Serj Afanasiyan Tərcümə: Güntay Gəncalp (Cavanşir) Ermənistan Azərbaycan

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 0.98 Mb.
səhifə13/16
tarix19.10.2017
ölçüsü0.98 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

Nəticə
Çar Rusiyası yüzildən artıq bir zaman sürəcində müxtəlif millətlərin və mədəniyyətlərin məkanı olan Qafqazı öz əyalətlərindən birinə dönüşdürmüşdü. Qafqaz ermənilər, gürcülər, azərilər hər növ milli azadlıqdan Çar rejimi dönəmində məhrum buraxılmışdılar. Bu üç Qafqaz qövmü zahirən Çar rejimi dönəmində problemsiz yaşayır və aralarında bir sorun yox idi. Ancaq cəmiyyətin artışı, sosial dəyişikliklər və iqtisadi inkişaf bu qövmlərin arasında dərin uçurumlar oluşdurdu, ziddiyyətlər doğurdu. Bu durum, özəlliklə əskidən krallıq olan Gürcüstanda və xanlıqlar olan Azərbaycanda görülməkdə idi. Ermənilər öz ölkələrində iş tapa bilmədiklərindən iş axtarmaq üçün bu iki Qafqaz ölkəsində daha çox barınmışdılar.

Çalışqan və sənət adamı olan ermənilərin bu ölkələrdə qısa sürədə maddi imkanlar qazanmaları və bu ölkədə yaşayanlara da qazandırmaları onlara qarşı düşmənlik duyğusunun oluşmasına yol açdı. Çar rejimi bunu sezdi və bundan yararlanaraq azadlıq və milli istəkləri yolunda mübarizə aparan bu üç Qafqaz xalqını bir-birinin canına düşürdü. Ancaq Qafqazda qurulan partiyalar bunun fərqində idilər. Çar rejiminin əlində alət olmamağa çalışırdılar. Bu partiyalar məhdud milli mənafelərini qoruyaraq bölgənin sosial mənafeyini də göz önündə bulundurmağa çalışırdılar. Zahirən sosialist rəngi olan bir növ ideologiyanı tərcih edirdilər. Birinci Dünya Savaşında Türkiyə-Rusiya savaş cəbhəsinin yaxın olmasına baxmayaraq bu təmayül daha da artmağa başladı. Ermənilərə görə, yalnız “xristian hamisi” olan Rusiya Ermənistanı Osmanlı qarşısında qoruya bilərdi. Azərbaycan müsəlman bir ölkə olaraq şimal tərəfi Rusiya tərəfindən işğal edilmiş və cənub tərəfi tərəfi İranda qalmışdı. Azərbaycan siyasi və və mədəni baxımdan türklərlə çox yaxın idi. Ərazi bütövlüyünü Rusiya imperatorluğu tərkibində qoruyan Gürcüstanın bir amacı var idi: Liberal bir Rusiya tərkibində daha çox milli istiqlal əldə etmək. Bu üç millətdən heç biri aqibətlərini Rusiyadan ayrı təsəvvür etmirdi. Ayrıca, bu durum Petroqradın keçici hökümətinin məsajı və Fövqəladə Zaqafqaziya Komitəsinin təsisi ilə gerçəkləşmiş oldu.

Oktyabr inqilabının gerçəkləşməsi və rus ordusunun Qafqazdan geri çəkilməsi bölgə siyasi rəhbərlərini bəklənmədik bir duruma soxdu. Onlar belə bir vəziyyətə hazır deyildilər. Nə yazıq ki, onları təhdid edən təhlükələr qarşısında milli təəssüb üstün gəldi. Bu da Qafqazın türklər və almanlar tərəfindən işğal edilməsinə imkan yaratdı.

Bu arada, yalnız kommunist partiyası beynəlxalq yardımlaşmadan danışırdı. Mübarizləri milliyyətlərindən asılı olmayaraq öz səflərində birləşdirirdilər. Kommunistlər milliyyətindən asılı olmayaraq bütün qafqazlıların haqlarını savunduqlarını iddia edirdilər. Bu düşüncənin ən parlaq simaları Stepan Şaomiyan idi. Onlara görə, yalnız Vahid Proletariya Cəbhəsi Qafqazda barış sağlaya və türk təcavüzünə qarşı ortaq savunma cəbhəsi oluşdura bilərdi. Ancaq milli duyğular bu ideologiya ilə qarşılaşdığında onu yendi. Bu yenilgənin səbəbini bolşevik hərəkətin başlanğıcda Qafqazda zəif olması ilə bağlamaq olar. Qafqazda Bakı istisna olmaqla proletariya demək olar ki, yox idi. Geri qalmış və gözlərdən uzaq yaşayan kənd proletariyası internasionalizmdən deyil, məhəlli burjua tərəfindən təbliğ edilən nasionalizmə meylli idi. Ayrıca sovet Rusiyasının mənafesi əbədi Rusiya mənafesi ilə üst-üstə düşməyə başlamışdı. Bu da Qafqaz və digər qövmlərin mənafeyi ilə ziddiyyət təşkil etməkdə idi. Bu durum hər gün bir az daha bolşevik görüşləri yerləşdirmək istəyən Kremlin rəhbərlərinə qarşı şübhə oluşdurmaqda idi. Kremlin rəhbərləri əski romalılar kimi düşünürdülər ki, Romaya uyğun olan bütün xalqlar üçün uyğundur.

Bolşevik rejimin davam etməyəcəyinə inanan siyasi rəhbərlər düşünürdülər ki, bolşevik rejim müttəfiqlərin yardımı ilə məğlub ediləcək və bunun yerinə liberal bir rejim qurulacaqdır. Liberal rejimin qurulması ilə xalqlara da daha çox otonim haqlar veriləcəkdi. Bu, Qafqazda bolşevik əleyhdarı olan siyasi rəhbərlərin hesabları idi. Bu üzdən də onlar sonuna qədər antibolşevik siyasət izləyərək müttəfiqlərlə əməkdaşlıq etdilər. Hətta kommunizm təhlükəsindən qorunmaq üçün türklərlə əməkdaşlıq etməyi də gözə aldılar.

Müttəfiqlərin Qafqaz politikası iki yönlü idi və Rusiyadakı olayların axışına görə dəyişirdi. Ağların ordusu kommunistlərlə savaşdıqları sürəcə müttəfiqlər Qafqazın Rusiyadan ayrılmasına ehtiyatla yanaşırdılar. Ancaq qızıl ordu Denikinin ordusunu məğlub edib Azərbaycana yaxınlaşdıqdan sonra müttəfiqlər “de fakto” olaraq Qafqaz cümhuriyyətlərini rəsmiyyətə tanıdılar. Bu cümhuriyyətlərə silah və ərzaq yardımında bulundular. Qafqazın ingilislər tərəfindən işğalı bu üç cümhuriyyətin möhkəmlənməsinə heç bir yardım etmədi.

Bəlli oldu ki, Leninin müsəlman Şərq ölkələrində kommunist rejim qurma arzusu xəyaldan başqa bir şey deyilmiş. Bunun səbəbi Bakı qurultayında bəlli oldu. Qurultayda sürəkli nasionalist duyğular partlaq verir, bolşevik təbliğatların təsirsizliyi ortaya çıxırdı. Türkiyə-sovetlər işbirliyindən hər kəsdən daha çox Mustafa Kamal yararlansa da, Ermənistan ortalıqda qurbanlıq edildi. Rusiya imperatorluğunu sarsmış olan inqilab nəticəsində Ermənistan yenidən tarixdə öz adı ilə ortaya çıxma fürsəti əldə etmişdi. Ancaq ölkənin əsası çox zəif idi. Şübhəsiz ki, bolşevik Rusiya və Türkiyəyə qarşı düşmənlik edərək Ermənistan öz varlığını sürdürə bilməzdi. Müttəfiqlər həm Türkiyənin, həm də bolşevik Rusiyanın düşməni idi. Ermənistan bundan yararlanaraq ayaqda durmağa çalışırdı. Bu siyasətin də məğlubiyyətlə nəticələnəcəyi başından bəri bəlli idi. Müttəfiqlər tarixi Ermənistan sınırları içərisində erməni dövlətinin qurulmasından yana olsalar da, erməni istiqlalı üçün Türkiyə ilə savaşacaq niyyətdə deyildilər. O zaman bolşeviklərin qələbəsini düşünmək çox çətin idi. Bəzi “uzmanlar” belə, bolşeviklərin yeniləcəklərinə inanırdılar.

Bolşeviklər isə, düşünürdülər ki, yalnız sovet Rusiyasının yardımı ilə Ermənistan öz müstəqilliyini saxlaya bilər. Ancaq bolşeviklərin də 1914-cü il sınırları içində erməni dövlətini qoruma çabaları nəticəsiz qaldı. Bolşeviklərin azınlıqların haqlarını qoruma iddialarının yanı sıra bir də cahanşümul inqilabın mənafeləri iddiaları var idi. Erməni mövzusunda cahanşümül inqilab mənafeyi iddiası azınlığın haqqını savunma iddiasına qalib gəldi.

Azərbaycan məsələsi fərqli idi. Azərbaycanın müttəfiqi olan Türkiyə o ölkəni ruslara buraxsa da, Ancaq Azərbaycanın İslam Dünyasına mənsub olması onun üçün bir imtiyaz sayılırdı. Bolşevik rejimin İslam Dünyasına açılmaq niyyəti Azərbaycanın qalmasına yardımçı oldu və dolayısıyla Azərbaycan öz qonşusu olan ermənilərin zərərinə Türkiyənin ərazi baxımdan genişləməsinə yararlı oldu. Ayrıca, rusların təsdiqi ilə petrolla zəngin olan bölgədə Azərbaycan adında ölkənin möhkəmlənməsi mümkün oldu.

1918-ci ildə Zaqafqaziya Federasiyasının təşkili təşəbbüsündə bulunan Gürcüstan öz istiqlalını qorumaq üçün daha çox şansa sahib idi. Çünkü müttəfiqlərin kontrolunda olan Qaradənizə bağlı idi. Gürcü bolşevik partiyası bu zaman rusların Gürcüstana silahlı müdaxiləsindən yana deyildi. Stalin və Orconikidze kimi gürcü bolşeviklər Moskvanı etkiləyirdilər. Politbiro Gürcüstana saldırıya qarşı olsa da, Stalin və Orcinikidze əks-inqilabçıların yuvası olan Gürcüstanı işğal etmək üçün politbironun bu qərarını dəyişdirə bildilər.

Üç il müstəqillik dövründə Qafqaz cümhuriyyətlərində milli duyğular gücləndi. Sovet rejimi qurulduqdan sonra onların zəif müxalifəti federasiyaya qarşı ortaya çıxdı. Moskvaya qarşı dirəndilər. Federasiyanın amacı vahid siyasi sistemdə inteqrasiyanı əngəlləyəcək olan hər növ vətənsevərliyi və milli duyğuları məhv etmək idi. Daha sonra bu yolla onları heç bir yetkisi olmayan Moskvaya bağlı itaətkar ölkələrə dönüşdürəcəkdilər. Sovet Sosialist Cümhuriyyətlər İttifaqının təşkilindən sonra Qafqaz cümhuriyyətlərinin həyatını rəsmiyyətə tanımanın da heç bir təsiri olmadı.

Ancaq yeni sovet rejimi Qafqaza barış gətirə bildi. Özəlliklə əzilmiş erməni milləti üçün bu barış yararlı oldu. Ancaq “sovet barışı”nın nəyin bahasına başa gəldiyini unutmamaq lazımdır. 1937-138 və 1947-1948 illər arasındakı hesablaşmalarda 150 000 nəfərdən artıq adam öldürüldü. 1918-1920-ci illərdə olduğu kimi Zaqafqaziya işğal edilmədən bu qədər insan öldürüldü. İkinci Dünya Savaşında sadəcə 200´000 erməni öldü. Son 20 ildə Qafqazın nüfüsu artmağa başlamış və 4/5 milyon nəfərdən 17 milyon nəfərə çatmışdır. 7 milyon azəri, 3/3 milyon erməni, 5/4 milyon gürcü və 1 milyon rus mövcuddur. Qafqaz ölkələrində yazıb-oxuma səviyəsi çox yüksəlmiş və bu baxımdan sovet ittifaqında birinci yerdədirlər. 10 yaşın üstündə olan hər 1000 nəfərdən Ermənistanda 713 nəfər, Gürcüstanda 698 nəfər, Azərbaycanda 652 nəfər orta və ali təhsil almışlar. Belə bir sual ortaya çıxır: Bu qədər səviyəsi və nüfusu inkişaf etmiş Qafqaz xalqlarının gələcəyində güclü siyasi cərəyanlar ortaya çıxmayacaqmı? 1979-cu ildə yeni anayasa hazırlandığında hər cümhuriyyət öz milli dillərini tərcih etdilər. Yeni anayasada bu maddə öz yerini qorudu.

Oktyabr inqilabı sovetlər birliyində milli məsələni çözə bildimi? Sovetlərdə 100-dən artıq milliyət var və heç bir ölkə ilə qiyaslanacaq durumda deyil. Sovetlər birliyinin qurulması ilə “Biçim olaraq milli və məzmun olaraq sosialist” formulu gəlişdirildi. Bu, sorunu çözmək yerinə vahid mərkəzli iqtidarın oluşumuna gətirib çıxardı. Bu da öz növbəsində mərkəzdən qaçış hərəkətlərini təhrik etdi. Millətlər bu formulun tərsinə olaraq “Məzmun olaraq milli və biçim olaraq sosialist” formulunu düşünməyə başladılar. Bu formul sovet sistemi içində yox olmağı əngəlləmək üçün ortaya çıxmışdı.

Sovet rejiminin Qafqazda qurulmasının üstündən 70 il keçmişdir. Sovet əhalisinin 50 milyondan fazlası müsəəlmandır. Bu yüzilliyin sona çatması ilə rus olmayan millətlər mədəni baxımdan ruslardan geri qalmayan böyük bir əksəriyyəti oluşduracaqlar. Kremlin rəhbərləri bu böyük nüfus və intelekt dəyişiminə həmahəng olaraq daha ılımlı bir politika izləməzlərsə, böyük məzhəbi və milli savaşlar ortaya çıxa bilər. Yüzillər boyunca öz haqlarını istəmiş olan bu yeni gəlişməni Kremlin ya qanda boğacaq, ya da daha ılımlı siyasətlə onların haqlarını tanımış olacaq.

Bu gün sovetlər adlanan milliyətlərin və hətta rus millətinin özünün gələcəyini bu iki siyasətdən hansının seçilməsi bəlli edəcək.

Tərcümə bitdi: 25.05.2012.


Qaynaqlar:



Almancaq

:


  1. Guze Felix: Die Kaukasusfront im weltkrieg bis zum Frieden von Brest. Leipzig. 1940.

  2. LUDENDORE Eich: Meine Kriegserinnerugen, Berlin, 1919.


İngilizcə:


  1. Allen W. Et Muratoff p: Caucasian Battlefields (1828-1921), Cambridge, 1953.

  2. CONQUEST A: The Formation of the Soviet Union, Cambridge, Mass, 1966.

  3. DUNSTERVİLLE L.C: The adventures of Dunsterforce, Londres, 1923.

  4. FİSCHER Louis: The Soviets in World Affaurs, 2vol.Princeton, 1951-

  5. HARRIS George S& The origins of communism in Turkey. Stanford, 1967,

  6. HOSTLER Charles Warren: Turkism and the Soviets Londres, 1957-

  7. HOVANNISAIN Richard G: Armenia on the Road to Independence, 1918, Berkeley er Los Angles, 1967.

  8. HOVANNISAIN R. The Repuvlic of Armenia, 1918-1919 vol. L Berkeley –Losangeles, 1971.

  9. Kapur Harish: The Soviet Russia and Asia (1917-1927), New York, 1967.

  10. KAYALOFF Jacques: The battle of Sardarabad, La Haye, 1972.

  11. KAZEMZADEH Firuz: The Struggle for Transcaucasia, 1917-1921, New York et Oxford, 1951.

  12. KEMAL Mustafa (Atatürk): A Speech delivered by Gbarzi Mustafa Kemal, Leipzig, 1927.

  13. KENNAN George: Soviet-American relations, 1917-1920, 2 vol. Princeton, 1958.

  14. LANG David Marshall: A Modern History of Georgia, Londres, 1962.

  15. LEVIS Bernard: The Ermengence of Modern Turkey, Londers, 1961.

  16. MATOSSIAN-KILBOURNE Mary: The Impact of Soviet Policies in Armenia, Leyde, 1962.

  17. NALBANDIAN Louise: The Armenian Revolutionary movement, Los Angeles, 1963.

  18. PAPAZIAN K. S: Patriotism perverted, Boston, 1934.

  19. PIPES Richard: The Formation of The Soviet Union, Communism and nationalism (1917-1923), Cambradge, Mass. 1964.

  20. SPECTOR Ivar: The Soviet Union and the Muslims World (1917-1958) Seattle, 1959.

  21. SUNY Ronald G: The Baku Commune, Princeton, N. J. 1972.

  22. SWIEOCHOWSKI Tadeucz: The Himmat Party, in Les Choers du Monde russe et sovietique, vol. XIX (1-2), 1978, pp. 119-142.

  23. ULLMAN Richard H: Anglo-Soviet relations, 1917-1921, vol. II, Baritain and the Russian civil war (nov, 1918-dec. 1920), Princeton, 1968.



Erməni qaynaqlar:


  1. AGHAYAN Ts. P: Hai jogbovourdi patmoutioum (Histoire du people armenien), Erevan, 1976.

  2. AKOPİAN S. et ELTCHİBEKİAN A: Jogbovatsou baiotz patmoutiounitz (Recueil d´hostoire armenienne), Erevan, 1954.

  3. ALİKHANİAN S. T: Haikakan gortsery kommissariati gortseoutoune (L´activite du Commissariat aux Affaires armeniennes), Erevan, 1958.

  4. ANANOUN D: Roussabayeri bassarakakan zargatsoume (Developpement social des Armeniens de Russie), 3 vol, Bakou, 1916.

  5. AVAKİAN V: Hamajogbovourdakan paikar interventneri dem... (La lutte populaire contre les interventionnistres...), in Banber, 1/1963_ Erevan-

  6. BAGDASSARIAN A: Kagbakatsiakan paterazme haiastanoum (La guerre civile en Armenie), Erevan, 1928.

  7. BAGDASSARIAN H: Andrkovkassi kommounnistneri koussaktsoutian paikare k. K. Mioutian bamar (La lutte des communistes transcausasiens pour l´unite du P.C), Erevan, 1969.

  8. BALİKİAN O, EVOYAN V, SARGUİSSİAN G: Tautkiabi nvatchoghakan kaghakakanoutioune Haistanoum (La politique d´agression turque en Armenie) in Banber, I (28), 1971.

  9. ELTCHİBEKİAN A. M: Sovetakan ichkhanoutian haghtanake Haiastanoum (La victoire du pouvoir sovietique en Armenie), Erevan, 1950.

  10. Encycopedie armenienne sovietique, vol. I ä VI, Erevan, 1974-1980.

  11. GULKHANDANİAN A: Bakvi herosamarte (La bataille heroique de Bakou), in Hairenik, juil. –aout-sept, 1943.

  12. Hai jogbovourdi patmoutioun (Histore du peiple armenien), vol. VII, Erevan, 1967.

  13. KAZANFJİAN Rem: 1920-t. Tourk-haikakan paterazmy nakhoriakin R. S. F. S. R. Et I´Armenie a la veille de la guerre armeno-turque), in Banber, II (11), 1965.

  14. KHATİSSİAN A: Haiastani Hanrapetoutian tsakoumn ouzargatsoume (Naissance et develeppement de la Repunlique armenienne), Athenes, 1930.

  15. KHONDKARİAN, Archam: Oppositsian hanrapetakan Hayastanoum (L´opposition dans I´menie republique), in Vem, 1/1933, II/, Paris.

  16. KHOURCHOUDİAN, L. A: Spioukakhai koussaktsoutiounere jamanakakitz etapoum (Les partis politiques armeniens de la diaspopra a l´epoque contemporaine). Erevan, 1964.

  17. Khourchoudian L. A. : Sovetakan Roussastane yev baikakan bartse (La Russie Sovietique et le probleme armenien), Erevan, 1977.

  18. KIRAKOSSIAN J. et SAHAKIAN R. G: San Remohi conferentsian yev Haiastane (La conference de San Remo et I´Armenie), in Banber, III/1972.

  19. KİTOUR A: Hai azatgrakan tchampoun vra (Sur la voie de la liberation armenienne), Beyrrouth, 1949.

  20. LAZİAN G: Haistan yev hai date (L´Armenie et la cause armenienne), Le Caire, 1957.

  21. Memoires des vieux bolcheviks, Erevan, 1958.

  22. MNATSAKANİAN A,N, : V, I, Lenine yev bai jogbovourdi azatagrakan paikare (V.I. Lenine et la lutte pour la liberation du peuple armenien), Erevan, 1963.

  23. MNATSAKANİAN A. N: Revolutsian Andrkovkassoum yev Roussastani patviraknere (1917-1921) (La revolution en Transcaucasie et les emissaires de la Russie), Erevan, 1963.

  24. MNEYAN G. M: Stepan Chahoumiani partiakan yev petakan gortzneoutioune (L´avtivite au parti et gouvernement de Stepan Chahoumian=_ Erevan_ 1963-

  25. MRAVIAN A& Yerp yev intchpes e himnvel Haiastani kommounistakan (b) koussaktsoutioune )Quand et comment fut cree le parti communiste (b) armenien) Erevan, 1928.

  26. NAVASARDİAN Vahan: Bolchevisme yev Dachnaktsoutioune (Bolchevisme et Dachnaktsoutioun), 2 vol, Le Caire, 1949.

  27. OUDOUMİAN K. B: Kovkassian kommounistakan kazmakerpoutiouneri erkrayin aratchin bamakoumare (Le premier Congres regional des organisations communistes causasiennes), in Lraber, XI/1967.

  28. PARSAMIAN V. A: Lenine yev andrkovkassian federatsian (Lenine et la federation transcaucasienne), Erevan, 1962.

  29. ROUBEN (Ter-Minassian): Hai heghapokhakani me hichataknere (Memoires d´un revolutionnaire armenien), 7 vol, Los Angeles, 1951-1952.

  30. SARGUİSSİAN E. Gh: Menagroutioun Tourkiahoum azgain azatagrakan paikari massin (1918-1923) Monogradhie sur la guerre dde liberation nationale en Turquie, 1918-1923) Critique du livre de Chamsoutdinov, in Banber, I/1967.

  31. SARGUİSSİAN E. et SAHAKİAN R: Hai joghovourdi nor chrdjani patmoutian nengapokhoume tourk patmagroutian medj (La falsification dans I`historiographie turque de l`histoire contemporaine armenienne), Erevan, 1963.

  32. SARGUİSSİAN E.. ABECHİAN Kh.. SARGUİSSİAN A: Legrani mission ( (La mission Lagran), recueil de documents, in Banber, III (18), 1967.

  33. TOURCHİAN H. G: Sardarapati Herosamarte (La bataille heroique de Sardarabad), Erevan, 1969.

  34. VRATSİAN S: Haiastane bolchevikian mourdji yev trkakan Sali midjev (L´Armenie entre le matteau bolchevik et l´enclume torque), Beyrouth, 1953.

  35. VRATSİAN S: Haiastani Hanrapettouttioun (La Republique d´Armenie, 2 edition, Beyrouth, 1958.

  36. VRATSIAN S: GUİANKİ oughinerov (Sur les chemins de la vie), 6 vol, Beyrouth, 1955-1967.

  37. ZARİAN Kostan: Vave leran vra (Le navire sur la montagne), Boston, 1945.

  38. ZOHRABİAN E. A: Sovetakan Roussastane yev hai-tourkakan haraberoutiounere (La Russie Sovietique et les relations armeno-turques), Erevan, 1979.


Fransızca qaynaqlar:
Archives du ministere français de Affaires etrangeres, Missions militaries etrangeres au Caucase (1917-1928):

  • Grece, Politique etrangere (1918-1922), Series 70 a 75.

  • Russie, Politique etrangere (1918-1921), Series 130 a 135.

  • Turquie, Politique exterieure (1918-1929), Series 138 a 149.

  • Levant, Accords signes avec la Russie (1918-1921), Series 147 a 151.

  • Levant, Relations des pays autres que les Allies avec les bolcheviks (1918-1927), Series 161-164.

  • Levant, Turquie (1918-1922), Relations avec l´Angleterre, Series 187 a 190.

  • Levant, Relations russo-turques (1918-1923), Series 278 a 280.

  • Activite des Armeniens, Azeris et Georgiens au Caucase et en Europe (1917-1923), Series 638 a 659 et 831 a 895.




  1. BAMMATE Haidar: Le Caucase et la Revolution russe, Paris, 1929.

  2. BENNİGSEN A. et LEMERCİER- QUELQUEJAY C: L´Islam en Union Sovietique, Paris, 1968.

  3. BEYNAC J: Kamo, Paris, 1972.

  4. CARRERE D´ENCAUSSE Helene: L´ Empire Eclate, La revolte des Nations en U. R. S. S. Paris 1978.

  5. CARRERE D`ENCAUSSE H: Lepouvoir comfisque, Gou vernants et Gouvernes en U. R. S.S. Paris, 1980.

  6. DUMONT Paul: L`Axe Moscou.-Ankara, Les relations turco- sovietiques de 1919-1922, in Cahiers du Monde russe et sovietique, vol. XVIII (3), 1977, pp, 165-193.

  7. DUMONT Paul bolchevisme et Orient, Cjiers du Monde russe et sovietique, vol. XIX , 1973, pp. 377-409.

  8. DUMONT Paul: La fascination du bolechevisme, Enver Pacha et le parti des sovets populaires, 1919-1922, Chiers du Monde russe et sovietique, VOL, XVI (2), 1975, pp. 141-166.

  9. DUMONT Paul: La revolution impossible, les courants d´opposition en Anatolie (1918-1921), Chiers du Monde russe et sovietique, vol. XIX (1-2), 1978, pp. 143-174.

  10. FERRO Marc: La revolution de 1917, la chute du tsarisme et les origins d´octobre, Paris, 1967.

  11. HAUPT Georges: Les bolcheviks par eux- memes, Paris, 1969.

  12. JÄCHKE Gottard: Lerole du communisme dans les relations russo-turques (1919-1922), in Chiers d´Orient, II/1963.

  13. KORGANOFF G: La participation des Armeniens a la Guerre mondiale sur le front du Caucase (1914-1918), Paris, 1927.

  14. LA CHESNAİS P. G: Les peoples de la Rtanscaucasie pendant la Guerre et devant la Paix, Paris, 1921.

  15. LARAN Michel: Russie- U. R. S. S. (1870-1970), Collection “Un siecle d´histoire”, Paris, 1973.

  16. LARCHER M: La guerre turque dans la Guerre mondiale, Paris, 1926.

  17. LORİS-MELİKOV jean: La revolution russe et les nouvelles Republiques transcaucasiennes, Bolchevisme et antibolchevisme, Paris, 1920.

  18. MANDELSTAM A: La Societe des Nations et les Puissances devant le probleme Armenien, Paris, 1926.

  19. MANVELİCHVİLİ Alexandre: Histoire de la Georgie, Paris, 1951.

  20. MİR-YACOUB: Le Probleme du Caucase, Paris, 1933.

  21. PASTERMADJİAN: Histoire de l´Armenie, Paris, 1949.

  22. POİDEBARD A: Role militaire des Armeniens sur le front du CAUCAse apres la defection de l´Armee russe (dec.1917-nov. 1918), Paris, 1920.

  23. POİDEBARD A: La Transcaucasie et la Republique armenienne dans les textes diplomatiques du traite de Brest-Litovsk traite de Kars (1918-1921), Paris, 1923-1924.

  24. PORTAL Roger : Le statut des pays liberes du servage (1861-1961, Paris-La Haye, 1963.

  25. (Le) Premier Congres des peuples de l´Orient, edition İnternationale communiste, Maspero, Paris, 1971.

  26. RASSOULZADEH M. E: L´Azerbaidjan en lutte pour l´independence, Paris, 1930.

  27. SOUVARINE Boris: Staline, Paris, 1977.

  28. TER-MINASSIAN Anahide: Le movement revolutionnaire armenien (1890-1903), in Les Cahiers du Monde russe et sovietique, Vol. XIV (4), 1973.

  29. TER-MINASSIAN A: Aux origins du marxisme armenien, Les Specifistes, Vol. XIX (1-2), 1978,pp 67-117.

  30. TERNON Yves: Les Armeniens, Histpire d´un genocide, Paris, 1977.

  31. TSERETELLI Irakly: La sparation de la Transcaucasie d´avec la Russie et l´independence de la Georgie, Paris, 1919.

  32. VARANDIAN M: Le conflit armeno-georgien et la Guerre du Caucase, Paris, 1919.

  33. WOYTINSKY Wladimir: La democratie georgienne, Paris, 1921.

  34. AGHAYAN Ts. P: Veliki Oktiabr´i bor`ba trudiachtikhsya Armenii za pobedu sovetskoi vlasti (Le Grand Octobre et la lutte des travailleurs d`Armenie pour la victoire du pouvoir sovietique), Erevan, 1962

  35. ALIKHANIAN S. T: Role Sovetskoi Rossii v dele osvobojdenia armianskogo naroda (Le role de la Russie Sovietique dans la lieration du peuple armenien ), Erevan, 1964.

  36. ANANIKIAN B: Ideiny krakh dachnakskoi ideologiy (La faillite de I´ideologie dachnak), Erevan, 1979.

  37. ARKOMED S. T: Materialy po istorii otpadenia Akavkaz´a ot Rossii (Materiaux

concernnt laseparartion de la Transcauccasie d´avec la Russii), Tiflis, 1931.

  1. AVALOV (Avalachvili) Z: Nezavisimost´Gruzii v mejdunarodnoi politiki (1918-

1921) (L´Independance de la Georgie dans la politique internationale); Paris, 1924

  1. BAGHIROV I. A: Iz istorii sovetsko-turetskikh otnocheniakh 1920-1922, (De

I´histoire des relations sovieto-turques), Bakou, 1965.

  1. BEGIAN I. Z: Obrazovanie i uprotchnenie suverenogo sovetskogo armianskogo

gosoudarstva (Formation et consolidation de I` Rtat souverain sovietique armenien),

Erevan 1962.



  1. Bol´cheviki v borbe´za pobedu sotsialistitcheskoi revolutsii v Azerbaidjane )Les

bolcheviks dans la lutte pour la viktoire de la revolution socialiste en Azerbaidjan,

documents, Bakou, 1957.



  1. Bor,ba za pobedu sovetskoi vlasti v Gruzii (La lutte pour le pouvoir sovietique en

Georgie), Tbilissi, 1958.

  1. BORİAN B: Armenia, mejdunarodnaya diplomatia i S. S. S. R. (L´Armenie, la

diplomatie internationale et la R. S. S. R.), 2 vol, Moscou, 1957.

  1. CHAHOUMIAN Stepan: Izbrannie sotchinenie (Ceuvres choisies), 3 vol. Moscou,

1957.

  1. CHAMSUTIDONOV A. M: Natsional´naya osvoboditel´naya voina v Turtsii (1918-

1923) (La lutte de liberation nationale en Turquie), Moscou, 1966.

  1. DENIKINE A. I: Otcherki russkoi smuty (Recueil sur la periode trouble en Russie), 5

vol, Berlin 1921- 1925.

  1. DIMANSTEIN S. M: Revolutsia i natsional´nii vopross (La revolution et la question

nationale), 3 vol, Moscou, 1930.

  1. Dokumenti i materialy po vnechnei politiki Zakavkaz´a i Gruzii (La politique

etrangere de la Transcaucsei et de la Georgie). Document, Tiflis, 1919.

  1. Dokumenty sovetskoi diplomatii (Documents de la diplomatie sovietique), vol. I.

Moscou, 1935, s. 411.

  1. Dockumentt vnechnei politiki S. S. S. R. (Documents de la politique etrangere de İ`U.

R. S. S.), Vol. I a VI, Moscou. 1957-1962.

  1. ENOUKİSZE a: Krakh imperialistitcheskoi interventsii v Zakavkaz´e (Eches de

I´INTERVENTION IMPERIALISTE EN Transcaucasie), Thibilisi, 1954.

  1. GOLAYAN G. A: Bor´ba za sovetskuyu vlast´v Armeniii (La lutte pour le pouvoir

sovietique en Armenie), Moscou, 1957.

  1. GOLAYAN G. A: Sotsialistitcheskaya revolutsia v osvestchenie burjuaznoi

istoriographii (La revolution socialiste jugee par I´historiographie boujeoise),

Moscou, 1960.



  1. GHARIBDJANIAN G. B: Kommunistitcheskie organizatsii Armenii v bor´be za

pobedu sovetskoi vlasti (Les organizations communisttes d´Armenie dans la lutte pour

le pouvoir sovietique), Erevan, 1957.



  1. GOULIEV A. I: Bor´ba bakinskogo proletariata (La lutte du proletariat de Bakou),

Bakou, 1963.

  1. GOUSSEINOV. Mirza- Davoud: Turkskaya demokrattitcheskaya partia federalistov

“Mussavat”...) Tiflis, 1927.

  1. İBRAHİMOV Z.I: Bor´ba trudiastchikhsya Azerbaidjana za pobedu

sotsialistcheskoi revolutsii (La lutte des travailleurs d´Azerbaidjan pour

la victoire de la revolution socialiste), Baku, 1957.



  1. İstoria Azerbaidjana (Histoire de´ Azerbaidjan, 3 vol, Bakou, 1963.

  2. Istoria Diplomat i S. S. S. R. (Histoire de la diplomatie de I`U. R. S. S.),

Moscou, 1959. Moscou, 1959.

  1. Istoria kommunistitcheskoi partiy Armenii (Histoire du P.C.

d´Armenie), Erevan, 1968.

  1. Istoria kommunistitcheskoi partiy Azerbaidjana (Histore du P.C

d´Azerbaidjan), Bakou, 1963.

  1. Istoria kommunistitcheskoi party Gruzii (Histoire du P. C. De Georgie),

Tbilissi, 1957.

  1. IVANOVA M:N: Natsional´no-osvoboditel´noe dvijenie v Irane (Le

mouvement de liberation nationale en Iran), Moscou, 1961.

  1. İz istorii innostranoi interventsiy v Armenii (L´ histoire de

I´intervention errangere en Armenie), documents, Erevan, 1979

  1. KADICHEV A. B: Interventsia i grajdanskaya voina v Zakavkaz´e (L´intervention et

la guerre civile en Transcaucsie), Moscou, 1960.

129- KHARMANDARİAN S. V: Lenine i stanovlenie Zaravkazkoi fedratsii (1921-1923) (Lenine et I´instauration de la federation transcaucasienne). Erevan, 1969.


130- KHACHAPOURİDZE G.V: Bor´ba gruzinskogo naroda zaustanovlenie sovetskoi vlasti v Gruzii, Thibilisi, 1971.
131- Kirakossian John: Zapadnaya Armenia v gody pervoi mirovoi voiny (L´Armenie occidentale pendant la Premiere Guerre mondiale), Erevan, 1971.
132. KOUZNETSOVA S. I: Krakh imperialistitcheskikh zamyslov i voznohnovlenie interventsii v Zakavkaz´e (Eches des menees imperial istes et renouvellemment de I´intervention en Transcaucasie), Bakou, 1954.
133- KOUZNETSOVA S. I: Ustanovlenie sovetsko-turetskikh otnochniy (Etablissement des relations sovieto- turques). Moscou, 1961.
134- LALEBEKİAN B. KH: Lenin i ustanovlenie sovetskoi vlasti v Zakavkaz´e, Erevan, 1961.
135- LENİN V. I CEuvres completes. 55 vol… 5 edition. Moscou, 1958-1965.
136- MAKHARADZE Filip: Diktatura menchevitskoi partiy v Gruzii (La diktature du parti menchevik en Georgie). Tbilissi, 1921.
137- Memorres des communists de la Transcaucaste sur leurs repports aves Lenine (Articles de Miasnikian, Mravian, etc) Erevan, 1970.
138- MERKVILADZE V. N: Lenine I stroitel´stvo osnov sovetskoi natsional´noi gosudar´stvenosti (Lenine et I´edification des bases de I´Etat national sovietique), Tbilissi, 1959.

139- MİL´MAN. A: Bor´ba za sovetskoi vlasti v Azerbaidjane (Lalutte pour le pouvoir sovietique en Azerbaidjan), Bakou, 1963.


140- NOVITCHEV A. D: Turtsia (La Turquie). Moscou, 1965.
141- ORAKHELACHVILI Maria: Lenine i zakavkazkaya federatsia )Lenine et la Federation transcaucasienne), Rbilissi, 1928.
142- ORCONİKİDZE S: Stati i retchi (Articles etdiscours). Moscou, 1939.
143- Pobeda sovetskoi vlatsi v Zakavkaz´e (La victoire du pouvoir sovietique en Transcaucasie), Tblissi, 1971.
144- Revolutsia v natsional´nykh rayonnakh Rossii (1905.1907) La revolution dans les regions nationales de la Russie), L`Armenie: par Dş Eş Gabrielian: I´Azerbaidjan, par Z. I. Ibrahimov: la Georgie. Par G. V. Katchapouridze. Moscou. 1955.
145- SARGUİSSİAN E. Gh: Expansionistkaya politika Osmanskoi impreii v Zakavkaz´e v 1918g. (La politique expansionniste de I´Empire ottoman en Transcaucasie en 1918), Erevan, 1962.
146- SARGUİSSİAN E. Gh: Iz istorii touretskoi interventsii v Zakavkaz´e v 1917 g. (De I´histoire de I´intervention turque en Transcaucasie en 1918), Erevan, 1953.
147- SORKİNE G. Z: Pervi s´ezd Narodov Vostoka (Le premier Congeres des Peuples de I´orinet), Moscou, 1961.
148- STALİNE I. V: Ceuvres, 13 vol, Moscou, 1961.
149- TOKARJEWSKI E. A: Iz istorii innostranoi i grajdanskoi voiny v Azerbaidjane (Sur l´histoire de la guerre etrangere et civile en Azerbaidjan), Bakou, 1957, s. 332.
150- URATADZE G. I: Obrazovanie i consolidatsia Gruzinskoi Demokratitcheskoi Respubliki (Creation et consolidation de la Republique democratique georgienne), Munich, 1956.
151- Velkiy Oktiabr´i bor´ba za pobedu sovetskoi vlasti v Azerbaidjane (Le Grand Octobre et la lutte pour le pouvoir sovietique en Azerbaidjan), Bakou, 1958.
152- Velikaya Oktiabr´skaya sotsia listitcbeskaya Revolutsia i pobeda sovetskoi vlasti v Armenii (la grande Revolution Socialiste d´Octobre et la victoire du pouvoir sovietique en Armenie), Recueil de documents, Erevan, 1957.

Cet ouvrage comprend de tres nombreux documents permettant de suivre chronologiquement les principaux evenements au Caucase de 1917—1921.


153- Za obrazovannie Sovetskogo Soyuza (Pour la formation de l´union Sovietique), documents, Tbilissi, 1972.


Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə