniqlab
olish kerak. Buning uchun o‘qituvchi shunday vaziyatdan foydalanish mumkin. 
Stolga ikkita bir xil rangli va o‘lchamli ikkita kubikni qo‘yish lozim.
(Ularning birini yog‘ochdan, ikkinchisini kartondan yasash mumkin. Ularning 
tashqi tomondan farqi bo‘lmasligi kerak).O‘qituvchi bu ikkala kubik bir xil
bo‘lsa ham, ularning o‘rtasida farqlar borligini tushuntirishi kerak. Shunda 
bolalarda bu farq nimada ekanligiga qiziqish uyg‘onadi. Ba’zi bolalar esa 
kubiklarni yaqindan va hatto ko‘tarib ko‘rishga harakat qilishadi. Shunda 
o‘qituvchi «og‘irroq» va «yengilroq» predmetning massasi bilan bog‘liq sifati
ekanini tushintiradi. Matematikada «og‘irroq» va «engilroq» so‘zlari o‘rniga 
«Ushbu predmetning massasi ko‘p (yoki kam)» degan iboralar ishlatiladi. So‘ng 
o‘qituvchi har bir o‘quvchiga (massasiga ko‘ra bir -biridan farq qiluvchi) ikkita 
kitobni ikki qo‘liga olib, ulardan qay biri og‘iriroq ekanini so‘raydi. Javob turlicha 
bo‘lishi mumkin. Shunda o‘qituvchi predmetlar massasini qo‘lga olib
chamalash mushkul ekanligini uqtiradi. Bunday hollarda eng oddiy pallali 
tarozilardan foydalanish mumkinligini tushintiradi va predmetlar massasini
taqqoslash jarayonida undan foydalanish yo‘llarini tushuntiradi. Zaruriy 
tajribaga esa amaliy mashqlar davomida erishiladi. O‘quvchilarning diqqatini taroz 
pallalari bo‘sh vaqtida ko‘rsatkich tillarning holatiga, so‘ngra esa, pallalarga har xil 
buyum qo‘yilgandan keyingi holatga qaratiladi. 
O‘qituvchi bolalarga, uzunlikni o‘lchashda qo‘llanilgani kabi, massani 
o‘lchash uchun o‘lchov birligi zarurligini ma’lum qiladi. Bunday o‘lchov birligi 
sifatida «kilogramm» qabul qilingan. 
O‘qituvchi 1 kg, 2 kg, 5 kg li taroz toshlarini namoyish etadi. O‘quvchilar 
toshlarini o‘lchash (tortish) bo‘yicha mashqlarni o‘tkazadilar. Buning oqibatida
ular miqdorlar haqida tasavvurni kengaytirish o‘lchov bilan boshqa mavzularni
kengroq anglash, hisob-kitob bo‘yicha ko‘nikmalarini mukammallashtiradilar.


Massalarning yig‘indisi, ayirmasi yoki qoldig‘ini topish bilan bog‘liq
masalalarni yechish jarayonida o‘quvchilar bir xil nomdagi birliklarda ifodalangan 
miqdorlarni qo‘s hish va ayirishga oid vazifalarni bajaradilar. 
Sig`im tushunchasi va uning o‘lchov birligi litr tushunchasi bilan
bolalar birinchi sinfda tanishadilar. 4-sinfda hajm o‘lchov birligining sodda 
ko‘rinishlari o‘rganiladi. Shuning uchun ham hajmni o‘rganishda bir nomli
ko‘rsatkichdan boshqa nomli ko‘rsatkichga o‘tish, ikki xil nomdagi hajm 
miqdorini qo‘shish va ayirish kabi jarayonlar bo‘lmaydi. 
Sig`im va uning o‘lchov birligi litr bilan tanishish jarayonida quyidagi 
muammoli holatlardan foydalanish mumkin. 
1. O‘qituvchi stolida suv to‘latilgan ikki xil idish turibdi. Har ikkovida suv 
bir xil to‘latilgan bo‘lsa ham idishlardan biri ingichka, ikkinchisi esa yo‘g‘on va 
ikki xil hajmda ikkita stakan (ularni 1 va 2 deb belgilaymiz) va suvni quyish uchun 
ishlatiladigan yana boshqa uchinchi idish bor. O‘qituvchi 1 sonli stakan bilan
har ikkala idishdagi suvlar hajmini o‘lchashni topshiradi. O‘quvchilar katta 
idishda 10 stakan, kichik idishda 5 stakan suv borligini aniqlaydilar. Bundan 
tegishli xulosa chiqariladi.
Keyin ikkinchi stakan bilan har ikki idishdagi suv o‘lchanadi. Bu holatda 
katta idishdagi suv 4 stakan, kichik stakandagi suv 2 stakan chiqadi. Ya’ni xulosa 
qilinadi. Endi o‘qituvchi katta idishdagi suvni ikkinchi stakan bilan, kichik
idishdagi suvni birinchi stakan bilan o‘lchashni topshiradi. Yakunlarni
muhokama qilish o‘quvchilarni shunday xulosalarga olib keladiki, idishlardagi
suv hajmini o‘lchash va taqqoslash uchun bitta o‘lchov birligidan bitta 
stakandan foydalanish zarur ekan. Bu holatda uzunlikni santimetr bilan, massani 
esa kilogramlar bilan o‘lchashni misol keltirib, hajmni o‘lchash uchun litrdan
o‘lchov birligi sifatida foydalanishni tushuntiradi.
2. Suvli ikki idishdan biri kengroq ikkinchisi uzunchoq bo‘lib,
ikkinchisidagi suvning balandligi birinchisiga nisbatan yuqoriroq. O‘qituvchi 
savol beradi: «Bu idishlarning qaysi birida suv ko‘proq?». Javoblar turlicha
bo‘ladi. Qaysi idishda suv ko‘proq ekanligini hal etish kerak.
O‘quvchilarning o‘zlari idishlardagi suvni o‘lchash uchun uchinchi idishdan 
foydalanishni taklif etadi. Bolalar suvni o‘lchash jarayonida har ikkala idishda ham
bir xil hajmdagi bir xil suv bor degan fikrlarga kelishlari ham mumkin.
O‘qituvchi o‘lchovlar yakuni bo‘yicha qo‘yidagicha xulosaga keladi: turli
hajmli idishlarda turli miqdorda suv bo‘lishi mumkin va ularni yuzaki 
chamalash mumkin emasligini, o‘lchov yo‘li bilan aniq natijaga erishish
mumkinligini tushuntiradi. Hajmning o‘lchov birligi kiritilganidan so‘ng turli
amaliy mashqlar bajariladi.
Masalan: «Bir idishda 5 l suv bor, ikkinchisida 3 l suv bor. Har ikkala idishdagi 
suvlar hajmi teng bo‘lishi uchun nima qilishi kerak?». (Birinchi idishdan 
ikkinchisiga suv quyilsa unda ikkala idishda 4 litrdan suv bo‘ladi, yoki birinchi 
idishdagi 2 l suv to‘kib tashlansa, har ikkala idishdagi suvning hajmi teng bo‘ladi). 
«Bir idishda 3 l. suv bor. Ikkinchisida esa 2 l. ko‘proq. Nima qilsak, ikkinchi 
idishda birinchi idishga nisbatan 1 l suv ko‘proq bo‘ladi?». 


Birinchi masala kabi, bu ham bolalarda fikrlash haqiqiy javobni topish
davomida aqliy harakatni yuzaga keltiradi. Masalan, bolalar, birinchi idishga 1 l 
suv qo‘shimcha quyishni, yoki birinchisiga 2 l, ikkinchisiga 1 l suv yana
quyishni taklif etishlari mumkin. Bu takliflarning hammasi amalda bajarilib 
ko‘rilishi kerak, ya’ni, hajmni o‘lchash bo‘yicha mashqlarga aylanishi kerak.
Yuqorida keltirilgan vazifalar bolalarda oddiy holat – idishdagi suvni stakan
bilan o‘lchashga nisbatan ko‘proq qiziqish uyg‘otish mumkin.
Mavjud dastur bo‘yicha vaqt miqdori va uning o‘lchov birliklari bilan
tanishuv 2-sinfda amalga oshiriladi. Vaqt haqidagi tushunchani shakllantirish 
jarayonidagi murakkablikni nazarda tutib, bu sohadagi ishlarni birinchi sinfdanoq 
boshlamoq lozim. 
O‘quvchilarning kunlar va oylarini yozib borishi, oy va hafta ichida
kunlar soni qancha ekanligini aniqlash, dars va tanaffuslar davomi kabi amaliy 
ishlar birinchi sinfdanoq vaqt haqidagi tushunchalar berib boriladi.
2-sinfda esa yil, oy, sutka (kecha-kunduz), soat va minut kabi birliklar o‘rganiladi. 
3-sinfda esa, sekund va asr tushunchalari o‘tilishi bilan bolalarda vaqt
haqidagi tushunchalarni yanada aniqlashtirishga erishiladi. Vaqt birliklari
haqida tasavvurni shakllantirish uchun turli mashg‘ulotlar o‘tkazish yaxshi
samara berishi mumkin, masalan: o‘qituvchi o‘zi qarsakchalgandan so‘ng bir 
minut o‘tgach,bolalar ham qarsak chalishini tushuntiradi. (bolalar bir minut vaqt 
o‘tishi uchun 60 gacha sanashlari kerak ). Kalendar bilan ishlash ham yaxshi natija 
beradi.
Darslikda keltirilgan mashqlarni bajarish davomida bolalar yil
davomida qancha oy, haftada qancha kun borligini va ularning davomiyligini 
bilib oladilar. 

Yüklə 257,1 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin