O`zbekstan Respublikası Joqarı ha`m orta arnawlı

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 458.12 Kb.
səhifə8/10
tarix05.06.2018
ölçüsü458.12 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

10-lektsiya.

Tema:Bir kletkalı parazit mikrosporidiyalar, kirpikli infuzoriyalar tipleri o`zgeshelikleri ha`m patogen ua`killeri sıpatlamaları, olarg`a qarsı gu`res jolları, belgisiz jag`daydag`ı parazitleri.

Jobası:

1. Miksosporidiyalardın’ tirishiligi, rawajlanıwı h’a’m organizmge jug’ıwı

2.Miksosporidiyalardın’ zıya keltiriwshi h’a’m a’h’miyetli ua’killeri

3. Mikrosporidiyalar (MICROSPORIDIA) tipi. Mikrosporiduyalar tipinin’ sıpatlaması h’a’m klassifikatsiyası

4. Nastkomalarda h’a’m balıqlarda parazitlik etetug’ın ua’killeri
Paydalang’an a’debiyatlar:

1. Dadaev S.D. Parazitologiya. (ma`ruzalar matni). T., 2002.

2. Mavlonov O., Xurramov Sh., Norboev Z. O’mirtqasizlar zoologiyasi. (darslik). T., 2002.

3. Qulmamatov A. Parazit wmirtqasiz hayvonlar. (O’quv qwllanma). «O’qituvchi». T., 1988.


MİKSOSPORİDİYaLARDIN` TİRİShİLİGİ, RAWAJLANIWI HA`M XOJAYİNGE JUG`IW ADAPTATsİYaSI
Miksosporidiyalardın` vegetativlik rawajlanıwında plazmodiyalar bolıp, olardın` u`lkenligi ha`rqıylı, 11 mm den 15 mkm ge deyin baradı. Miksosporidiyalardın` en` belgili o`zgeshelikleri olardın` yadrolarının` tu`rli sapada bolıwı bolıp esaplanadı. En` u`lken yadrosı somatikalıq yamasa vegetativlik bolıp bul o`z plazmodiyasının` tirishilik iskerligin retlestiredi. Kishkeneleri generativlik yamasa jınıs yadroları bolıp sporoblastlar yadroları bolıp keyinirek sporalarg`a aynaladı.

Jaqın waqıtlarg`a deyin miksosporidiyalardın` plazmodiyaları ko`p yadrolı organizm retinde qaralıp kelingen. Biraq elektron mikrokopiyalıq izertlewlerge qarag`anda jınıs yadrolarının` aynalısında tsitoplazma bo`limi toplanıp, plazmodiya tsitoplazmadan nag`ız kletkalıq membrana menen bo`lingen, tsitoplazmada plazmodiyalıq bo`leklengen generativlik kletkalar payda boladı, al onın` o`zi ko`p kletkalı organizm bolıp esaplanadı. Xojayinnin` ishki organları quwıslıqlarında, toqımalarında parazitlik etiwshi plazmodiyalar morfologiyalıq jaqtan bir-birinen keskin ayırıladı. Balıqlardın` o`tlerinde yamasa sidik quwıqlarındag`ı plazmodiyalar durıs emes yamasa do`n`gelek pishinge iye. Ektoplazmasının` sırtqı qabatı mo`ldir boladı. Da`nesheli endoplazmada bir qansha ko`p ju`zlegen yadrolar ha`m generativlik kletkalar, endoplazmatikalıq torlar, mayda mitoxondriyalar ha`m tu`rli qosımtalar boladı. Bul plazmodiyalar ha`reket etiwi ha`m jalg`an ayaqlardı payda etiwi jag`ınan amebalardı eske tu`siredi. Jalg`an ayaqları ken` halda geyde shaqalanıp turadı. Xojayinlerdin` bulshıq etlerinde, basqa toqımalarında ornalasqan plazmodiyalar qa`dimgishe ha`reket etpey, u`lken bolıp domalaq ta`rizli formag`a iye. Olardag`ı yadrolar ha`m generativlik kletkalar bir qansha mın`g`a deyin baradı. Ko`pshilik waqıtta u`lken plazmodiyalar qalın` tutastırıwshı toqımalıq qabıq penen qorshalıp parazitti xojayin organizminen ajıratıp og`an tsista delinedi. Biraq basqa a`piwayılardın` tsistası menen salıstırg`anda sha`rtli emes alıng`an.

Plazmodiyalar kletka ishinde de jaylasıwı mu`mkin, mısalı: Henneguya oviperda shortan balıg`ı uwıldırıg`ı ishine o`tedi, biraq ko`pshilik jag`daylarda kletka ishi parazitizmi rawajlanıwdın` erte stadiyasına ta`n. Bulshıq etlerde parazitlik etetug`ın miksosporidiyalar a`dep bulshıq et jipshelerinin` plazmasında kletka ishinde parazitlik etedi. Biraq bulshıq et jipsheleri buzılıp o`lgennen keyin plazmodiya sorkoplazma sırtında qalıp, toqımalıq parazit bolıp qaladı. Plazmodiyalar xojayin esabınan awqatlanadı. Quwıslıq parazitleri awqatlıq zatlardı dene u`sti arqalı aladı. Olarda pinotsitoz jazılg`an ha`m diywal qası as pisiriwi bolsa kerek. Sebebi plazmodiyalar u`stinde ko`p jin`ishke o`simsheler bolıp onın` u`stinde qıshqıl fosfotaza ornalasqan. Toqımalıq tu`rlerde awqatlanıw tu`rli jollar menen boladı. Ko`l baqası terisi astında parazitlik etetug`ın - Myxobolus ranae nın` plazmodiyası fagotsitozg`a iye bolıp, xojayinnin` ayırım kletkaların tutıp aladı. Myxobolus exigus, Henneguya psorospermica plazmodiyaları ha`m miksosporidiyalar sag`aq kapilyarında ornalasıp eritrotsitler menen awqatlanadı. Ayırım Myxosoma cerebralis, Myxobolus musculli ha`m t.b jaqın toqımalardag`ı tarqalıw zatların o`zlestiredi.

Plazmodiyalar ameba ta`rizli bolıp, jınıslı ko`beyedi. To`l urpaq yadrosının` birinshi bo`liniwi onın` baslanbawı bolıp, onın` gaploidlıq yadroları birigip, bir diploidlıq yadronı payda etedi. Yadrolardın` keyingi bo`liniwindegi poliploidlıq, somatikalıq ha`m diploidlıq jınıslı kletkalarg`a qa`liplesedi. Sonlıqtan bir qansha waqıtqa deyin ko`beyiw o`tpeydi, al tek plazmodiyalardın` u`lkenligi artadı. Biraq bunday o`sim sheksiz bolmaydı. Aqırında plazmodiyalar ten` emes bo`limlerge tu`rli sandag`ı somatikalıq ha`m generativlik yadroları payda boladı. Sırtqı burtikleniw ana organizminen tez ajıraladı, al ishki burtigi ol o`lgennen keyin bosanadı.

Tag`ı bir ayrıqsha ishki burtikleniw bolıp, bunda burtik ana organizminen bo`linbeydi, al onın` tsitoplaması ishinde qaladı. Usınday pansporoblastag`ı ha`r bir ten` plazmodiyalardan sporoblastlar qa`liplesip keyin bul sporalarg`a baslama beredi. Qa`liplesip atırg`an bul pansporoblastlarda sporalardın` sanı olardag`ı salıng`an generativlik kletkalardın` sanına baylanıslı boladı. Bir ana plazmodiyada ko`plegen pansporoblastlar rawajlanıwı mu`mkin. Biraq olar xesh waqıtta o`z aldına organizm bola almaydı. İshki burtikleniw arqalı payda bolg`an bul dene ko`p kletkalı ana plazmodiyada rawajlanıw organları xalına ele jetilispegen (S.S.Shulman, 1984).

Sporalardın` qa`liplesiwi ha`m jınıslı qubılıs. A`piwayı jag`dayda pansporoblast bir g`ana generativlik kletkalardan rawajlanıwı mu`mkin. Keyinginin` yadrosı mitotikalıq jol menen bo`linip, eki diploidlıq yadrog`a baslama beredi. Olardın` ha`r biri o`z gezeginde eki ret bo`linedi. Juwmag`ında pansporoblastın` tsitoplazmasında 8 diploidlıq yadrolar payda boladı. Bulardın` ekewi usı waqtınan baslap bo`liniwin toqtatıp bul pansporoblastın` somatikalıq yadrosı onın` vegetativlik xızmetinin` «boslıg`ı» bolıp esaplanadı. Qalg`an 6 yadro tag`ı bir mitoz bo`linip, juwmag`ında 12 gaploidlıq yadrolar payda boladı. Olar 6 dan usı waqıtqa deyin qa`liplesip bo`leklenip ayırılg`an eki sporoblastlarda toparlanadı. Keyinginin` pansporoblastan o`zgesheligi bularda somatikalıq yadrolar bolmaydı. Sporoblastlardın` yadroları aynalasına tsitoplazma bo`limleri bo`leklenip ha`m sporoblastlarda ko`p kletkalı boladı, son` ha`r biri sporag`a baslama beredi.

Sporalardın` qa`liplesiwi da`wirinde sporoblast kletkalarının` qa`liplesiwi menen baylanıslı. Solay etip u`sti betinde jatqan eki kletka sporanın` baqanshaqlarına aynaladı. Olar qa`lipleskennen keyin bul kletkalardın` yadroları buzıladı. Basqa eki kletka sporoblastın` polyuslarına jılısadı. Bulardın` ishinde (atılıwshı) jibi bar polyarlıq kapsula rawajlanadı. Bul kletkalardın` yadroları spora quwıslıg`ına iyterilip keyin jog`aladı. Sporoblastın` orayına jaqın eki gaploidlıq yadrosı bar ameba ta`rizli urpaq jatadı. Ayırım - Myxobolus tu`rlerinin` ameboidlıq to`linin` tsitoplazmasında yodofillik vakuol bolıp, ishinde glikogenge bay awqatlıq zat uglevodlar boladı. Sporanın` qa`liplesiwi pitkennen keyin pansporoblastın` tsitoplazmasının` du`zilisi ha`m onın` somatikalıq yadrosı buzıladı. Miksosporidiyalardın` jınısıy ko`beyiwi ko`p waqıtlarg`a deyin tartıslı bolıp keldi. Ha`zirgi ko`rsetiwler boyınsha jınıslı ko`beyiw autogamiya tipi boyınsha ju`rip bul ameba ta`rizli 3 urpaq gaploidlıq yadrolarının` birigiwi waqtınan baslap iske asadı. Birigiw spora anıq qa`lipleskennen keyin boladı, al geyde xojayin isheginde ameba ta`rizli urpaq sporadan bosag`annan keyin baslanadı. Birigiw na`tiyjesinde diploidlıq sinkorion payda boladı. Ayqaspalı tuqımlanıw miksosporidiyalarda bolmaydı.



Sporalardın` du`zilisi. Miksosporidiyalardın` sporalarının` sırtqı ko`rinisi baqanshaqlarının` sanı menen ha`m formaları menen anıqlanadı. A`piwayı jag`daylarda bul eki baqanshaqlar ekvatorlıq birigiw ju`yesi menen belgilenedi. Sporalardın` baqanshaqları ameba ta`rizli urpaqtı qorg`aw xızmetin atqarıp, mexanikalıq bekkemligi menen ayırıladı. Bul ko`pshilik jag`daylarda baqanshaqlardın` du`zilisine baylanıslı. Ameba ta`rizli urpaq baqanshag`ı menen qorg`ang`an ha`m kebiwden saqlaydı.

Nemets parazitologi Sheper Klaustin` ko`rsetiwinshe- Myxosoma cerebralis tin` sporası ha`wiz tu`binde 12 jıl tiri saqlang`an. Ko`pshilik miksosporidiyalardın` sporaları u`ydegi temperaturada keptirilgende eki jılg`a deyin tirishilik uqıplıg`ın saqlag`an. Baqanshaqlar tu`rli ximiyalıq ta`sirlerge shıdamlı. Kapsulanın` jin`ishkergen aldın`g`ı aqırında kapsula quwıslıg`ına kiretug`ın jerdi jabatug`ın u`lken emes qaqpaqsha boladı. Qaqpaqshanın` orayında basqa ximiyalıq quramdag`ı tıg`ınsha boladı. Eki polyarlıq kapsulanın` qaqpaqshası ju`yege jaqın baqanshaq diywalındag`ı arnawlı tesik arqalı sırtqa shıg`adı. Spora xojayin ishekligine tu`skennen keyin alda ornalasqan qalpaqsha as pisiriw fermentlerinin` ta`sirine ushırap qalpaqsha buzıladı. Bul polyarlıq sabaqtın` atılıwı ushın a`hmiyetli bolsa kerek. Atılg`an sabaqsha sporanı xojayin ishekligi diywalına jabıstırıw ushın xızmet atqaradı. Tek usıdan keyin ameba ta`rizli urpaq bosanıp shıg`adı, biraq onın` shıg`ıwg`a tayarlıg`ı sporanın` balıq asqazanınan o`tiwi waqtında baslanadı. Urpaq dumalaqlanıp u`lkenligi kishireyedi. Sonın` menen bir waqıtta olardın` yadroları birigip sinkariondı payda etedi. Xojayin ishekliginde sporanın` baqanshag`ının` ashılıwı o`ttin` ta`sirinde bolsa kerek ha`m ameba ta`rizli urpaq ishek quwıslıg`ına shıg`adı. Parazitler o`zinin` turaqlı jasaw ortalıg`ına barıwı o`t paraziti, o`t ag`ımı arqalı, al basqaları qan ag`ımı boyınsha baradı.



Xojaying`a jug`ıwg`a iykemlesiwshilikleri. Balıqlarg`a miksosporidiyalardın` jug`ıwı eriksiz tu`rde bolıp, sırtqı ortalıqtag`ı tarqalg`an sporalar tosattan jutıladı. Usıg`an baylanıslı silekeyli sporoviklerde bir qatar morfologiyalıq ha`m biologiyalıq adaptatsiya islenip parazittin` xojayin organizmine o`tiwine mu`mkinshilik beredi. Bul bag`darda a`sirese sporanın` du`zilisi u`lken a`hmiyetke iye. Qatan` baqlawlarg`a qarag`anda belgili jag`daylarda sporalar xojayinge an`sat jug`ıw ushın iykemlesken. Sonlıqtan balıqlar ishinde jasaytug`ın awqatlıq zatlardı suw qalın`lıg`ınan alatug`ın miksosporidiyalar tu`rinin` sporalarında qalqıw ushın arnawlı iykemlesiwler bar. Henneguya ha`m t.b. baqanshaqları uzın, jin`ishke o`simshelerdi payda etedi.

Myxobolus tın` ko`pshilik tu`rlerinin` sporaları ju`da` juqa diywal menen ha`m kishkene yamasa juwan gilkildek qabıq penen oralıwı menen ayırıladı. Barlıq usı formaları ha`m basqa o`zgeshelikleri salıstırma salmag`ın azaytadı yamasa sporanın` bet ko`lemin arttıradı, bul suw qalın`lıg`ında qalqıwg`a mu`mkinshilik beredi. Bunday a`ste sho`giwshi sporalar planktonnan awqatlanıwshı balıqlar menen awqatlıq zatlardı alg`anda spora balıqqa jug`adı. Bentostan awqatlanatug`ın balıqlarda parazitlik etiwshi miksosporidiyalarda bunday iykemlesiw joq. Sonlıqtan olardın` sporaları tez sho`gip suw tu`binde balıqlarg`a jug`adı. Uwıldırıq shashatug`ın balıqlardın` tıg`ız jaylasıwı balıqlarg`a miksosporidiyalardın` tez jug`ıwına jag`day tuwdıradı.
MİKSOSPORİDİYaLARDIN` ZIYaNLIG`I HA`M OLARDIN` A`HMİYETLİ UA`KİLLERİ
Miksosporidiyalar balıqlarda awır keselliklerdi payda etip balıq o`siriwshilikke ko`p zıyan beredi. Muxosoma cerebrales jas forel balıqlarının` shemirshek toqımasında, bulshıq etlerinde, bas miyinde parazitlik etedi, tenlikti saqlaw organın isten shıg`aradı. Na`tiyjede forel balıg`ında «aylanba» keselin payda etip, balıq aynalıp-aynalıp sharshaydı, onın` u`stine omırtqaları qıysayadı, denesinin` quyrıq ta`repinde qara tan`ba payda boladı, son` balıq o`ledi. O`lgen balıqlar shirigennen son` denesindegi sporalar suwg`a shıg`adı ha`m ekinshi balıqlar za`lellenedi. Myxobolus cyprini–sazan, karp balıqlarının` sag`ag`ında, bulshıq etlerinde, bawırında, bu`yreginde parazitlik etip, qan azayıw keselin payda etedi.

Kudoa rodına kiretug`ın miksosporidiyalar ten`izden awlanatug`ın balıqlarg`a ko`p zıyan beredi. Za`lellengen balıqlardın` bulshıq et toqıması irip ketedi ha`m awqat zatı ushın jumsawg`a bolmaydı. Ja`ne Myxobolus, Henneguya-rodlarına kiretug`ın miksosporidiyalar karp, sudak, shortan balıqlarının` sag`ag`ında parazitlik etip, dem alıw protsessin buzadı. Miksosporidiyalar menen gu`reste aldın-ala ilajlar qollanıladı. Suw saqlag`ıshlarda, ha`wizlerde saw balıqlardı kesellengen balıqlardan ajıratıw kerek. Zıyanlang`an suw saqlag`ıshlardın` ha`m t.b suwın qısta qurıtıp, onın` tu`bine so`ndirilgen ha`k ha`m basqa ximiyalıq zatlar menen zıyansızlandırıladı.

Miksosporidiyalar haywan denesinde tu`rli keselliklerdi tuwdırıp parazitlik etken toqımalardın` ha`m organlardın` pu`tinligin buzadı. Bulardın` ko`pshilik wa`killeri ha`m t.b. shu`yel keselliklerdin` qozdırıwshıları-Myxobolus muelleri, Myxobolus stepanovi, Myxobolus rachmani, Myxobolus caudatus, Myxobolus kovali, Chloromyxum markewitschi, Chloromyxum zerawshani, Henneguya markewitschi, Theolohanellus otebike B.Allamuratov ta`repinen (1974, 1984, 1995) Oraylıq Aziya balıqlarında ko`plep tabıldı.(17, 18, 19-su`wretler)

Quwıslıq miksosporidiyaları toqımalıqqa qarag`anda az zıyanlı. Mısalı, shortannın` sidik quwıqshasında parazitlik etetug`ın- Myxidium lieberkuehni plazmodiyası quwıqsha diywalın az g`ana buzıp xojayinnin` ulıwma xalında ko`rinbeydi. Foreldin` o`t paraziti Chloromyxum truttae o`t quwıqshasının` keskin ulkeyiwine alıp kelip, onın` xızmetin buzıp sarı awırıwg`a sebepshi boladı, ayırım jag`dayda balıqtın` o`liwine alıp keledi. Plazmodiyalardın` o`t yamasa sidik ag`ımlarında ornalasıwı olardın` tıg`ılıwına, diywallarının` juqarıwına sebepshi boladı. Karp balıg`ının` bu`yrek tu`tiklerinde parazitlik etiwshi –Hoferellus cyprini plazmodiyası ulıwma intoksikatsiya shaqırıp, o`liwge sebepshi boladı. Bulshıq etlerde ornalasqan- Telohanellus pyriformis, Myxobolus pfeifferi, Myxobolus muelleri ha`m t.b. plazmodiyaları bulshıq et toqımasın buzadı. Za`lellengen jerlerde isikler, jaralar payda bolıp, ekinshi ret infektsiyanın` kiriwine sebepshi boladı. Bul tuwıstın` bir qansha qa`wipli keselligi su`wendegi shu`yel keselligin Myxobolus pfeifferi, Myxobolus muelleri shaqıradı. Bulardın` plazmodiyaları bulshıq et jipsheleri sarkoplazmasına o`tiwi bulshıq ettin` qayta tuwılıwına sebepshi bolıp, g`az yamasa tawıq ma`yegine usag`an isiklerdi payda etedi. İsik orınlarında qabırshaqlar tu`sip balıqlar az ha`reketli bolıp keyin o`ledi. Za`lellengen balıqlardın` go`shin jewge jaramsız boladı. Su`wen balıg`ının` Myxobolus pfeifferi den toparımenen o`lgenligi belgili, al Myxosoma cerebralis -shemirshekti buzadı.


MİKSOSPORİDİYaLARDIN` KELİP ShIG`IWI HA`M EVOLYuTsİYaSI
Miksosporidiyalardın` vegetativlik rawajlanıwına qarag`anda kelip shıg`ıwı jag`ınan sarkodalılar tipi menen baylanıslı bolıp, qanday da bir parazitlik amebadan baslama alsa kerek. Amebalarg`a jaqın a`yemgi silekeyli sporalılar mayda ha`reketshil plazmodiyalar tu`rinde bolıp, olardın` ishinde a`piwayı du`zilistegi sporalar qa`liplesken.

Bunday formadag`ı tu`rler bul da`wirge deyin saqlanbag`an, biraq balıq o`t quwıqshalarında parazitlik etetug`ın miksosporidiyalar ishinde a`piwayı belgileri menen tu`rler ushırasadı. Bul-Ceratomyxa tuwısının` wa`killeri mayda plazmodiyalarında barlıg`ı bolıp 3-4 yadrolar boladı. Basqa-Sphaeromyxa rodı ushın turpayı juwan baqanshaq penen jabılg`an a`piwayı du`zilistegi spora ta`n. Bulardın` sporasının` qarama-qarsı aqırlarında ornalasqan kapsulalarında jumsaq spiralg`a oralg`an juwan ha`m qısqa polyarlıq sabaqlar boladı. Solay etip, sporalardın` du`zilis forması qorshag`an toqımalardın` basımına qarsı turıp, isheklikke tu`skende uzın jin`ishke atılıwshı sabaqları menen ishek diywalına bekkem jabısıp turıwı onın` evolyutsiyasının` islegeni bolıp esaplanadı.

Juwmaqlap aytqanda miksosporidiyalardın` evolyutsiyası tiykarg`ı bag`darlarında toqımalıq parazitizmge o`tiwi arqalı o`niminin` artıwı, xojayinge jug`ıwı ushın spora du`zilisinin` quramalasıw jag`daylarına alıp kelgen.

MİKROSPORİDİYaLAR (MICROSPORIDIA) TİPİ
Mikrosporidiyalardı u`yreniw tariyxı. Mikrosporidiya arnawlı kletka ishi parazitleri bolıp, tirishilik rawajlanıwında atılıwshı sabaqshalı sporasının` bolıwı miksosporidiyalarg`a jaqın ekenliginin` da`lili boldı. Biraq elektron mikroskopiyalıq izertleniwlerdin` ko`rsetiwine qarag`anda eki topardın` spora du`zilisi o`zgeshelikleri birqansha ko`p. Mikrosporidiyalar ha`m olar tuwdıratug`ın kesellikler haqqında mag`lıwmatlar XIX a`sirdin` ortalarında payda bolg`an. Bulardın` sistemadag`ı xalı XIX a`sirdin` aqırında Balbiani ta`repinen anıqlanıp, mikrosporidiyalardı u`yreniwde yaponiya protozoologi Kudo (1924) u`lken u`les qostı. Ha`zirgi waqıtlarda toparg`a qızıg`ıwshılıq ko`beyip, bul topardın` sistematikalıq jag`dayı haqqında Chex ilimpazı Lomnın`, Vavranın` ha`m Vayzerdin` ha`m t.b jumısları bar. GMDA ma`mleketlerinde bul toparlardı zıyanlı nasekomalarg`a qarsı biologiyalıq gu`reste qollanıw ushın İ.V.İssidin` miynetleri u`lken a`hmiyetke iye.
MİKROSPORİDİYaLAR TİPİNİN` ULIWMA SIPATLAMASI HA`M KLASSİFİKATsİYaSI

Mikrosporidiyalar tipine 800 ge jaqın tu`r kiredi. Olar omırtqalı (balıqlardın`) ha`m omırtqasız haywanlardın` paraziti bolıp esaplanadı. Mikrosporidiyalardın` sporası bir kletkalı, denesinin` u`lkenligi 10 mkm, geyde 4-6 mkm. Jınıslı ko`beyiw da`rejesi tolıq anıqlang`an emes.

Mikrosporidiyalardın` sporası sırttan qalın` qabıq penen jabılıp, sporanın` ishinde bir yamasa eki yadrolı ameba ta`rizli urpaq (sporoplazma), spiral tu`rde oralg`an qıshıtıwshı jip ornalasadı. Spora xojayin denesine tu`skennen son` qıshıtıwshı jibin atıp jiberip xojayin isheginin` epiteliya kletkasına kiredi. Jip atılg`an waqıtta ameba sıyaqlı urpaq ta sporadan shıg`adı ha`m xojayin kletkasına kirip, tez ko`beye baslaydı ha`m ko`p yadrolı plazmodiyalardı payda etedi. Son` bir kletkalı sporalar rawajlanadı. Geypara mikrosporidiyalar adam ushın paydalı bolg`an pal ha`rresine, tut jipek qurtına ko`p zıyan beredi.

Nosema bombycis-tut jipek qurtında pebrin keselin payda etedi. Onın` sporaları tut jipek qurtının` ishki organların toltıradı. Na`tiyjede jipek qurtı o`ledi. Eger jipek qurtı ku`shli za`lellengende parazit ma`yek kletkasına o`tip, keleshek na`silde de payda boladı.

Nosema-rodına kiretug`ın mikrosporidiyası pal ha`rrelerinde ish o`tiw keselin payda etip, olarg`a u`lken zıyan beredi. Mikrosporidiyalardın` ayırımları balıqlardın` biriktiriwshi toqımasında ha`m bulshıq etlerinde parazitlik etedi. A`sirese Pleistophora sulci mikrosporidiyası Qara ha`m Kaspiy ten`izlerde jasaytug`ın osetr balıqlarının` uwıldırıg`ında parazitlik etip, ko`p zıyan beredi. Geypara mikrosporidiyalar awıl xojalıq o`simliklerine zıyan beretug`ın nasekomalarda parazitlik etedi ha`m payda keltiredi. Son`g`ı jılları awıl xojalıq o`simliklerine zıyan beretug`ın nasekomalarg`a qarsı mikrosporidiyalardı qollanıw boyınsha bir qatar jumıslar islenbekte.

Mikrosporidiyalar kletka ishi a`piwayı parazitleri bolıp, olardın` rawajlanıwı bir kletkalı sporanın` payda bolıwı menen tamamlanıp, bir pu`tin qabıq penen qaplanıp, bir yamasa eki yadrolı urpaq sporoplazması ha`m urpaq shıg`atug`ın uzın polyarlıq tutigi boladı. Mikrosporidiyalardın` barlıq rawajlanıwında mitoxondriya bolmaydı.

Mikrosporidiyalar tipi o`z ishine bir qansha tu`rlerdi alıp olar 70 rodqa kiredi. Usılardın` 70 ke jaqın tu`ri 7 rodqa kirip balıqlarda parazitlik etip solardın` 30 tu`ri yamasa 3 rodı dushshı suw balıqlarında jazılg`an. Mikroporidiyalar parazitlik etetug`ın a`piwayılardın` en` maydaları bolıp, uzınlıg`ı 2-8 mkm.

Balıqlarda parazitlik etiwshi mikrosporidiyalardın` sporaları morfologiyalıq jaqtan birqıylı oval, uzınsha ma`yek yamasa almurt ta`rizli bolıp, tegis qabıg`ı boladı. Sporanın` tıg`ız qabıg`ı jarıqtı ku`shli sındırıp, ishki suyıqlıg`ı jaqsı ko`rinbey eki aqırındag`ı jarıq vakuollar ha`m spora ortasında belbewshe (sporoplazma) ko`rinedi.

Mikrosporidiyalardın` sporaları qalın` qabıq penen qaplanıp, 3 qabattan turadı. Sırtqı qabat (ekzospora) juqa bolıp, tolqın ta`rizli o`simsheleri ju`n ta`rizli u`stinde jatadı. Ortan`g`ı qabat (endospora) en` juwan xitinlang`an. İshki qabat plazmatikalıq perdeden turıp urpaqtı ha`m arnawlı orgonoidlardı o`z ishine aladı. Sporanın` oraylıq bo`liminde bir yamasa eki yadrolı urpag`ı jatadı. (20-su`wret).

Sporanın` barlıq qalg`an bo`limin mikrosporidiyalarg`a ta`n bolg`an polyarlıq tu`tiklerden ekstruzinlerden turıp, bul burın polyarlıq jip delinetug`ın edi. Sonday-aq yadro diskasınan, polyarplastan ha`m artqı vakuollardan turadı. Polyarlıq tu`tik uzın bolıp eki qabatlı qabıq penen qaplang`an. Bulardın` uzınlıg`ı balıq mikrosporidiyalarında sporanın` uzınlıg`ınan birqansha uzın bolıp ayırım tu`rlerinde 400-500 mkm. Bul tu`tikshe sporanın` aldın`g`ı aqırınan baslanıp onın` tiykarı qabıq astında jatqan yakorlıq diskasında boladı. Tu`tikshe sporanın` aldın`g`ı aqırınan artqa qarap sporanın` 1/3-1/2 uzınlıg`ına deyin bag`darlang`an bolıp, diywalına qarap keskin burılıp 1-3 qabat oralıp sporanın` artqı ushinshi bo`liminde aqırı jatadı.

Yakorlıq diska elektronlıq mikroskoplıq ko`rinisi tıg`ız saqıyna yamasa qalpaqsha tu`rinde tu`tik bası tiykarına kiyilgen. Geyde diska diywalı artqa ketip polyarplastı qaptaldan qorshap keskende eki laterial jaqtan qaptı payda etedi.

20-su`wret. A-Mikrosporidiyalardın` sporasının` dwzilis sxeması. 1-polyar yakor diskası, 2-polyar tu`tiginin` diska menen birigiwi, 3-polyar tu`tiginin` negizi, 4-polyarplastın` plastinkaları, 5- polyarplastın` jipsheleri, 6-polyar tu`tiginin` kese kesimi, 7-yadro, 8-endoplazmatikalıq tor, 9-ekzospora, 10-endospora, 11-sporoplazmanın` perdesi, 12-artqı vakuol, 13-posterosoma. B-Glugea anomala-nın` tirishilik tsiklı. 1,2-jas shizontlar, 3-4-kesh shizontlar, 5-sporogonallıq plazmodiya, 6,7-sporogonallıq plazmodiyanın` bo`liniwi, 8-10-sporogoniya, 11, 12-sporalar.


Barlıq aldın`g`ı ushinshi bo`limdi yamasa spora yarımın polyarplast iyelep ortasında polyarlıq tu`tikshe bolıp tıg`ız plastinkag`a usag`an bolıp jatadı. Ha`r bir plastinka qısılg`an tsitoplazmatikalıq quwıqshalardan payda bolıp 2 membrana menen sheklengen sporanın` artqı polyusında ishi suyıqlıq penen tolg`an vakuol jatadı. Onın` pishinleri polyarlıq tu`tiksheler menen korrelyatsiyalang`an. Vakuol ishinde posterosoma dgen deneshe boladı.

Mikrosporidiyalardın` vegetativ stadiyaları arnawlı qa`liplesip morfologiyalıq jaqtan a`piwayı du`zilistegi kletkalar. Bulardın` xojayinge jug`ıwı sporanı jutıw arqalı iske asadı ha`m as pisiriw suyıqlıg`ının` ta`sirinde polyarplastın` ko`lemi ulkeyip ha`r bir plastinkanın` membranası bir-birinen tez iyteriledi. Bul qubılıs hawa sharın uplegendey bolıp ko`rinedi. Solay etip, spora ishinde ku`shli basım payda bolıp, polyarlıq tu`tikti awdarıp shıg`aradı, ha`m onın` tu`tigi arqalı parazit urpag`ı iyterilip shıg`arıladı. Bul protsess sekundlar ishinde iske asıp tiri shprits xızmetin atqaradı.

Mikrosporidiyalar kletka tsitoplazmasına tu`sip ko`p ret bo`linedi ha`m shizogoniya jolı menen ko`beyip, ko`p yadrolı domalaq yamasa lenta ta`rizli plazmodiyalardı payda etedi. Shizogoniya pitkennen keyin ko`p parazitler payda bolıp sporogoniyalarg`a o`tedi. Usı waqıtları parazit a`tirapında parazitoforlıq vakuollar payda bolıp sporoblastqa baslama beretug`ın ko`p yadrolı sporogonallıq plazmodiyalardın` payda bolıwı baslanadı. Sporant aldı- Glugea yamasa sporantlar-Pleistophora-larda boladı. Sporoblastlar o`tkinshi pishinde bolıp bul rawajlanıw protsessinde sporanın` barlıq organoidları qa`liplesedi. Rawajlanıw na`tiyjesinde za`lellengen toqımanın` silekeyinde sporalar birew yamasa toparı menen pansporoblastın` qabıg`ı menen qorshalıp jatadı. Xojayinnin` za`lellengen kletkaların bir qansha ju`zlegen ret ulkeytip jay ko`z benen ko`riwgede boladı. Olardın` yadroları amitoz jolı menen bo`linip, ju`zlegen ten` yadrolardı payda etedi. Ayırım jag`daylarda kletkalar tutastırıwshı toqıma kapsulaları menen qaplanıp, kapilyar torları menen jabıladı. Olar mayda aq tsistalar tu`rinde sag`aq, qalash u`stilerinde, teri astında yamasa ishki organlar u`stinde ushırasadı, za`lellengen bulshıq et bo`limleri ag`aradı. İshek diywalları u`stinde tsistalar ko`p bolıp onın` quwıslıg`ın tarıltadı.

Mikrosporidiyalar ayırım kletkalarda mudamı saqlang`an pishinde yamasa zıyanlang`an organlardın` ko`p kletkalarında keskin pishinde ushırasadı. Ko`pshilik waqıtları keselden o`liw jas balıqlarda ushırasıp ishekti za`lellendirgenleri qa`wipli boladı. Sporanın` mayda qabıg`ının` mayda jıltır tegis ha`m bir-birine uqsas bolıwı bulardın` tu`rlerin anıqlawdı qıyınlastıradı. Sonın` ushın bulardı jıynaw ha`m sporalardı islew belgili usıl boyınsha isleniw kerek. Dala jag`dayında mikrosporidiyalardan silekey (su`rtpe) suwlı preparatlar, sonday-aq za`lellengen organlar toqımaları 4% neytrallıq formalin yamasa Buen suyıqlıg`ında tayarlanadı. Preparat tayarlag`anda mikrosporidiyalar menen za`lellengen toqımalar yamasa tsistalar maysız shiyshede qısılıp islenedi. Silekeyler kebiwden absolyut metanolda 1-2 minut fiksatsiyalanadı ha`m onnan keyin Romanovskiy –Gimza usılı menen boyaladı. Boyawdı tayarlag`anda 0,5 yamasa 2,0 ml, azur-eozinge 100 ml tazalang`an suwdı qosıw arqalı iske asadı. Boyaw waqtı 12 yamasa 2 saat. Negizinde Buen suyıqlıg`ında ho`lli silekeydi 2 minut dawamında Geydengayn usılında temirli gemotokslin menen boyag`anda jaqsı na`tiyje beredi. Suwlı preparat tayarlag`anda tiri mikrosporidiyalar bar suwlı ortalıqtı shiyshe u`stinde jag`ıp a`ste juqa jabıwshı shiyshe menen jabıladı. Preparattag`ı suwlar kewip hawa quwıqshaları payda bolmastan burın, shiyshe a`tirapın erigen glitserin jelatin menen jawıp shıg`ıw kerek. Bunday suwlı preparat tayarlaw mikrosporidiyalardın` saqlanıwı, suwretin salıw o`lshew ha`m Braunlıq ha`rekettin` toqtawınan, keyin su`wretin alıwg`a tolıq mu`mkinshilik beredi.

Mikrosporidiyalardın` tiri sporasın o`lshew mikroskop astında ulkeytiwde, okulyar mikrometr na`tiyjesinde iske asadı. En` keminde 25 spora o`lshenedi. Suwret salıw apparatı menen sporanın` mikroskopiyalıq u`lkenligi ha`m suwreti qoldan salınadı. Tu`rli fotonasadkalar ja`rdeminde arnawlı mikroskoplar MBİ-6, MBİ-15 arqalı suwret alınadı. Sporalardı anıq o`lshew ushın fotosuwret alg`anda ob`ekt –mikrometrdin` suwretin turli u`lkenlikte alıw kerek. Mikrosporidiyalar menen islewdin` birqansha usılları V.N.Voronin, İ.V.İssidin` 1974 jıldag`ı miynetlerinde berilgen. GMDA nın` balıqlarında tabılg`an ko`pshilik mikrosporidiya parazitleri tolıq jazılmag`anı ushın usı waqıtqa deyin anıq emes. Ha`zirgi waqıtları mikrosporidiyalarg`a birg`ana Microsporidea klası kiredi.



Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə