A. Ata Tezbaşaran ölçek Hazırlama

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 447.46 Kb.
səhifə1/5
tarix07.08.2018
ölçüsü447.46 Kb.
  1   2   3   4   5

Likert Tipi

Kılavuzu

A. Ata TEZBAŞARAN

Ölçek Hazırlama

A. Ata Tezbaşaran LİKERT TİPİ ÖLÇEK HAZIRLAMA KILAVUZU

Üçüncü eS-ükirtüamp

Likert Tipi

Ölçek Hazırlama

Kılavuzu


Prof. Dr. A. Ata TEZBAŞARAN

Mersin Üniversitesi

Eğitim Fakültesi

Eğitim Bilimleri Bölümü

Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme

Anabilim Dalı



Mersin 2008

Ü ç ü n c ü S ü r ü m

e - K i t a p

LIKERT TİPİ ÖLÇEK HAZIRLAMA KILAVUZU



Üçüncü sürüm: 2008

Prof. Dr. A. Ata Tezbaşaran

E-posta:

ata@mersin.edu.tr



Dizgi, kapak tasarımı ve

sayfa düzenleme: A. Ata Tezbaşaran

Bu kitap, daha önce iki kez Türk Psikologlar Derneği tarafından yayınlanmıştır.

Kaynak gösterilerek yapılacak kısa alıntılar dışında, yazılı izin alınmadan herhangi bir yolla çoğaltılamaz. © Eserin tüm hakları yazarına aittir.

ISBN: 975-9756-08-5

i

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

ÖNSÖZ

Bu kılavuzun yayınlanmasında, Türk Psikologlar Derneği Genel Başkanı Prof.

Dr. Nail Şahin’in özendirici tutumu ile Prof. Dr. Işık Savaşır’ın güdüleyici desteği

başrolü oynadı.

Birçok eksiği bulunmakla birlikte bu kılavuzun, yapım bilgisini içeren yayınların

çoğalmasına katkıda bulunmasını umuyorum. Bu kılavuzun taslağı, Prof. Dr.

Hüsnü Arıcı ve Prof. Dr. İlhan Akhun tarafından incelendi; yaptıkları öneriler

kılavuzun ana hatlarını ve eksiklerini belirledi.

Yrd. Doç. Dr. Rükzan Eski ve Prof. Dr. Yaşar Baykul, kılavuzun şu andaki

içeriğini bilimsel açıdan irdeleyerek, değerli katkılarda bulundular.

Konuyla ilgili bir kılavuz gerekliliğini ve bunun içeriğini öğrencilerim belirledi.

Kılavuzun içerik, anlatım ve yazımı, ÖSYM’nin Test Araştırma Birimi

uzmanlarından Nurper Fidan tarafından sıkıca gözden geçirildi. Basımla ilgili

etkinliklerde Uzm. Psk. Nedret Öztan emek ve zaman harcadı. Eşim Sabahat

Tezbaşaran, oğlum Umut Özgün Tezbaşaran ile kızım Gamze Özlem Tezbaşaran,

yalnızca bana katlanmakla kalmayıp, aynı zamanda destek de oldular. Bu

kılavuzun hazırlanması sırasında Psk. Adnan Erkuş ve ÖSYM’nin Test Araştırma

Birimi uzmanlarından Ömer Kutlu bana her bakımdan destek oldular.

Burada söylenmeyenlerle birlikte kılavuza emeği geçen herkese teşekkür

ediyorum. Bu kılavuzdaki tüm eksikliklerin ve yetersizliklerin sorumluluğu bana

aittir.

A. Ata Tezbaşaran



14 Eylül 1996, Ankara

ii

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

KILAVUZ HAKKINDA

Bu kılavuz, kendi konusundaki bir boşluğu doldurmak için değil, bu boşluğa

dikkati çekmek amacıyla hazırlanmıştır. Kılavuzun taşıdığı sınırların bilinmesi ve

buna göre davranılması için aşağıdaki açıklamalara gerek duyulmuştur.

Araştırmacılar ve ölçek geliştirenler, tutumlar konusundaki kuramsal ve görgül

bilgiler için başka kaynaklardan yararlanmalıdır.

Kılavuz, tutumları ölçmek için kullanılmakta olan tekniklerin tümünü

kapsamamaktadır. Ayrıca, Likert tipi ölçek geliştirmek için, bu kılavuzda önerilen

tekniklerin dışında, bilinen başka yollar da vardır. Bu kılavuzda, Likert tipi ölçek

geliştirmek için kullanılan geleneksel tekniklerle birlikte yazarın önerdiği bir teknik

de bulunmaktadır. Kılavuzda kapsanan teknikler tek boyutlu ölçekleme modeline

dayalıdır. Parametrik olmayan teknikler, çok boyutlu ölçekleme teknikleri ve madde

- tepki kuramına (item - response theory) dayalı teknikler kılavuzun kapsamı

dışında bırakılmıştır. Norm grupları, geliştirilen ölçeğin yayına hazırlanması,

ölçekle ilgili bilimsel rapor yazma gerekleri kapsam dışında tutulmuştur. Bu konularla

ilgili olarak diğer kaynaklara başvurulmalıdır.

Bu kılavuzdaki işlemleri yerine getirmek ve bunları yorumlamak için, istatistikle

ilgili kaynaklardan ayrıca yararlanılmalıdır. Aynı amaçla bilgisayardan yararlanma

olanağının bulunabileceği düşünülmüştür.

İkinci Bası İçin Kısa Söz

Birincisinde 2 000 adet basılan bu kılavuzun bir yıllık bir zaman dilimi

içinde tükenmesi ve yeniden basımının istenmesi, bu tür yapım bilgisini içeren

kılavuzlara ihtiyaç duyulduğu düşüncesini doğrular görünmektedir. “Acilen”

baskıya yetiştirme zorunluluğu nedeniyle yazım biçiminin gözden geçirilmesi için

ancak kısıtlı bir zaman kaldı. Yazım biçimini gözden geçiren Erdemir Fidan ile

Nurper Fidan’a teşekkürler.

A. Ata Tezbaşaran

20.10.1997 Ankara

iii


Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

İÇİNDEKİLER



BÖLÜM I

TUTUMLARIN ÖLÇÜLMESİ .....................................................................1

Tutumları Ölçme Teknikleri ..............................................................2

Psikolojik Ölçeklerin Temel Sayıltıları .............................................3

Ölçme Aracının İşlevi ......................................................................4

BÖLÜM II

LIKERT’İN DERECELEME TOPLAMLARI TEKNİĞİ ..............................5



BÖLÜM III

1. LIKERT TİPİ ÖLÇEK GELİŞTİRME .....................................................9

Yapılacak İşler ...............................................................................10

1. Ölçülecek Tutumun (Özeliğin) Tanımlanması ...........................10

1.a.Tutum Kapsamının Belirlenmesi ............................................. 11

1.b. Kapsama Uygun Gözlenebilir İşaretçilerin Belirlenmesi:

Denemelik Tutum İfadeleri ..................................................... 11

2. DENEME ÖLÇEĞİNİN DÜZENLENMESİ VE

DENEME UYGULAMASI ....................................................................14

2.a. Ölçek Materyalinin Hazırlanması ...........................................15

2.b. Yönergelerin Hazırlanması ve Cevaplama Düzeni ................15

2.c. Maddelerin Ölçek İçindeki Düzeninin Belirlenmesi ................18

2.d. Ön İnceleme ...........................................................................19

2.e. Deneme Uygulaması .............................................................19

3. DENEME UYGULAMASINDAN ELDE EDİLEN

VERİLERİN ANALİZİ VE MADDE SEÇME .........................................21

3.a. Madde ve Ölçek Puanları ......................................................21

3.a.1. Cevapların Puanlanması .....................................................21

3.a.2. Analize Hazırlık: Verilerin Düzenlenmesi ............................23

iv

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

3.a.3. Ölçek Puanlarının Hesaplanması .......................................24

3.a.4. Puan Dağılımının Özellikleri ................................................26

3.b. Madde Analizi .........................................................................28

3.b.1. Korelasyonlara Dayalı Madde Analizi .................................29

3.b.2. Alt-Üst Grup Ortalamaları Farkına Dayalı Madde Analizi ...31

3.b.3. Basit Doğrusal Regresyon (BDR) Tekniğiyle Madde Analizi 36

STANDART PUANLAR ...........................................................................43

AĞIRLIKLI PUANLAR .............................................................................44

ÖLÇEĞİN PSİKOMETRİK ÖZELLİKLERİ ...............................................45

Ölçeğin Güvenirliği ........................................................................45

Ölçeğin Geçerliği ...........................................................................48

Kapsam Geçerliği ................................................................49

Ölçüt Geçerliği ....................................................................49

Yapı Geçerliği ......................................................................51

1

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

BÖLÜM I

TUTUMLARIN ÖLÇÜLMESİ

Davranış bilimlerindeki araştırmalarda, bir değişken ile diğerleri arasındaki

ilişkileri inceleyerek bunlardan değişik düzeylerde sonuçlar çıkarıp yargılarda

bulunmadan önce karşılanması zorunlu olan en azından bir koşul vardır. Bu

da incelenen her değişkenin kendi başına, gereğince ve yeterince ölçülebilmiş

olmasıdır. Bir değişkenin ölçüleri ile ilgili herhangi bir kuşku varsa, kuşkulu ölçülere

dayalı olarak incelenen ilişki ve fark testlerinden elde edilen sonuç ve bunlara

dayalı yorumlar da kuşkulu olacaktır. Bu nedenle, incelenen her değişken

(psikolojik özelik - trait), öncelikle kendi başına herhangi bir kuşkuya yer vermeyecek

düzeyde ölçülebilmelidir (Crocker & Algina, 1986, s. 3 - 5).

Davranış bilimlerinde ölçmeye ve araştırmalara konu olan ve bu nedenle

gereğince ölçülmesi gereken psikolojik değişkenlerden biri de tutumdur.

Tutumların ölçülebilmesi, tanımlanabilmesine bağlıdır. Tutum, belirli nesne,

durum, kurum, kavram ya da diğer insanlara karşı öğrenilmiş, olumlu ya da

olumsuz tepkide bulunma eğilimidir. Bu açıdan bakıldığında ilgilerle tutumlar

birbirine benzer. Fakat ilgiler bir bireyin kendi etkinliklerine ilişkin duygu veya

tercihleriyle sınırlıdır. Tutumlar ise, örneğin bir ahlaki değer yargısını onaylama

ya da onaylamama gibisinden bir davranış eğilimine sahip olmadır. Bir şeyle ilgilenen

kişi, düşüncelerinin ve tepkilerinin olumlu ya da olumsuz olup olmadığına

bakmaksızın, zamanının çoğunu ilgilendiği şeyle veya onunla ilişkili bulduğu

şeylerle uğraşmakla veya bunları düşünmekle geçirir.

Tutumlarla görüşler de birbirine benzerdir; fakat görüşler genellenebilirlik

derecesi ve ölçme tekniği bakımından tutumlardan farklıdır. Görüşler, belirli

oluşumlara veya durumlara gösterilen özgül tepkilerdir. Tutumlar ise daha geniş

çapta olaylar grubuna veya insan topluluklarına karşı bireyin tepkilerindeki

etkileri bakımından daha geneldir. Ayrıca insanlar görüşlerinin farkındadırlar ama

tutumlarının tam olarak farkında olmayabilirler.

2

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

Görüşler genellikle tarama listeleriyle (survey) veya anketlerle ölçülür.

Anketlerde bireylere belirli bir ürün, kişi, konu, vb. hakkında sorular yöneltilir ve

kişiden görüşlerini bildirmesi istenir. Genel görüş anketleri, işadamları, politikacılar,

reklamcılar gibi kitleleri etkilemeye çalışan kişiler için önemli bilgi kaynaklarıdır.

Genel görüş anketleriyle hedef kitlenin görüşlerinin, beklentilerinin neler olduğu

belirlenmeye çalışılır. Yansız ve temsil edici örneklem seçilerek uygulanan bir

anketten elde edilen sonuçların hedef kitlenin görüşlerini yansıttığı kabul edilebilir.

Hedef kitlenin (evrenin) iyi tanımlanması ve bunun yapısına en uygun örnekleme

tekniğinin kullanılması gerekir.

Görüş anketlerinde genellikle açık uçlu sorular veya belirli sayıda seçeneği

olan maddeler kullanılır. Görüş belirtmeyi gerektiren açık uçlu bir soruya verilecek

cevap belirli değildir ve herhangi bir biçimde sınırlandırılamaz. Cevaplayıcılar

görüşlerini diledikleri biçimde ifade edebilirler. Çoktan seçmeli maddelerde ise

cevaplayıcı belirli sayıdaki seçenek arasından görüşüne uygun düşeni seçip

işaretlemek durumundadır. Açık uçlu soruların daha zengin bilgi sağladığı açıktır.

Çoktan seçmeli maddeler ise büyük gruplara anket uygulamada nesnellik ve

kullanışlılık açısından daha elverişlidir. Bu iki tekniği uzlaştıran yol, küçük ve temsil

edici bir örnekleme açık uçlu sorulardan oluşan bir anket uygulayıp, buradan

sağlanan bilgilerle büyük gruplara uygulanacak maddeler için seçenek üretmektir.



Tutumları Ölçme Teknikleri

Tutumlara ilişkin bilgi toplamada birbirinden farklı birçok yaklaşım izlenebilir:

davranışın gözlenmesi, bireyin kendisini rapor etmesi (soru listeleri, envanterler

vb.), görüşme (mülakat), projektif teknikler. Bireyin belirli bir insan topluluğuna,

bir nesneye, bir duruma, bir kuruma ya da bir olaya karşı tutumu farklı tekniklerle

belirlendiğinde farklı sonuçlar elde edilebilir. Bir tutum öznesi içeren herhangi bir

durumda bireyin davranışını (yaptığını, söylediğini, yazdığını, vb.) belirlemede en

geçerli yol, söz konusu durumda bireyin davranışlarının doğrudan gözlenmesidir.

Davranışın doğrudan gözlenmesi özellikle davranış bilimleri araştırmalarında

önemli bir yer tutar. Davranışı doğrudan gözleme, bir tutum öznesine karşı göste3



Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

rilen temsilci bir davranış örneklemi elde etmek için oldukça pahalı ve zaman alıcı

bir tekniktir. Ayrıca, bazı durumlarda gözlem yapmak da olanaksızdır.

Bireyin tutumlarını belirlemede yararlanılan projektif teknikte, genellikle

cevaplayıcıya bir dizi resim gösterilir ve kendisinden her resim için bir öykü

uydurması istenir. Cevaplayıcıya sunulan resimler belirsiz (muğlak) ise, bunlar

çok değişik biçimlerde yorumlanabilir. Cevaplayıcı öyküsünde resmin konusu

hakkındaki tutumlarını açığa vurur. Projektif tekniğin dayandığı temel sayıltı,

test materyali herkes için aynı anlama gelmediği sürece, cevaplayıcının buna

gösterdiği tepkilerin kendi ihtiyaçlarının ve materyalin içeriğine ilişkin tutumlarının

bir yansıması olduğudur.

Psikolojik Ölçeklerin Temel Sayıltıları

Tüm psikolojik özeliklerin olduğu gibi, tutumların ölçülmesinde de, kullanılan

ölçek ve ölçülen özelik ile ilgili bazı temel sayıltılar vardır. Bu ölçeklerle elde

edilen ölçme sonuçlarının, bu sayıltılar karşılanabildiği ölçüde geçerli olabileceği

söylenebilir. Bu sayıltılar süreklilik, tek boyutluluk ve doğrusallıktır (Sencer, 1989,

s. 259 - 264).



Süreklilik: Psikolojik ölçeklerle ölçülen özeliğin sürekli bir değişken olduğu

kabul edilir. Bir başka deyişle, tıpkı uzunluğun metre, desimetre, santimetre,

milimetre olarak sonsuza kadar küçülebilen birimlerle ölçülebilmesi gibi, bir tutum

nesnesi ile ilgili tavrı ölçmek için kullanılan ölçekte de en olumsuzdan en olumluya

kadar uzanan boyutta, giderek küçülen sonsuz ölçüde dereceleme yapılabilir.

Tek boyutluluk: Bu sayıltı, psikolojik bir ölçekle ölçülen bir özeliğin diğer

özeliklerden bağımsız olarak tek başına tanımlanabileceği ve ölçülebileceği

anlamına gelir. Bir başka deyişle, bir psikolojik özeliğin her bir bireydeki bulunuşluk

derecesinin diğer özeliklerle karıştırılmadan belirlenebileceği anlamına gelir.

Günümüzde çok boyutlu ölçekleme teknikleri de geliştirilmiştir. Ölçülmek istenen

psikolojik yapının kaç boyutlu olduğu bilindiğinde, her boyut kendi başına ölçülebilir.

Ayrıca, psikolojik yapıyı çok boyutlu bir uzayda gösterme olanağı da vardır.

Bununla birlikte çok boyutlu ölçeklerin her bir boyutu için tek boyutlu ölçekleme

ilkeleri geçerlidir.

4

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

Doğrusallık: Bir psikolojik ölçekle ölçülen psikolojik özeliğin tek bir boyutuyla

ilgili ölçülerinin, ağırlık, uzunluk gibi fiziksel bir özeliğin ölçüleri gibi bir doğru

üzerinde gösterilebileceği kabul edilir.

Ölçme Aracının İşlevi

Genel olarak, psikolojik testlerde bireylere belirli türden tepkileri uyarması

beklenen uyarıcılar sunulur ve bireylerin bu uyarıcılara gösterdikleri tepkiler

gözlenerek bunların yeğinliği (derecesi) belirlenmeye çalışılır. Belirli bir test

durumu, daima, bir davranış örneklemini uyarması beklenen uyarıcı takımını

kapsamaktadır. Bu uyarıcıların, bireylerin belirli bir özeliğin işaretçisi ya da

belirtisi sayılan gözlenebilir olası davranışları uyandırıcı nitelikte olması gerekir.

Davranışların ölçülmesinde kullanılan ölçme araçlarının bireyin belirli bir duruma

ilişkin davranış örüntüsüne ne ölçüde sahip olduğunu belirlemesi beklenir.

Ölçme araçlarının temel işlevi, belirli sayıda ve belirli tekniklere dayalı olarak

seçilmiş test maddelerine (uyarıcılara) verdikleri cevaplara (gösterdikleri tepkilere)

göre, bireyin ölçülen özeliği bakımından psikolojik boyut üzerindeki konumunu

belirlemektir.

5

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

BÖLÜM II

LIKERT’İN DERECELEME TOPLAMLARI TEKNİĞİ

Tutumların ölçülmesinde bugüne kadar izlenen en popüler yaklaşım, söz

konusu tutuma ilişkin bir ölçeğin hazırlanarak uygulanmasıdır. Tutum ölçekleri

genellikle bireyin bir ya da birçok boyutta tutumunun yönünü ve yeğinliğini

belirlemek için kâğıt kalemle uygulanan kendini rapor etme araçlarıdır. Günümüzde

tutum ölçekleri, diğer testler gibi, kâğıt kalem yerine bilgisayar aracılığı ile de

uygulanabilmektedir. Bir tutum ölçeği, ölçülmek istenen tutum konusu (bir insan

grubu, bir kurum ya da bir kavram, vb.) ile ilgili bir dizi ifadeyi içerir. Bu ölçekler

farklı tekniklere dayalı olarak geliştirilebilir.

İlk tutum ölçme tekniklerinden biri Bogardus (1925) tarafından geliştirilen

“Toplumsal Uzaklık Ölçeği”dir (Social Distance Scale). Bu ölçekte, cevaplayıcılardan,

çeşitli ırka, milliyete ve dine mensup grupları kabul etme derecelerini bildirmeleri

istenir. Bu ölçek, geçmişte, bölgesel farklılıklar ve toplumsal önyargılara ilişkin

değişkenlerle ilgili araştırmalarda sınanmış ve değerli bilgiler sağlamış olmasına

rağmen, günümüz tutum ölçme standartlarıyla karşılaştırıldığında oldukça kabadır.

Bogardus’un ölçeğini sırasıyla L. L. Thurstone’un “eşit görünümlü aralıklar”

tekniği, R. Likert’in “dereceleme toplamlarıyla ölçekleme” tekniği ve L. Guttman’ın

“yığışımlı ölçekleme” tekniği izlemiş; bu çalışmalar tutumların değerlendirilmesiyle

ilgili olarak psikolojik ölçme alanına bir hayli katkıda bulunmuştur.

Günümüze dek tek boyutlu ölçeklemeden başlayarak çok boyutlu ölçeklemeye

kadar çeşitli ve daha karmaşık işlemlere dayanan teknikler geliştirilmiş

bulunmaktadır. Bu tekniklerden en yaygın olarak kullanılanı Rensis Likert’in

(1932) “dereceleme toplamlarıyla ölçekleme” modelidir (Judd, Eliot ve Kidder,

1991). Çünkü, bu model, ölçek oluşturmadaki işlemler bakımından diğer modellerden

daha ekonomiktir.

Likert ölçekleme modeli, diğer modellere oranla sezgilere daha çok dayanır.

Likert tipi ya da “dereceleme toplamları” tekniğine uygun bir ölçekten alınan puan,

genel olarak, kapsamındaki maddelere gösterilen tepkilere verilen ağırlıkların

6

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

toplamından ya da teknik deyişle puanların toplamından oluşur. Böylesi bir ölçekten

elde edilen ölçümlere “doğrusal bileşke” (linear composite) denir. Böylesi

toplamlı ölçeklerin örnekleriyle günlük yaşantımızda sıkça karşılaşırız. Örneğin

Şekil 1’de sık kullandığımız tek boyutlu toplamlı ölçek modeline uygun bir ölçme

aracı görülmektedir.



Şekil 1: Toplamlı ölçek tekniğine dayalı bir ölçme aracı

Bir diğer örnek, futbol takımları arasında en yüksek dereceleme toplamına

sahip olan bir takımın lig birincisi olmasıdır. IQ, zekâ testindeki maddelerden

alınan puanların toplamından elde edilir. Bir başarı testinden alınan puan, bu testteki

sorulara verilen doğru cevapların toplamıdır. Toplamlı ölçek modeline uygun

daha birçok örnek bulunabilir.

Bir cevaplayıcı, dereceleme toplamları modeline dayalı olarak hazırlanan

bir ölçekte bulunan maddelerin her birine tepkide bulunurken, bu maddenin

kapsamına ilişkin tutumunun derecesini bildirir. Ölçek puanı da bu derecelerin

toplamından oluşur. Likert tipi ölçekler de toplamlı ölçeklerin temel mantığına

sahiptir. Tutumları ölçmek üzere hazırlanan ölçeklerin pek çoğu, her biri aynı

tutumu ölçmek üzere hazırlanan madde havuzundan Likert’in önerdiği madde

seçme yolu kullanılarak oluşturulan ölçeklerdir.

Likert tipi ölçekler, duyuşsal (affective) davranışların ölçülmesinde karşılaşılan

genel sorunlardan bağımsız değildir. Likert tipi ölçekler bireyin kendisi hakkında

bilgi vermesi (self report) esasına dayalıdır. Bireyin kendisi hakkında bilgi vermesi

çok çeşitli biçimlerde ortaya çıkabilir. Burada birey, genel olarak, çeşitli özelikleri

bakımından kendini gözleyerek, kendisi hakkındaki gözlem sonuçlarını bildirir.

7

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

Tekniğin uygulanışında genel olarak izlenen yol, belirli bir durum karşısında bireyin

nasıl davranış göstereceğinin kendisine yazılı ya da sözlü olarak sorulmasıdır.

Bazen de bireyin davranışının gözleneceği durum deneysel olarak düzenlenebilir.

Genellikle bireye bir soru listesi (anket, envanter, ölçek, test) verilir ve bireyden

listedeki ölçek maddelerine tepkide bulunması (soruları cevaplaması) istenir. Bu

sorularda, bireyden hipotetik olarak ortaya konan durumlarda takınacağı tavrın

veya göstereceği davranışın ne olacağını belirtmesi istenir. Örneğin, bireye

“Bugün seçim yapılsa, oyunuzu hangi partiye verirsiniz?” sorusu sorulur.

Bireyin kendini başkalarından daha çok tanıdığı ve anladığı sayıltısına dayanan

bu teknikte, bireyin hem bu sayıltıyı karşılayacak içgörüye sahip olması hem

de kendisi hakkındaki bilgileri eksiksiz olarak ve çarpıtmadan vermesi beklenir.

Oysa, kişilerden kendileri hakkındaki bilgileri çarpıtmadan ve eksiksiz olarak

ifşa etmesini (açığa vurmasını) beklemek, birçok nedenle, her koşulda doğru

değildir. Bireyler, genel olarak, ifşa edildiğinde kendileri için sakıncalı olabileceğini

düşündükleri bilgileri başkalarından saklama eğilimi gösterirler. Bireyler kendilerini,

algıladıkları gibi açığa vurmaktan genellikle çekinirler; ortamdaki koşullara

göre, kendileri hakkındaki bilgilerin bir kısmını veya tamamını gizleyebilir veya

bunları olduğundan farklı biçimde sunabilirler. Ayrıca, bireyin, kendi hakkındaki

bilgileri kasıtlı olarak saklayıp çarpıtmasa bile, farkında olmadan benliğini

savunması ve kendini olduğu gibi değil, olmak istediği gibi ya da başkalarının

görmek istediği gibi göstermesi olasılığı vardır. Bireyin kendi duyuşları hakkında

içgörü kazanmış olması için, en azından, kendi benliği, duyguları, tutumları,

ilgileri ve tercihleri hakkındaki yaşantılarını irdelemiş ve bunlardan bir sonuç

çıkarmış olması gerekir. Oysa genellikle, bireylerin asıl ilgi ve isteklerine ilişkin

olarak bir içgörü kazanmış olması az rastlanan bir durumdur. Bu nedenle, bireylerin

kendilerini açığa çıkarmaları / dışa vurmaları esasına dayanan tekniklerde

kişinin kendisi hakkındaki bilgilerin bir kısmının, tasarlanmış olsun ya da olmasın,

gizlenmiş veya çarpıtılmış olma olasılığı vardır. Bu aksaklık karşısında, genellikle

bireylerin kimliklerinin gizlenmesi sağlanarak, onlardan daha içten cevaplar

alınmaya çalışılır.

8

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

Kendini açığa vurmayı gerektiren tekniklerdeki bir başka aksaklık, soru

listelerinde veya ölçeklerde bulunan maddelerin anlaşılmasıyla ilgilidir. Çoğu soru

listesinde bulunan maddelerle yoklanmak istenen “tipik davranış” her cevaplayıcı

tarafından aynı şekilde anlaşılamayabilir ve cevaplayıcı genel davranış eğilimini

kestiremeyebilir. Soru listesindeki maddeyi ayrıntılı olarak irdeleyen bir cevaplayıcı

“tipik davranışın olanaksızlığını” ve her bir davranışın belirli bir duruma özgü

olacağını düşünecektir. Örneğin, “İşe başlamadan önce, yapacağınız işle ilgili

bir araştırma yapar mısınız?” diye soran bir maddeyle karşılaşan bir cevaplayıcı,

genel olarak araştırma yapıp yapmadığını bir yana bırakarak, “Öyle işler var ki,

mutlaka araştırmak gerekir; bazı işler de var ki araştırmaya kalksam komik olur.”

gibi özeldeki durumlara göre maddeyi cevaplama eğilimi gösterebilir. Buna benzer

durumlarda cevaplayıcı kendisinden beklenen tipik davranışını belirtmekte

güçlük çekebilir. Böyle durumlarda alınan cevaplara dayalı ölçek puanlarının

güvenirliği ve geçerliği düşük olur. Her türden ölçek geliştirme tekniğinde maddelerin

her cevaplayıcı tarafından aynı şekilde anlaşılması için bir dizi önlem

alınması öngörülür (Özgüven, 1994).

9

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran


Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə