Kirgizistan-tüRKİye manas üNİversitesi



Yüklə 1.84 Mb.
səhifə17/28
tarix16.06.2018
ölçüsü1.84 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   28

Genitif eki

353. Bu ek, dediğimiz gibi, ismi genitif hâline sokan ektir. Bir isim tabi olduğu başka bir isme genitif hâlinde bağlanır. Bunun için isim ya genitif eki almadan eksiz genitif şeklinde bulunur veya genitif eki alarak ekli genitif şekline girer: İstanbul (şehri), taş (parçası), yemek (odası); taş-ın (üstü), ev-in (yolu), yol-un (iyisi), öküz-ün (boynuzu); oda-nın (içi), bebe-nin (maması), uyqu-nun (sonu), görgü-nün (faydası), su-y-un (dibi) misallerinde olduğu gibi.

Misallerde de görülüyor ki bugün Türkçe’de genitif eki konsonantla biten kelimelerden sonra -ın, -in, un, -ün; vokalle biten kelimelerden sonra -nın, -nin, -nun, -nün şeklindedir. Yalnız su ve ne kdimelerinde ekin vokalle başlayan şekilleri kullanılır: su-y-un, ne-y-in (üstü) misallerinde olduğu gibi. Bu şekiller şüphesiz ekin yazı dilindeki son şekilleridir. Eski devrelerde ve bugün ağızlarda ek bu şekillerde görünmez. Ekin sonundaki n aslında ñ olup Eski Türkçede ek -ıñ, -iñ, -uñ, -üñ; -nıñ, -niñ, -nuñ, -nüñ şeklinde idi. Aslında ekin yalnız vokalle başlayan şekillerinin bulunduğu, konsonantla başlayan şekillerindeki n’yi ekin, hece bölünmesi neticesinde zamirlerden aldığı (me-niñ, se-niñ misallerinde olduğu gibi) anlaşılmaktadır. n’li şekiller ortaya çıktıktan sonra daha çok kullanılmağa başlamış ve zamanla vokalle başlayan şekillerin yerine de geçmiştir. Diğer Türk şivelerinde bugün yalnız n’li şekiller kullanılmaktadır. Batı Türkçesinde ise vokalli ve n’li şekiller intizamla yan yana kullanıla gelmiştir. Fakat Eski Anadolu Türkçesinde ekin yalnız yuvarlak vokalli şekilleri vardı; taş-uñ, ev-üñ, ata-nuñ, dere-nüñ misallerinde olduğu gibi. Ekin vokali ancak Osmanlıca içinde uyuma bağlanmış, öte yandan İstanbul Türkçesi sağır kefleri attığı için son zamanlarda yazı dilinde ek n’leşmiş, böylece yukarıya aldığımız bugünkü sekiz şekli ortaya çıkmıştır.

Bugün isimlerin teklik ve çokluk şekilleri bazen eksiz genitif hâlinde kullanılmakta, fakat iyelik şekillerinin genitifi hemen hemen hep ekle yapılmaktadır: bahçe (kapısı), ağaçlar (altında), elim-in (üstü), babası-nın (adı), evlerimiz-in (yolu) misallerinde olduğu gibi. Yalnız üçüncü şahıs iyelik şekillerinde genitif bazen eksiz olabilmektedir: gözleri (önünde), yaprakları (arasında), sevgisi (uğrunda) misallerinde olduğu gibi. Fakat birinci ve ikinci şahısların genitifi bugün daima ekle yapılmaktadır. Üçüncü şahıslarınki de umumiyetle ekle yapılır. Eskiden ise eksiz genitif bugünkünden daha çok kullanılırdı. Eski Anadolu Türkçesinde bugün genitifi ekle yapılan bazı isimlerin eksiz genitif şeklinde kullanıldığı görülür: Beyrek (atı) «Beyreğin atı», oğlan (adı) «oğlanın adı» misallerinde olduğu gibi. Fakat bugün muhakkak ekli olan iyelik genitifleri Eski Anadolu Türkçesinde geniş ölçüde eksiz de kullanılırdı: gözlerim (aydını), ağam (sözi), qaşuñ (yayı), begümüz (oğlı), itüñüz (adı), anası (yanına) misallerinde olduğu gibi.

Genitif eki üç yerde kullanılmaktadır. Bunlardan birincisinde genitif eki şimdiye kadar gördüğümüz misallerde olduğu gibi ismi isme bağlar. Ekin asıl fonksiyonu da budur. İkincisinde genitif eki ismi fiile bağlar: Orhan-ın-dır, senin olsun misallerinde olduğu gibi. Burada genitif eki ismi fiile bağlamak suretiyle tam bir hâl eki durumunda gözükmekte ve bulunduğu isim

fiilin zarfı olmaktadır. Fakat ekin bu fonksiyonu da birinci fonksiyonuna dayanmakta, gizli olarak baağlı olduğu bir isim ifade etmekte, o isim zikredilmediği için fiile bağlanıyor gözükmektedir. Üçüncü olarak da genitif eki zamirleri edatlara bağlamakta kullanılır: senin için, onun gibi misallerinde olduğu gibi. Burada genitif eki mânâ bakımından değil, sadece şekil bakımından vazife görür. Fakat aslında burada da mânâ fonksiyonu ile vazife görmekte ve yine ismi edatların aslı olan başka bir isme bağlamakta idi. Zamanla ikinci isim, eki ile birlikte edatlaşınca genitif ekinin yalnız şekil vazifesi, ismi edata bağlamak vazifesi kalmıştır.

Genitif eki de diğer hâl ekleri gibi vurguludur. İsimlerin teklik, çokluk ve iyelik şekillerinin genitifinde sondaki vurgu hep genitif eki üzerinde bulunur. Yalnız genitif eki ismi bir isme bağlıyorsa, yani genitif ekinden sonra bir isim geliyorsa, ortada bir iyelik gurubu varsa genitif eki adeta vurgusuz kalır, vurgusu hissedilmez ve asıl vurguyu gurubun vurgusu olarak ikinci isim üzerine çeker. Fakat gurupta genitif ekinin bulunduğu birinci isim belirtilmek isteniyorsa genitif eki açık bir vurgu ile söylenir. Genitif ekinden sonra edat gelince de durum böyledir. Genitif ekinden sonra isim değil de, fiil, bildirme eki ve soru eki gelirse vurgu yine belirli olarak, kuvvetli olarak genitif eki üzerinde bulunur. Genitif ekinden sonra -ki eki gelince (odanınki, seninki gibi) genitif eki vurgusuz olur, vurguyu -ki eki kendi üzerine çeker.

Akkuzatif ekleri

354. Kelime guruplarında ve cümlelerde fiilin doğrudan doğruya tesir ettiği isimler akkuzatif hâlinde bulunurlar. Karşıladığı hareket doğrudan doğruya bir isme tesir eden fiiller geçişli fiillerdir. Şu hâlde akkuzatif hâli ismi kendisine tesir eden geçişli bir fiile bağlayan hâldir. İsmin geçişli bir fiilin tesirinde olduğunu gösteren bu hâli bazen eksiz, bazen ekli olur: cam (qır-), su (iç-), ağaç (kes-); cam-ı (qır-), su-y-u (iç-), ağac-ı (kes-) misallerinde olduğu gibi. İşte isimlerin akkuzatif hâllerinin ekli şekillerini yapan bu ekler akkuzatif ekleridir.

Bugün Türkiye Türkçesinde umumî akkuzatif eki -ı, -i, -u, -ü’dür. Bunun yanında bir de bir iki zamirde kullanılan -nı, -ni, -nu, -nü şeklinde ikınci bir akkuzatif eki vardır: oda-y-ı, ağaçlar-ı, ev-i, kimse-y-i, geceler-i, oyun-u, üzüm-ü, süngü-y-ü, gözüm-ü, elin-i, yaqası-n-ı, bu-nu, şu-nu misallerinde olduğu gibi.

Eski Türkçede başlangıçta isimlerden sonra -g, -©; iyelik ekli kelimelerden sonra -n; zamirlerinden sonra -nı, -ni olmak üzere üç türlü akkuzatif eki kullanılırdı. İsimlerden sonra kullanılan -g, -© akkuzatif ekı konsonantla biten isimlerde önüne gelen yardımcı vokali sonradan kendi bünyesine alarak -ı©, -ig, -u©, -üg şekline geçmiştir. Batı Türkçesine gelince, sonunda ki g ve © sesleri düştüğü için isimlerden sonra gelen akkuzatif eki -ı, -i şekline geçmiş ve aynı zamanda sahasını genişleterek iyelik eklerinden ve zamirlerden sonra da kullanılmağa başlamış, böylece umumî akkuzatif eki olma yoluna girmiştir. İyelik eklerinden sonra gelen -n akkuzatif eki de Batı Türkçesinde son zamanlara kadar yaşamış, Osmanlıca’da ve bilhassa Eski Anadolu Türkçesinde geniş ölçüde kullanılmıştır: gözi-n (açdı), saçı-n (çözdi), eli-n (öpdi), yaqası-n (yırtdı) misallerinde olduğu gibi. -nı, -ni akkuzatif eki ise Batı Türkçesinin Azeri sahasında isimlere de geçerek kullanılmakta devam etmiş ve bu sahanın büyük bir kısmında bugün vokalle biten isimlerin akkuzatif eki hâline gelmiştir. Fakat Azeri sahası dışında bu ek Batı Türkçesinde kullanış sahasını iyice daraltmış ve yalnız işaret zamirlerinin tekliklerinde kalmıştır: bu-nı, -bu-nu, şu-nı, şu-nu misallerinde olduğu gibi. gecesini, işini, gücünü, yolunu gibi iyelik ekli kelimelerin akkuzatif şekillerinde de -nı, -ni akkuzatif eki varmış gibi görünür. Fakat bunlardaki akkuzatif ekinin de -ı, -i, -u, -ü olduğu ve önündeki n’nin iyelik eklerinden sonra gelen yardımcı sesten ibaret bulunduğu açıktır. Hülâsa Batı Türkçesinde -ı, -i akkuzatif eki umumîleşmiş, -n akkuzatif eki uzun zaman kullanıldıktan sonra ortadan kalkmış, -nı, -ni eki ise bir iki kelimede kalmıştır.



-ı, -i, -u, -ü akkuzatif eki Eski Anadolu Türkçesinden başka Osmanlıca içinde de uzun zaman -ı, -i olarak yalnız düz şekilli olmuş (yol-ı, dağ-ı, su-y-ı, köprü-y-i misallerinde olduğu gibi), ancak Osmanlıca’nın sonlarına doğru vokal uyumuna bağlanarak bugünkü çok şekilliliğini kazanmıştır. Batı Türkçesinde ekin önce yalnız düz şekilli olmasını üçüncü şahıs iyelik ekinin tesirine bağlamak lâzımdır. Normal olarak yuvarlak şekillerinin de bulunması gerekirdi. Çünkü hem Eski Türkçede yuvarlak şekiller vardı, hem de © ve g’nin düşmesi -lu, -lü ekinde olduğu gibi yuvarlaklaşmayı icap ettirirdi. -nı, -ni eki de böyle bir seyir takip etmiş, eskiden yalnız düz vokalli olmuş (bu-nı, şu-nı misallerinde olduğu gibi), ancak son zamanlarda vokal uyumuna bağlanmıştır. Fakat eklendiği kelimeler yuvarlak vokalli olduğu için ekin de bugün sadece -nu, -nü olarak yuvarlak şekilleri vardır: bu-nu, şu-nu misallerindeki gibi.

İsimlerin akkuzatif hâllerinin ekli şekillerini yapan, yani isimleri geçişlı fiillere bağlayan akkuzatif ekleri misallerde de görüldüğü gibi isim cinsinden bütün kelimelerin teklik, çokluk ve iyelik şekillerini kullanış sahası içine almaktadır. Bugün isimlerin teklik ve çokluk şekillerinin akkuzatifi bazan eksiz yapılmakta, fakat iyelik şekillerinin akkuzatifi daima akkuzatif eki ile kurulmaktadır. Hâlbuki eskiden, Eski Anadolu Türkçesinde ve Osmanlıca’da iyelik şekillerinin akkuzatifi de eksiz olabilirdi: gözüm (açdum), yüzüñ (gürdüm) misallerinde olduğu gibi. Yalnız üçüncü şahıs iyelik şekillerinin akkuzatifi eskiden de eksiz yapılmazdı.

Akkuzatif ekleri de hâl eki olarak vurgulu eklerdendir. Bulunduğu kelimenin son vurgusu daima akkuzatif eki üzerinde bulunur. Yalnız bu vurgu akkuzatifli isim belirtilmediği zaman hissedilmeyecek kadar hafif, akkuzatifli isim belirtildiği zaman açıkça hissedilecek kadar kuvvetli olur. Akkuzatif ekinden sonra yalnız soru eki gelebilir. Soru eki vurgusuz olduğu için o gelince de vurgu akkuzatif eki üzerinde kalır. Soru ekinden önceki bu vurgu da kuvvetli bir vurgudur: suyu mu, evi mi, çocuğu mu misallerinde olduğu gibi.

Akkuzatif ekleri ismi fiile bağlayan eklerdir. Yalnız, Batı Türkçesinde Azeri sahasında Eski Türkçede olduğu gibi akkuzatif ekinin zamirleri bazen edatlara da bağladığı görülür: seni tek «senin gibi», onu kimi «onun gibi» misallerinde olduğu gibi.



Datif eki

355. Kelime guruplarında ve cümlede fiilin kendisine doğru yaklaştığını, yöneldiğini ifade etmek için isim datif hâline sokulur. Fiilin istikametini gösteren ve yaklaşma ifade eden datif hâli daima ekle yapılır. Bu ek datif ekidir: ağac-a, su-y-a, güneş-e, tepe-y-e, gökler-e, üstümüz-e, gölge-si-n-e, dağlar-a misallerinde olduğu gibi.

Datifin bu geniş mânâsiyle yaklaşma ana fonksiyonu beraber kullanıldığı fiilin mânâsına uygun olarak tabiî çeşitli hususî ifadeler içinde görünür. Bu hususî, bu çeşitli kullanış fonksiyonları yaklaşma, istikamet, yer, zaman, karşılaştırma, sebep, verme, bildirme, kuvvetlendirme, gaye, hedef, fiat, bedel, leh, aleyh, ilgi, kabul, gereklik, uygunluk, konu, aitlik, vasıf, tarz, görüş, ayrılma, değişme, başkalaşma, yaptırma, tercih vs. vs. gibi ifadelerdir. Bütün bu ve bunlara katılabilecek daha birçok ifadeleri datifin yaklaşma ve istikamet ana fonksiyonu etrafında toplanan, kesin olarak sınırlandırılmaları mümkün olmayan, gramer bakımından tam bir kaide ve ölçü değeri taşımayan, belirli bulunmayan, yanındaki fiile bağlı çok hususî fonksiyonlarıdır.

Misallerde de gorüldüğü gibi Batı Türkçesinde datif eki -a, -e’dir. Aslında, Eski Türkçede bu ek -©a, -ge şeklinde idi. Batı Türkçesine geçerken çekim eklerinin başındaki © ve g’ler düştüğü için datif eki de -a, -e şekline girmiştir. Yalnız, datif ekinin eski -©a, -ge şeklinin izi zamirlerin datif şeklinde son zamanlara kadar kalmıştır. Gerçekten Eski Anadolu Türkçesinde ve Osmanlıca’da zamir datiflerinde görülen baña, saña, oña, buña, şuña şekillerindeki ñ zamirlerdeki n ile datif ekindeki ©, g’nin çok eskiden birleşmesi ile meydana gelmiş ve Batı Türkçesinde datif ekinin ©, g’si düştüğü hâlde bu ñ’ler son zamanlara kadar onların izini yaşatmağa devam etmiştir. Ağızlarda sağır kef atılmadığı için bu iz bugün de yaşamaktadır.

Datif eki de esas itibariyle isimleri fiillere bağlayan bir ektir. İsimleri bazı edatlara da bağlar: eve doğru, aya qarşı, babama göre misallerinde olduğu gibi. Fakat bu edatlar da datifi kuvvetlendiren ve böylece yine fiile bağlayan bir rol oynarlar. Sonra bu edatlar da fiil asıllıdırlar.

Datif eki de diğer hâl ekleri gibi son vurguyu üzerine çeker. Bu vurgu da datif belirtilmediği zaman çok hafif, datif belirtildiği zaman kuvvetlidir. Datif ekinden sonra ancak soru eki ve -dır, -dir bildirme eki gelebilir: denize mi, bize-dir misallerinde olduğu gibi. Böyle misallerde de vurgu datif eki üzerinde bulunur ve kuvvetli olur.



Lokatif eki

356. Kelime guruplarında ve cümlede fiilin kendi içinde cereyan ettiğini ifade etmek için isim lokatif hâlinde bulunur. Fiilin cereyan ettiği yeri gösteren, böylece bir bulunma ifade eden lokatif hâline girmek için de isimler daima ek alırlar. Bu ek ise lokatif ekidir: yol-da, dere-de, ağaç-ta, direk-te, gecesi-n-de, başımız-da, yerler-de, ormanlar-da misallerinde olduğu gibi.

Lokatifin bu geniş mânâsiyle bulunma ana fonksiyonu beraber kullanıldığı fiilin mânâsına uygun olarak tabiî çeşitli hususî ifadeler içinde görünür. Bu hususî, bu çeşitli kullanış fonksiyonları şu gibi ifadeler etrafında toplanır: bulunma, yer, zaman, iş, devamlılık, müddet, tarz, şekil, durum, karşılaştırma, kesir, konu, vasıta, gaye, sebep, vasıf, miktar, belirtme, kısım, parça, aitlik vs. vs.. Bütün bu ve bunlara katılabilecek daha birçok ifadeleri lokatifin bulunma ana fonksiyonu etrafında toplanan, kesin olarak sınırlandırılmaları mümkün olmayan, gramer bakımından tam bir kaide ve ölçü değeri taşımayan, belirli bulunmayan, yanındaki fiile bağlı çok hususî fonksiyonlarıdır.

Misallerde de görüldügü gibi bugün lokatif eki -da, -de, -ta, -te şeklindedir. Eski Türkçede de ek -ta, -te, -da, -de şeklinde idi, fakat konsonant uyumuna bağlı değildi. Eski Anadolu Türkçesinde ve Osmanlıca’da uzun zaman ekin yalnız d’li şekilleri var olmuş (quş-da, ağaç-da misallerinde olduğu gibi), t’li şekilleri konsonant uyumuna bağlı olarak ancak son zamanlarda ortaya çıkmıştır.

Lokatif eki ismi yalnız fiile bağlayan bir hâl ekidir. Son vurgu bakımından diğer hâl ekleri gibi lokatif eki de vurguludur ve bu vurgu lokatif belirtilmediği zaman hafif, belirtildiği zaman kuvvetlidir. Lokatif ekinden sonra soru eki ile bildirme ekleri, bir de -ki eki gelebilmektedir: evde mi, yolda-dır, dağda-ki misallerinde olduğu gibi. Kendisinden sonra soru ve bildirme eki gelince vurgu kuvvetli olarak lokatif eki üzerinde bulunur. Fakat -ki eki gelince vurguyu üzerine çeker ve lokatif eki vurgusuz kalır.

Ablatif eki

357. Kelime guruplarında ve cümlede fiilin gösterdiği hareketin kendisinden uzaklaştığını ifade etmek için isim ablatif hâlinde bulunur. Ablatif hâli için isim daima ek alır. Bu ek ablatif ekidir. Demek ki ablatif eki umumiyetle uzaklaşma ifade eden bir ektir. Bulunduğu yerde fiil yerine isim ve edat da bulunsa umumiyetle bir uzaklaşma ifade eder. Ablatif eki datif ve lokatif ekleri ile birlikte zaman ve mekân içinde işin yer ve istikametini bildirir; bunu bulunma, yaklaşma, uzaklaşma ifade etmek suretiyle yaparlar.

Ablatifin bu geniş mânâsiyle uzaklaşma ana fonksiyonu beraber kullanıldığı fiilin mânâsına uygun olarak tabiî çeşitli hususî ifadeler içinde görünür. Bu hususî, bu çeşitli kullanış fonksiyonları şu gibi ifadeler etrafında toplanır: uzaklaşma, çıkma, yer, ayrılma, menşe, cins, terkip, başlama, mahrumiyet, yokluk, vasıta, zaman, sebep, tarz, ölçü, değer, kıymet, bedel, parça, kısım, karşılaştırma, korku, ürküntü, hoşlanma, vazgeçme, aitlik, çeşit, vasıf, tercih, görüş, noktainazar vs. vs.. Bütün bu ve bunlara katılabilecek daha birçok ifadeleri ablatifin uzaklaşma ana fonksiyonu etrafında toplanan, kesin olarak sınırlandırılmaları mümkün olmayan, gramer bakımından tam bir kaide ve ölçü değeri taşımayan, belirli bulunmayan, yanındaki fiile bağlı çok hususî fonksiyonlarıdır.

Türkçe’de bugün ablatif eki konsonant uyumuna bağlı olarak -dan, -den, -tan, -ten şeklindedir; ağaç-tan, yürek-ten, yol-dan, ev-den, dağ-lar-dan, elim-den, gözlerin-den misallerinde olduğu gibi.

Ablatif eki umumiyetle bir uzaklaşma, ayrılma, çıkma, kopma ifade etmekle beraber bazen da bir yaklaşma gösterir: qolun-dan (tuttu), ço-cuq-tan (sor) misallerinde olduğu gibi. oyun-dan (bıqtı), açlıq-tan (öl-düm) gibi sebep gösterdiği de vardır. Fakat bu yaklaşma ve sebep fonksiyonları da aslında uzaklaşma fonksiyonuna dayanır. qolun-dan (tuttu), çocuq-tan (sor) misallerinde yine bir çeşit uzaklaşma, hareketin isimden dışarıya doğru yönelmesi, adeta bir tutup çekme, uzaklaşma için yaklaşma mânâsı vardır. oyun-dan (bıqtı), açlıq-tan (öldüm) misallerinde de sebebin altında bir uzaklaşma ifadesi vardır. İkincisi ayni zamanda açlıq-tan (dolayı öldüm) gibi açıkça uzaklaşmaya dayanan bir şeklin kısalmışı olarak da görülür. Zaten ablatifler yanlarındaki edatın zamanla düşmesi yüzünden bazen zarf durumunda da bulunurlar.

Ablatif eki de ismi umumiyetle fiile bağlayan bir hâl ekidir. Fakat bazan ismi isme veya edata bağladığı da görülür: günler-den (bir gün), onlar-dan (biri), yaz-dan (sonra), eski-den beri, suçun-dan (dolayı) misallerinde olduğu gibi. Bu edatların bir kısmı fiil menşeli olduğu için onlarda da ablatif eki yine ismi fiile bağlıyor sayılır. Bağladığı iki isim arasında ise ablatif eki adeta yanından bir fiil düşmüş hissini verir.

Ablatif eki Eski Türkçede konsonant uyumıma bağlı olmayarak -tın, -tin, -dın, -din şeklinde dar vokalli idi. Batı Türkçesinde ise, datif ve lokatif eklerinin tesiri ile olacak, ek geniş vokalli olmuştur. Başındaki konsonant bakımından ise Batı Türkçesinde ekin uzun zaman yalnız d’li şekilleri mevcut olmuş, t’li şekilleri ancak son zamanlarda konsonant uyumuna bağlanınca ortaya çıkmıştır. Yani ablatif eki Eski Anadolu Türkçesi ile Osmanlıca’nın ilk devrelerinde -dan, -den şeklinde idi. Osmanlıca’nın sonlarında konsonant uyumuna bağlanarak bugünkü -dan, -den, -tan, -ten şekillerini almıştır. Eski Anadolu Türkçesinde bazı misallerde bir kısmı klişeleşmiş olarak, ekin eski dar şekli de görülür: öñ-din, aşağa-dın, yaña-dın «taraftan, yandan», andın «ondan» misallerinde olduğu gibi. Fakat dediğimiz gibi Eski Anadolu Türkçesinde de ek esas itibariyle geniş vokalli olmuş bulunuyordu.

Eski Türkçede uzaklaşma ifadesi için bazan da -ta, -te, -da, -de eki kullanılmıştır. Fakat bu ablatif eki olmayıp lokatif ekinin ablatif eki fonksiyonu için kullanılmasından başka bir şey değildir. Lokatif ekinin uzaklaşma fonksiyonunun Eski Anadolu Türkçesinde de bazı misalleri ile karşılaşırız: nire-de (bildüñ), günler-de (bir gün) gibi. Onun için lokatif eki ile ablatif eki birbirine karıştırılmamalı ve eskiden iki çeşit ablatif eki olduğu sanılmamalıdır.

Ablatif eki de bir hâl eki olarak şümulüne isimlerin teklik, çokluk ve iyelik şekillerini alır. Kendisinden sonra ise ek olarak ancak soru eki ile bildirme ekleri gelir: oğlumdan-mı, demirden-dir misallerinde olduğu gibi.

Ahlatif eki de diğer hâl ekleri gibi vurguludur. Son vurguyu daima Üzerinde taşır. Bu vurgu ablatif belirtilmediği zaman hafif, belirtildiği zaman kuvvetli olur. Kendisinden sonra soru ve bildirme ekleri gelince de vurgu ablatif üzerinde kalır ve kuvvetli olur.



İnstrumental eki

358. Kelime guruplarında ve cümlelerde fiilin kendisi vasıtası ile, kendisinin iştiraki ile veya kendisinin ifade ettiği zamanda yapıldığını göstermek için isim instrumental hâlinde bulunur. İnstrumental hâli de ismin ekli bir şeklidir. Yani bu hâl de daima eklidir. Bu ek de instrumental ekidir. Demek ki instrumental eki fiilin ne ile, nasıl, ne zaman yapıldığını ifade etmek için isme getirilen ektir. Onun içindir ki instrumental şekli kelime gunıplarında ve cümlede daima zarf olarak kullanılır ve instrumental eki ismi yalnız fiile bağlar. İnstrumental ekinin asıl fonksiyonu vasıta ifade etmektir. Zaman ve tarz ifade etmesi de bu vasıta fonksiyonuna dayanmaktadır. Yani instrumental ekinin asıl vazifesi fiilin ne ile yapıldığını göstermektir, nasıl ve ne zaman yapıldığını ifade etmesi de bundan çıkmıştır.

Türkçe’de instrumental eki -n’dir. Fakat bu ek zamanla işlekliğini kaybetmiştir. Eski Türkçede işlek bir hâl eki olarak bol bol kullanılırdı. Fakat Batı Türkçesine geçince işlekliğini kaybetmiş ve ancak sayılı misallerde klişeleşmiş olarak kalmıştır. Bu misallerin ise Batı Türkçesinde hem gittikçe sayıları azalmış, hem de sonlarındaki -n büsbütün klişeleşerek cansız bir yapım eki hâline gelmiştir. -n instrumental ekinin canlılığını kaybederek kelime bünyesi ile kaynaştığını gösteren misaller Türkçe’de eskiden beri karşımıza çıkar: uç-u-n (üçün, içün, için), ile-n, gelü-beni-n, degi-n (değin) gibi. Bugün yaz-ı-n, kış-ı-n, güz-ü-n, yaya-n, ansız-ı-n, düşünmeksiz-i-n, gündüz-ü-n, iç-i-n iç-i-n, gerisi-n (geriye) gibi misallerde bu klişeleşmiş instrumental eki vardır. Konsonantla biten kelimelerden sonra ekin önüne gelen yardımcı vokal bugün uyuma bağlıdır. Eski Türkçede de uyuma bağlanmıştı. Fakat Eski Anadolu Türkçesinde uyum dışında kalmış olduğu ve yalnız düz şekillerinin kullanıldığı görülür: dün-i-n, gündüz-i-n misallerinde olduğu gibi.

Türkçe’de instrumental eki işlekliğini kaybederken onun vazifesini ile edatı üzerine almış, edat hâlinde kalarak veya ekleşerek tamamiyle instrumental eki yerine geçmiştir. Zaten ile edatı ile instrumental ekinin fonksiyonları aşağı yukarı aynidir. Onun için ek, yerini kendiliğinden edata bırakmış, edat onun yerini alıvermiştir. ile edatı zamanla -la, -le hâlinde ekleşmek yoluna da girdiği için yeni bir instrumental eki durumuna geçmiştir: ağaç-la, evler-le, babam-la, geçmişin-le misallerindeki gibi. ile edatının -la, -le şeklindeki bu ekleşmesi çok eskiden başlamıştır. Eski Türkçede bile bunun örneklerini görüyoruz: birle gibi. Batı Türkçesinde de başlangıçtan beri görülür. Fakat Eski Anadolu Türkçesinde az olduğu ve sayılı örneklerinin vezin yüzünden daha çok manzum metinlerde görüldüğü söylenebilir. Ekleşme asıl Eski Anadolu Türkçesinden sonra başlamış ve Osmanlıca ile Türkiye Türkçesinde gittikçe ilerlemiştir. Fakat bugün bile bu iş tamamlanmış değildir. Gerçi ek şekli edat şeklinden daha çok kullanılmaktadır. Fakat bu tamamiyle keyfî ve gelişi güzel olup ayni misalde bazen ek, bazen da edat kullanıldığı görülür. Bilhassa vokalle biten kelimelerden sonra edat daima ağır basmakta ve bunlarda henüz ekleşme olmadığını gösteren y yardımcı sesi daima yerinde durmaktadır: dede-y-le, dayısı-y-le, eli-y-le, sopa-y-la misallerinde olduğu gibi. Hülâsa ile edatı bir taraftan -la, -le şekline girerek instrumental eki yerini tutarken bir taraftan da edatlığını muhafaza etmekte ve muhafazaya devam edeceği anlaşılmaktadır. Onun için -la, -le’ye hiç değilse şimdilik instrumental eki adı verilmemeli ve instrumental vazifesi gören ile edatının ekleşmiş şekilleri olarak bakılmalıdır. Sonra klişeleşmiş de olsa, muayyen ömeklerde instrumental eki yaşamakta ve hatta -maqsızın, -meksizin şekillerinde çokça kullanılmaktadır.

İnstrumental eki -n diğer hâl ekleri gibi vurgulu değildir. Bulunduğu örneklerden zaman isimleri ile -sızın, -maqsızın, -meksizin şekillerinde vurgu daima gerilerdedir. Ancak yayan, için için, gerisin (geriye) gibi misallerde vurgu -n ekinin katıldığı son hecede bulunur. -n ekinden sonra soru ve bildirme ekleri gelince de örneklerdeki bu vurgu durumu değişmez.

-la, -le ise daima vurgusuzdur. Vurguyu kendisinden önceki heceye atar. Çünkü ile edatı vurgusuzdur ve vurgu kendisinden önceki kelime üzerinde bulunur.

-la, -le ile edatının ekleşmiş şekli olduğu için hâl ekleri gibi yalnız teklik, çokluk ve iyelik şekillerinden sonra değil, bir hâl eki olan genitif ekinden de sonra gelebilmektedir: bunun-la, senin-le misallerinde olduğu gibi. Bu da -la, -le’yi tam bir instrumental eki saymamak, onun bir edat şekli olduğunu unutmamak gerektiğini gösterir.



Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə