A. Ata Tezbaşaran ölçek Hazırlama


BÖLÜM III LİKERT TİPİ ÖLÇEK HAZIRLAMA



Yüklə 447.46 Kb.
səhifə2/5
tarix07.08.2018
ölçüsü447.46 Kb.
1   2   3   4   5

BÖLÜM III

LİKERT TİPİ ÖLÇEK HAZIRLAMA

Likert tipi ölçek hazırlama işlemleri, uyarıcıların doğası ve hazırlanacak

tutum ölçeği hakkında birçok sayıltıya dayalı olarak yapılmaktadır. Likert’in ölçek

geliştirme işlemleri “cevaplayıcı merkezli”dir (Torgerson, 1957) ve tutum maddelerinin

değil cevapların ölçeklenmesi amacını güder. Likert’in ölçek geliştirme

yönteminde, uyarıcılara gösterilen tepkilerdeki bütün sistematik değişmeler,

cevaplayıcıların tutumları arasındaki farklılıklara atfedilir. Uyarıcılardan her biri,

bir diğerinin tekrarı gibi düşünülür.

Likert (1932) tarafından geliştirilen dereceleme toplamlarıyla ölçekleme

yaklaşımında, ölçülmek istenen söz konusu tutumla ilişkili çok sayıda olumlu ve

olumsuz ifade, çok sayıda cevaplayıcıya uygulanır. Cevaplayıcılar her ifade için

“Tamamen katılıyorum”, “Katılıyorum”, “Kararsızım”, “Katılmıyorum” ve “Kesinlikle

katılmıyorum” biçiminde tepkide bulunurlar. Böylece her cevaplayıcı, ölçekteki her

ifadenin kapsadığı tutum öğesine katılma / katılmama derecesini bildirmiş olur.

Bu model, tutum ölçeğinin her bir bileşeni hakkında oldukça sezgisel

sayıltılara dayanır. Bunlardan birincisi ölçekteki her bir maddenin tutum boyutuyla

monotonik bir ilişki içinde olduğu sayıltısıdır. Bir başka deyişle, “Tamamen

katılıyorum” tepkisi cevaplayıcının aşırı olumlu tutum içinde olduğunu ve maddeden

en yüksek madde puanını alacağını, “Kesinlikle katılmıyorum” tepkisi ise

cevaplayıcının aşırı olumsuz tutum içinde olduğunu ve en düşük madde puanını

alacağını gösterir. Bu sayıltı her bir maddenin ölçülecek tutumla aynı ilişki içinde

olduğu anlamına gelmez; ancak her bir maddenin kendi başına monotonik bir

cevaplama doğrultusu olduğu anlamına gelir.

Diğer iki sayıltı, toplamlı bir ölçek içinde her maddenin bir araya getirilmesi

süreciyle ilişkilidir. Bunlardan birincisi, madde cevapları doğrultusunun ölçülen

tutumla monotonik bir ilşki içinde olduğu; ikincisi ise ölçek kapsamında bulunan

maddelerin incelenen tutumu ölçtüğü sayıltısıdır. Bir başka deyişle, doğrusal

olarak bir araya getirilen maddeler tek bir ortak faktörle ilişkili olmalıdır. Bu mad10



Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

delerin toplamının tek tek maddelerde kapsanan önemli bilginin tümünü içermesi

beklenir. Bu sayıltılar kesin değildir. Değişik amaçlar için bunlara ek sayıltılar

getirilebilir veya bazıları değiştirilebilir.



Yapılacak İşler

Likert tipi ölçek geliştirme yaklaşımında izlenen ardışık işlem adımları

şunlardır:

1. Ölçülecek tutumun (özeliğin) tanımlanması

1.a. Tutum kapsamının belirlenmesi

1.b. Kapsama uygun gözlenebilir işaretçilerin belirlenmesi: Denemelik tutum

ifadeleri

2. Deneme ölçeğinin düzenlenmesi ve deneme uygulaması

2.a. Ölçek materyalinin hazırlanması

2.b. Yönergelerin hazırlanması ve cevaplama düzeni

2.c. Maddelerin ölçek içindeki düzeni

2.d. Ön inceleme

2.e. Deneme uygulaması

3. Deneme ölçeğinden elde edilen verilerin analizi

3.a. Maddelere verilen cevapların puanlanması

3.b. Bireylerin ölçekten aldığı ham puanların hesaplanması

3.c. Ham puan dağılımının özellikleri

3.d. Madde puanları dağılımının özellikleri

3.e. Madde analizi

Korelasyon tekniğine dayalı analiz

Alt-üst grup ortalamaları farkına dayalı analiz

Regresyon tekniğine dayalı analiz

1. ÖLÇÜLECEK TUTUMUN (ÖZELİĞİN) TANIMLANMASI

Bir ölçme işlemi, ölçülecek özeliğin belirlenmesi ile başlar. Tanımlanamayan

özelikler ölçülemez. Öte yandan, örneğin “Tutum, bireye atfedilen ve onun bir

psikolojik obje ile ilgili düşünce, duygu ve davranışlarını düzenli bir biçimde

oluşturan bir eğilimdir.” (Kağıtçıbaşı, 1976, s. 83 - 87) tanımı soyut ve kuramsal

11

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

bir tanımdır. Oysa burada sözü edilen tanımlama, ölçülmek istenen özeliğin

kuramsal tanımından yola çıkılarak gözlenebilir ve ölçülebilir bir biçimde işevuruk

olarak tanımlanmasıdır. Ölçülmek istenen tutumun kuramsal tanımı çerçevesinde,

gözlenmek istenen tepkileri uyaracağı düşünülen durumların tasarlanması ve

kullanılan ölçekleme tekniğine uygun olarak ifade edilmesi gerekir. Buradaki

uyarıcı durumlar, belirli bir tutum konusuna ve nesnesine ilişkin, tutumun

göstergesi sayılan ifadelerdir. Likert tipi ölçeklerin maddeleri tutum nesnesiyle /

konusuyla ilişkili olumlu ve olumsuz ifadelerden oluşur.

1.a. Tutum Kapsamının Belirlenmesi

Tutum ifadeleri tasarlanırken, tutum nesnesi ve konusu hakkında geniş çaplı

bir inceleme yapılmalıdır. Yazılacak tutum ifadeleri, tutum nesnesi ile ilgili olabilecek

yaşantılarda yer alan düşünsel, duyuşsal ve eyleme yönelik öğelerin tümünü

veya ölçülmek istenen boyutunu kapsamalıdır. Sonuç olarak, ölçekteki tutum

ifadeleri ölçülen tutum boyutunu tüm yönleriyle kapsayan ve onu temsil eden bir

örneklem olmalıdır. Tutum ölçeği geliştirmek isteyenler, ölçmek istedikleri tutum

nesnesi veya konusu hakkında ayrıntılı inceleme yapmış olmalı, konu alanıyla

ilgili çok çeşitli kaynaklardan yararlanmalıdır. Buna ek olarak, tutum nesnesi veya

konusuyla ilgili olarak cevaplayıcı kitleyi temsil eden olabildiğince heterojen küçük

bir örneklemden bilgi toplanabilir. Bunun için örneklemdeki bireylerden tutum

nesnesi / konusu ile ilgili yaşantılarından (duygu, düşünce ve davranışlarından)

söz eden bir kompozisyon yazmaları istenir. Yazılan kompozisyonlarda belirtilmiş

olan tutum öğeleri sistematik bir biçimde analiz edilerek tutum ifadelerinin

yazılmasında ipuçları toplanabilir.

1.b. Kapsama Uygun Gözlenebilir İşaretçilerin Belirlenmesi:

Denemelik Tutum İfadeleri

Belirli bir tutumla ilişkili olarak her bir ifade (ölçek maddesi), farklı bakış

açılarına sahip bireyler tarafından farklı düzeylerde tepkide bulunmaya elverişli

olmalıdır. Tutuma farklı düzeylerde sahip bireylerin bir tutum ifadesini aynı biçimde

cevaplamaları, bu maddenin tutumu ölçmede yetersiz olduğunu gösterir.

12

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

Likert tipi ölçekler için tutum ifadeleri yazılmasında göz önünde tutulması

gereken temel ölçütler aşağıda sıralanmıştır:

1. Bütün maddeler, arzu edilenlerin / edilmeyenlerin ifadesi olmalı; olgusal

ifadeler olmamalıdır. Tutuma farklı düzeylerde sahip olan bireyler olgusal durumlar

üzerinde anlaşabilirler. Dolayısıyla, bu tür bir ifade karşısında alınan tepkiler

bireylerin tutumunun bir göstergesi olmaz.

Örneğin, “Milletler Cemiyeti, Japon Ordusunun Mançurya’yı işgal etmesini

önlemede başarısız olmuştur.” veya “Japonlar, Mançurya’nın diğer ülkelerle

ilişkilerini keserek orada ticari bir tekel oluşturmaya çalışmışlardır.” (Likert, 1932)

ifadelerine hem Japon yanlısı hem de Mançurya yanlısı olan kişiler katılabilir.

Bu söylenenlere katılmaları ya da bunların doğruluğuna inanmaları, kişilerin bu

konudaki tutumlarının bir ölçüsü değildir.

Likert tipi bir ölçekte yer alan maddeye (ifadeye) cevaplayıcıların katılma

ya da katılmama olasılığı, bu ifadenin doğruluk ya da yanlışlığının, mantıksal,

duyuşsal ve eyleme yönelik olarak yargılanabilmesine bağlıdır. Olgusal ifadeler

yerine, arzu edilen / edilmeyen davranış ifade eden maddeler ele alınmalı ve bunlar

bireyin geçmişteki değil, halihazırdaki tutumlarını ifade etmelidir. Geçmişten

çok halihazırdaki durumun ele alınması gereğinin önemi Thurstone ve Murphy

tarafından da vurgulanmıştır (Edwards, 1957). Böylesi önermeler üretmenin

kolay bir yolu, arzu edilen davranışın geniş zamanda “---meli, ---malı” takıları

kullanılarak ifade edilmesidir.

2. Ölçek maddeleri değişik anlamalara yol açmadan, öz ve sade bir biçimde

ifade edilmelidir. Her maddedeki mesaj, cevaplayıcılar tarafından belirsizlik

ve kararsızlık yaratmadan kolayca anlaşılabilmelidir. Bu nedenle, maddelerin

ifadesinde olabildiğince basit olan ve yaygın kullanılan sözcük dağarcığından

yararlanılmalıdır. İfadelerde belirsizliğe ve anlaşılmazlığa yol açan durumlardan

kaçınılmalıdır. Değişik kişiler tarafından değişik biçimlerde anlaşılabilecek

ifadelere yer verilmemelidir.

Bir maddede birden fazla yargı / düşünce / duyuş bulunmamalıdır. Bu gibi

durumlarda cevaplayıcı bunlardan hangisine tepki göstereceği konusunda

güçlüğe düşebilir.

13

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

Örneğin, “Birleşik Devletler, barışı korumak için gümrük vergilerini kaldırmalı,

Milletler Cemiyeti’ne girmeli ve dünyadaki en büyük kara ve deniz kuvvetlerine

sahip olmalıdır.” (Likert, 1932) ifadesine tek bir tepki verilmesi oldukça güçtür.

Cevaplayıcı bu ifadeye tek bir tepkide bulunmakta güçlük çekecek ya da verilen

tepki anlamsız hale gelecektir. Bu örnekte verilen madde, en azından üç ayrı

madde halinde yeniden ifade edilmelidir.

Bir ifade içinde çifte değilleme bulunmamalıdır. Bunun yerine aynı içeriğe

sahip olumlu bir ifade kullanılmalıdır. Örneğin, “Okula gitmemeyi istemem” yerine

“Okula gitmeyi isterim” gibi.

3. Genel olarak, Likert tipi ölçeklerde tutumun olumlu ya da olumsuz

içeriğini ılımlı bir biçimde ifade eden maddelerin kullanılması tercih edilir. Böylesi

maddelere tutum boyutunun bir ucundan diğerine doğru, tutuma değişik derecelerde

sahip olan bireylerin tepkide bulunması sağlanabilir. Bu nedenle, Likert tipi

tutum ölçeklerindeki maddelerin ılımlı ifadelerden oluşması, tutum boyutundaki

her derecenin temsil edilmesinde daha ayırıcı bir rol oynar. Ayrıca, aşırı olumlu /

olumsuz uçtaki ifadelerin aşırı uçlarda tutuma sahip olmayan bireylerin tepkilerinin

ortaya doğru çekilmesi, aşırı uçlardan kaçınma eğiliminin desteklemesi yönünde

(regression to mean) etki yapma olasılığı vardır. Bu yüzden tutum ölçeklerinde

aşırı uçlardaki tepkileri ifade eden maddelerin bulunması gereksizdir. Ayrıca,

nötr tepkileri ifade eden maddelerin bulunmasına da gerek yoktur. Çünkü zaten,

cevap seçenekleri arasında “Fikrim yok” gibisinden nötr bir tepkiye olanak veren

bir seçenek de bulunacaktır.

4. Boş bırakma tepkisinden veya kalıp yargılara dayalı tepkilerden kaçınmak

için ölçek maddelerinin yarısı tutum boyutunun bir tarafını (olumlu uzamını) diğer

yarısı da öteki tarafını (olumsuz uzamını) kapsayan ifadeler olmalıdır. Öyle ki,

bir taraftaki maddeler kendi içinde olumluluk / olumsuzluk dereceleri bakımından

farklı eğilimleri (tutum boyutunun farklı derecelerini) ifade etmelidir. Örneğin, bir

konudaki tutum ölçeğini cevaplayan, aşırı uçta eğilimlere sahip bir kişi, bu

ölçekteki maddelerin yarısına “Tamamen katılıyorum” biçiminde cevaplarken,

diğer yarısını da “Kesinlikle katılmıyorum” biçiminde cevaplayabilmelidir (Şekil

2). Maddelerin yapısı, böyle bir cevaplama eğilimine sahip kişilere durumlarını

yansıtabilme olanağı vermelidir.

14

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

Nötr Tepki



- +

Olumsuz


maddeler kümesi

Olumlu


Kesinlikle

katılmıyorum

Tamamen

katılıyorum



maddeler kümesi

Şekil 2: Likert tipi ölçekteki iki madde kümesine aşırı uçta olumlu tutuma sahip bir

bireyin tepkileri

5. “Katılıyorum, katılmıyorum, .. ” gibi ortak seçenekli olmayan ve ortak bir

kök ifadesine dayalı maddeler kullanılırsa, maddelerden her biri tek bir tutum

öğesini içermelidir. Bir madde birden çok tutum öğesini içermemelidir. Örneğin.

“Kar yağışı nedeniyle okullar kapatıldığı zaman ...

1. Sevinirim.

2. İyi ki kapatıldı diye düşünürüm.

3. Beni etkilemez.

4. Kapatılmasa iyi olurdu derim.

5. Canım sıkılır.” gibi ortak köklü maddelerde, her madde söz konusu durumla

ilgili tutumun ayrı yanlarını içermelidir. Bu tür maddeler, çoktan seçmeli test

maddelerinde bulunması gereken diğer nitelikleri de taşımalıdır.

Likert (1932) ölçek maddelerinin beklenen yönde işlemesine engel olan bazı

nedenler göstermiştir:

a) Madde diğerlerinin paylaştığı içerikten farklı bir içeriğe sahip olabilir.

b) Madde bütün cevaplayıcılarda aynı yönde tepki uyandırabilir.

c) Madde değişik şekillerde anlaşılacak şekilde ifade edilmiş olabilir.

d) Madde olgu ifade ediyorsa, tutuma değişik yönde sahip olan bireylerin

çoğunluğu tarafından ya kabul edilebilir ya da reddedilebilir.

2. DENEME ÖLÇEĞİNİN DÜZENLENMESİ VE DENEME

UYGULAMASI

Genellikle, ölçekte kullanılması tasarlanan madde sayısının, olanak varsa

üç-dört katının veya daha fazlasının hazırlanmış olması arzu edilir. Çünkü maddelerin

bir grup üzerinde denenmesinden sonra amaca hizmet etmeyen yeterli

15

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

güvenirlik ve geçerlikte olmayan maddeler ortaya çıkabilir. Ayrıca, çok sayıdaki

madde arasından istenen kapsayıcılıkta ve ayırt edicilikte madde seçme olanağı

daha fazladır. İlk denemede istenen niteliklere sahip yeterli madde sayısına

ulaşılamadığı zaman deneme uygulamaları tekrarlanabilir. Analizler sonucunda

kusurlu oldukları saptanan maddeler üzerinde yapılan incelemelerin ışığında

düzeltilerek yeniden yazılan ifadeler tekrar denenmelidir.

2.a. Ölçek Materyalinin Hazırlanması

Ölçek materyalinin düzeninden kaynaklanabilecek hataların önüne geçilmesi

için, deneme uygulamasından başlayarak önlem alınmalıdır. Genel olarak bu tip

ölçekler basılı materyaller şeklinde düzenlenmektedir. Geleneksel kâğıt kalem

uygulamasının bilgisayarla otomasyonu da yapılabilir. Bu uygulama biçiminde,

ölçek maddeleri bilgisayar ekranından cevaplayıcıya sunulur ve cevaplayıcı

klavyedeki tuşları veya fareyi kullanarak tepkilerini bildirir. Her iki düzenlemede de

harf büyüklüğü, satır uzunluğu ve aralığı gibi ölçüler, cevaplayıcı kitlenin okumayı

ve cevaplandırmayı etkileyebilecek özellikleri dikkate alınarak seçilmelidir. Ölçek

maddeleri birbirinden kolayca ayırt edilebilecek aralıklarda olmalıdır. Bilgisayar

uygulamalarında ise maddeler birbirinden bağımsız olarak sunulmalıdır. Baskı

kalitesi veya ekran düzeni okumayı ve cevaplamayı güçleştirmeyecek şekilde

olmalı, gereksiz ayrıntı ve süslemelere yer verilmemelidir.

2.b. Yönergelerin Hazırlanması ve Cevaplama Düzeni

Ölçme araçları için hazırlanacak yönergeler cevaplayıcılar tarafından kolayca

anlaşılır ve olabildiğince kısa olmalıdır. Özel durumların dışında, ölçeğin başında

verilecek genel yönerge en azından aşağıdaki bilgileri içermelidir:

* Ölçeğin amacı

* Ölçekteki madde sayısı

* Cevaplama biçimi

* Tahmini cevaplama süresi

Tablo 1’de bir genel yönerge örneği verilmiştir. Genel yönergeler ve uygulamaya

ilişkin açıklamalar, geliştirilen ölçeğin özel amaçları dikkate alınarak

yeniden biçimlendirilmelidir.

16

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

Tablo 1: Likert tipi ölçekler için genel amaçlı bir yönerge örneği

AÇIKLAMA

Bu ölçek, ——— ile ilgili tutumları ölçmek amacı ile

hazırlanmıştır. Ölçek sonuçları, bu konudaki tutumları

belirlemek için kullanılacaktır.

Bu ölçekte ——— adet ifade bulunmaktadır.

Cevaplama süresi yaklaşık ——— dakikadır.

Her bir ifadeyi okuduktan sonra, buna ne derecede

katıldığınızı ya da katılmadığınızı size verilen cevap

kâğıdına / liste üzerinde ayrılan yere aşağıdaki

örneğe uygun olarak işaretleyiniz.

Bir ifadeyi okuduktan sonra aklınıza ilk geleni

işaretleyiniz. İşaretsiz ifade bırakmayınız.

Size verilen tutum listesi (ve cevap kâğıdı) üzerine

adınızı yazmayınız, kimliğinizi belirtecek herhangi

bir işaret koymayınız.

Düzenlenen ölçek birden çok alt ölçeği içeriyorsa, tüm batarya için hazırlanan

genel yönergenin yanı sıra, her alt ölçeğin baş tarafında alt başlığın ve özel yönergenin

bulunması gerekir. Aynı ölçek içinde değişik madde tipleri bulunduğunda,

bir başka deyişle cevaplama yolunu değiştiren bir durum söz konusu olduğunda,

her değişikliğin başında cevaplama yolunu belirten yönerge verilmelidir.

Cevapların kaydedilmesi için ayrı cevap kâğıdının kullanılması, yönergelerin

daha da ayrıntılı olmasını gerektirir. Eğer cevaplayıcılar ayrı cevap kâğıdı kullanmaya

alışık değilse, cevapların nasıl işaretleneceği örneklerle açıklanmalıdır.

Cevap kâğıtları optik okuyucularla puanlanacak bir biçimde de düzenlenebilir.

Eğer ölçek, merkezi bir değerlendirme yapmak amacıyla, büyük kitlelere, birden

çok uygulayıcı tarafından, ayrı ayrı yerlerde uygulanacaksa, cevap kâğıtlarının

optik okuyucularla puanlanması daha ekonomiktir. Geniş çaplı uygulamalara

olanak verecek bir düzenlemede, uygulayıcılar için ayrı bir yönerge hazırlanması

gerekir. Yönergeler, ölçeğin her değişik yerdeki uygulamasının olabildiğince benzer

koşullar altında yapılmasını sağlama amacını gütmelidir.

17

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

Ölçek maddeleri listesi ile cevap kâğıdının ayrı ayrı ya da birlikte düzenlemesi

konusunda da bir karar verilmiş olmalıdır. Küçük sayıda denek gruplarını içeren

uygulamalarda aynı listenin hem ölçek maddeleri hem de cevaplama listesi

olarak düzenlenmesi (Şekil 3) daha ekonomiktir. Böyle bir düzen, cevaplama

işlemini de kolaylaştırır. Öte yandan, ölçek büyük örneklemlere uygulanacaksa,



Şekil 3: Madde listesi ile cevaplama yerinin birlikte düzenlenişi

Şekil 4: Likert tipi bir ölçek için grafik gösterimle düzenlenmiş cevap kâğıdı örnekleri

18

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu



A. Ata Tezbaşaran

madde listesi üzerinde cevaplama yapılması maliyeti artırıcı etkide bulunur.

Çünkü bu durumda, bir madde listesi ancak bir kez kullanılabilir. Büyük örneklemlerde

uygulama söz konusu olduğunda madde listesi ile cevap kâğıdının ayrı ayrı

düzenlenmesi daha ekonomiktir (Şekil 4).

2.c. Maddelerin Ölçek İçindeki Düzeninin Belirlenmesi

Bir ölçekteki madde tipleri, olabildiğince tek bir biçimde cevaplamayı gerektirecek

şekilde hazırlanmalıdır. Tutum konusunun veya nesnesinin yapısı nedeniyle

birden çok madde tipi kullanılması gereği ortaya çıkarsa, cevaplama biçimi

aynı olan maddeler bir arada gruplanmalıdır.

Likert tipi ölçek maddeleri genellikle ortak seçenekli madde tipindedir. 3, 5

veya 7 seçenekli düzenlemeler yapılmaktadır. Optimum olan seçenek sayısı,

özgün biçiminde olduğu gibi 5’tir. Bazen, sözel seçeneklerin yerine karşılıkları

belirtilerek sayısal seçeneklerin de kullanıldığı görülmektedir. Bu tür düzenlemede

bireylerin sayılara yüklemiş olduğu anlamların karıştırıcı etki yapma

olasılığı bulunduğu unutulmamalıdır.

Likert tipi ölçeklerde tutuma ilişkin olumlu ve olumsuz anlam yüküne sahip

iki küme madde bulunur. Bu iki madde tipi ölçek içinde rasgele bir biçimde

dağıtılmalı, düzenli bir sıra izlememeli ve gruplandırılmamalıdır. Ayrıca, tutum

ölçeğindeki ifadelerin çoğunun veya tümünün olumlu olmasının, cevaplayıcıyı

olumlu cevaplamaya yönlendirici etki yapma olasılığı vardır. Olumsuz ifadeler

için de tersi söz konusudur. Tutum ifadelerinin anlam yükünün cevaplayıcıyı

yönlendirici bir etkide bulunmasının önüne geçmenin bir yolu, ölçekteki olumlu ve

olumsuz ifade sayısını birbirine denk tutmaktır.

Diğer yandan, deneme ölçeği içinde aynı tutum öğesini içeren hem olumlu,

hem olumsuz ifadelerin birlikte bulunması gereksizdir. Çünkü, daha önce olumlu

biçimde yazılmış bir ifadenin daha sonra olumsuz biçimde yeniden ifade edilmesi

aynı içeriğin tekrarlanmasına yol açar. Bu durum, kimi zaman cevaplayıcıları

yanıltır, kimi zaman da cevaplayıcının motivasyonunu düşürücü etki yaratır.

19

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

2.d. Ön İnceleme

Denemelik tutum ifadeleri (aday ölçek maddeleri), denenmeden önce aşağıda

belirtilen noktalar açısından bir ön incelemeden geçirilmelidir:

* Yazılan ifadelerin tutum kapsamını tümüyle temsil etmesi ve sınanmayan

yanının kalmaması

* Yazılan her bir ifadenin, madde yazımında öngörülen özellikleri taşıması

* Olumlu ve olumsuz ifadelerin sayısının birbirine denk olması

* Deneme ölçeği içinde aynı tutum öğesini içeren hem olumlu hem olumsuz

ifadelerin birlikte bulunmaması

* Bir tutum ifadesi ile diğer bir tutum ifadesi arasında anlamca kesişim,

alt küme - üst küme ilişkilerinin bulunmaması (her bir tutum ifadesi bir

diğerinden anlamca bağımsız olmalıdır)

* Basılı materyalde yazım hatalarının, anlatım bozukluklarının olmaması

* Cevaplayıcılar ve uygulamacılar için hazırlanan yönergelerin açık ve

anlaşılır olması

* Düzenlenen ifade listesi ve cevap kâğıdının okuma ve cevaplamada zorluk

çıkaran yanlarının olmaması

* Çoğaltılan kopyalarda baskı hatalarının bulunmaması



2.e. Deneme Uygulaması

Likert tipi bir ölçekte yer alacak maddeler, tasarlandıktan sonra bir ön incelemeden

geçirilmiş ve gerekli görülen düzeltmeler yapılmış olsa bile, henüz

kullanıma hazır değildir. Tasarlanan maddelerden hangilerinin istenen niteliklere

sahip, hangilerinin ölçülmek istenen tutumu ölçmede yetersiz ve hangilerinin

kusurlu olduğu deneme uygulamasından elde edilen görgül verilere dayalı olarak

belirlenir. Bu nedenle deneme uygulaması, geliştirilecek ölçeğin sahip olacağı

niteliklerin temel belirleyicisidir. Bir başka deyişle, geliştirilecek ölçeğin sahip

olacağı psikometrik özellikler büyük ölçüde deneme ölçeğinin özelliklerine ve

deneme uygulamasının koşullarına bağlıdır.

Aynı şekilde, denemelik ölçeğin uygulandığı örneklemin özellikleri de ölçeğin

psikometrik özellikleri üzerinde belirleyici etkiye sahiptir. Zorunlu gereklerden

20

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran

birisi, örneklemin hedef kitleyi temsil edici olmasıdır. Deneme örneklemi istatistiksel

gerekleri karşılayacak kadar büyük ve hedef kitleyi temsil edecek çeşitlilikte

seçilmelidir. Örneklem büyüklüğünün dağılım sayıltılarını karşılayacak ölçüde

olması gerekir (Bkz. Akhun, 1991).

Denemelik ölçeğin örnekleme seçilen bireylere sunulması sırasında, güvenirliği

ve geçerliği düşürücü durumlardan kaçınılmalıdır. Bunlardan en önde geleni ve

sık rastlananı cevaplayıcıların “zorunlu koşullar altında cevaplama” durumunda

kalmalarıdır. Bir ölçeği zorunlu olarak cevaplayan bir bireyin gönülsüz, baştan

savma cevaplar verme olasılığı yüksektir. Rasgele verilen cevaplardan elde

edilen ölçek puanlarına güvenilemez ve bunlar, ölçülmek istenen tutum için

geçerli ölçüler olamaz. Geçerliği düşüren diğer bir durum da güdümlü uygulama

yapılmasıdır. Bu durumda, uygulamacının, uyguladığı ölçeğin önemini vurgularken

(kasıtlı olarak ya da farkına varmadan), kendi tutumunu ve beklentilerini

açıklaması veya ima etmesi söz konusudur. Bu da bazı cevaplayıcıların “uysal”

(lenient) davranmalarına yol açabilir ve araştırmacının beklediği yönde tepkiler

ortaya çıkabilir.

Cevaplamanın yönünü etkileyecek her durumdan kaçınılmalıdır.

Cevaplayıcıların gönüllü cevaplamaları için gerekli önlemler alınmalıdır.

Cevaplayıcılara kimliklerinin gizleneceği veya belirlenmeyeceği konusunda

güvence verilmeli ve bu güvencenin gereği yerine getirilmelidir. Cevap kâğıtları

toplanırken kimlik belirleme duygusu uyandıracak durumlardan kaçınılmalıdır.

Uygulama yapılan ortamın cevaplayıcının dikkatini dağıtacak ve cevaplamayı

engelleyecek durumlardan uzak olmasına özen gösterilmelidir.

21

Likert Tipi Ölçek Hazırlama Kılavuzu

A. Ata Tezbaşaran




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə