Oltin va kumushni gaz fazasiga yuqori haroratda xlorlab haydash



Yüklə 134,74 Kb.
səhifə1/4
tarix17.10.2023
ölçüsü134,74 Kb.
#130530
  1   2   3   4
Oltin va kumushni gaz fazasiga yuqori haroratda xlorlab haydash


Oltin va kumushni gaz fazasiga yuqori haroratda xlorlab haydash
Reja:



    1. Oltinning elektrolitik affinaji

    2. Kumushning elеktrоlitik аffinаji

Oltin va kumushning bir-biridan ajratilishi va uni toza holda olinishi affinaj usulida olib boriladi. Oltin va kumushning affinajining bir nechta usullari mavjud. Shulardan keng tarqalgani xlorli, kislotali va elektrolitik usullardir.


Affinaj jarayoni maxsus affinaj zavodalarida olib boriladi. Zavodga keladigan xom-ashyo sifatidagi oltin asosan oltin - ruxli choʻkmalarni eritishdan olingan mahsulot koʻrinishida, amalgamani bug’latish natijasida olingan xomaki oltin koʻrinishida, tiomochevina eritmalaridan olingan katod holidagi xomaki oltin koʻrinishida boʻladi. Aytib oʻtilgan mahsulotlar murakkab kimyoviy tarkibga ega boʻlib, oltin va kumushdan tashqari mis, qoʻrg’oshin, simob, mishyak, surma va vismut kabi qoʻshimcha metallarni oʻzida saqlaydi.
Ayrim hollarda sezilarli darajada platinoid metallari ham boʻlishi mumkin. Zavodga keltirilgan xom-ashyo birinchi oʻrinda tarkibidagi oltinning miqdori bir xil boʻlishi uchun eritiladi. Bu jarayon grafit tigelli elektr induksion pechlarda olib boriladi. Yirik zavodlarda quvvati 100 kVt, tigel sig’imi 280 kg boʻlgan pechlar ishlatiladi.
Eritish jarayonida nodir metallarning toshqol bilan keraksiz sarf boʻlishining oldini olish uchun eritish jarayoni toshqol qavat ostida olib boriladi. Flyus sifatida soda va bura (1,5-3 % yuklanadigan metall massasiga nisbatan) qoʻshiladi. Eritish jarayoni oltin kumushli qotishma olish uchun 1150-12000C da, kumush uchun esa 1040-10600Cda olib boriladi. Qotishma eritilganidan keyin xlorli affinajga yuborilsa quyma holida, agar elektrolitik affinajlashga yuborilsa anod holida quyiladi.
2. Xlorli affinaj.
Xlorli affinajlash jarayoni oltinga nisbatan kumush va boshqa metallar xlor gazi bilan oson ta’sirlashib oksidlanishiga asoslangan. Jarayonning mohiyati shundan iboratki xlor birinchi oʻrinda qoʻshimcha metallar bilan keyin esa kumush bilan, oxirida esa oltin va platinoid metallar bilan ta’sirlashadi. Hosil boʻlgan xlorli birikmalar metall holidagi oltinga aralashib ketmaydi va zichligi kichik boʻlgani uchun erigan metall yuzasiga chiqadi. Xloridlarning bir qismi gaz holida uchib ketadi.
Xlorli affinajlash jarayoni JARda keng qoʻllaniladi. Affinaj jarayoniga keladigan metall tarkibida 88-90% Au va 7-11% Ag boʻladi. Asosiy qoʻshimcha metallar bu – mis, qoʻrg’oshin, temir, ruxlardir.
Jarayon grafit tigelli, qorun futerofkali induksion elektr pechlarida olib boriladi. Eritishdan oʻtgan qora metall quyma shaklida sig’imi 500kg boʻlgan tigelga quyib olinadi. Toshqol hosil qilish uchun pechga oz miqdorda bura, kvars va natriy xlor aralashmasi yuklanadi. Ingichka toshqol qatlamining hosil boʻlishi metallarning uchuvchanligini pasaytiradi va tigel devorlari yemirilishini oldini oladi. Metallar erib boʻlgandan soʻng qopqoq orqali tigelga bir yoki ikki chinni quvur orqali gazsimon xlor joʻnatiladi. Xlorning yaxshi tarqalishi uchun quvur devorida teshiklar ochilgan. Jarayon 11500C da olib boriladi.
Birinchi boʻlib temir xlorlanadi, soʻngra rux va qoʻrg’oshin xlorlanadi. Past qaynash haroratiga ega temir xlorid va rux xlorid gaz fazasiga oʻtadi.
Qoʻrg’oshin xlorid qisman uchuvchan holda, qolgani esa erib metal yuzasida qoladi. Xloridlarni uchish jarayoni erish jarayonini jadallashitirib qaynashga olib keladi, shu sababdan bu vaqtda xlor berilishi sekinlashtiriladi.
Mis va kumushning xlorlanish jarayoni qoʻshimcha metallar temir, rux, qoʻrg’oshinning toʻliq xlorlab boʻlingandan soʻng boshlanadi. AgCl va CuCl larning qaynash haroratlari, jarayonning haroratidan baland boʻlib, shu sababdan mis va kumush xloridlar tigelda qoladi va erigan xlorid oltin yuzasida yupqa qatlamni hosil qiladi. Bu holda xloridlar uchmayotgan boʻlsa ham erigan metallarning sochilmasligini oldini olish uchun xlorning berilishi oshiriladi.
Metall yuzasida erigan xloridlar va toshqollar vaqti-vaqti bilan chiqarilib turiladi va yangi hajm flyuslar yuklanadi. Jarayon soʻngida erigan metallning xlor bilan shimilishi sekinlashadi, Shu sababdan xlor berish tezligi ham pasaytiriladi. Jarayonning tugaganligi quyidagi hollar bilan aniqlanadi: xlor berish quvurlarida jigarrang oltin belgilari paydo boʻlishi va eritma ustida qizil chang koʻtarilishi bu esa eritmada oltin xlorid hosil boʻlganini izohlaydi. Xlorlash jarayoni tugagandan soʻng metall yuzasidagi erigan xlorid va toshqoldan tozalanadi, olingan toza oltin quyma holida quyib olinadi.
Xlorlab affinajlash natijasida olingan xloridlar aralashmasi va toshqollar tarkibida koʻp miqdorda oltin karalyoklari boʻladi. Undan oltinni ajratib olish uchun ular tigel pechlarida 11000C da eritib olinadi.
Qorishma qatlamlar boʻyicha ajraladi, toshqol yuqoriga xloridlar pastga choʻkadi. Qorishma yuzasiga alohidalangan soda yuklanadi, natijada kumushning ma’lum qismi qaytariladi:
4AgCl + 2Na2C03 = 4Ag + 4NaCl + 2C02 + O2 va tigel tubiga mayda tomchilar yig’iladi, natijada kattagina oltin qismi
hosil boʻladi.
Beriladigan soda miqdori xloridning massasining 4%ga teng, bu bilan xloridda mavjud kumushning 5 qismi ajralib, oltinning ajralishini yaxshilaydi.
Olingan oltin kumushli aralashma yangi oltin bilan birga xlorli affinajlashga beriladi.
Qolgan kumush xloridlari metall holidagi temir yoki rux yordamida metal kumush holigacha qaytariladi:
2AgCl + Zn = 2Ag + Zn2++ 2Cl-
Xlorli affinaj jarayoni oddiy, elektrolitik usullarga qaraganda arzon va istalgan tebranishda rafinirlash uchun tayyordir, ammo, olingan oltin sifati juda yuqori emas (soflik darajasi-995-996 ). Bu shakldagi metallar tangalar ishlab chiqarishda ishlatilishi mumkin, ammo, texnika sanoati talablariga mos kelmaydi. Jarayonning kamchiligi kumushning yoʻqotilishi va platina guruhi metallarining tozalangan oltin bilan yoʻqotilishidir.
3. Oltin va kumushning kislotali affinajlash.
Bu usulning mohiyati shundan iboratki nodir metallar qotishmalarni har xil kislotalar bilan qayta ishlashga asoslangan. Shu bilan bir qatorda qoʻshimchalar va nodir metallardan biri eritma tarkibiga oʻtadi, ikkinchi metall eritmaga erimay choʻkma holiga oʻtadi.
Nitrat kislota bilan tozalash usuli kumushni tanlab eritish jarayoniga asoslangan. Metallarni toʻliq ajratib olish uchun qotishmadagi oltinning miqdori kumushning miqdoridan ikki marta koʻproq boʻlishi kerak. Shunday sharoitdagina qotishmani issiq nitrat kislota bilan qayta ishlash kumushni to’liq eritmaga oʻtishiga va oltinni choʻkma holida qolib ketishiga olib keladi.
Qoʻshimchalar, ya’ni mis, qoʻrg’oshin, platina va palladiy eritma tarkibiga oʻtadi. Agar qotishma tarkibida qalay, surma yoki mishyak boʻlsa u holda avval selitra yordamida yuqori haroratda eritiladi, yoki shu metallardan tozalash uchun kupelyatsiya (metallarni erish harorati farqi asosida ajratilishi) qilinadi.
Eritma tarkibiga oʻtgan kumush xlorid koʻrinishida choʻktiriladi va metall holidagi rux yoki temir yordamida qaytariladi va quyma koʻrinishida quyiladi.
Oltin choʻkmasi yuviladi, quritiladi va quyma holida quyiladi. Oltinni tozalik darajasi 99,8% gacha yetkazilishi mumkin.
Qotishmani eritish uchun nitrat kislota eritmasi oʻrniga konsentrlangan sulfat kislotasi ishlatilishi mumkin. Bunda qotishma tarkibidagi oltinning miqdori kumushni miqdoridan 3 marta koʻp boʻlishi kerak, misning miqdori esa 7,5 % dan oshmasligi kerak. Teskari holatda mis sulfat tuzi hosil boʻladi va mis yuzasini qoplab erish jarayonini toʻxtatadi. Shuning uchun qoʻrg’oshinning qotishmadagi miqdori 0,25 % dan oshmasligi kerak.

Yüklə 134,74 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin