21. Yüzyıl pek çok açıdan tanımlanmaya çalışılan ve isim verilmeye çalışılan bir yüzyıl olma özelliğini sürdürmektedir


Dünya ve Türkiye’de Enformel Sektör



Yüklə 102,04 Kb.
səhifə3/3
tarix19.01.2018
ölçüsü102,04 Kb.
#39411
1   2   3

Dünya ve Türkiye’de Enformel Sektör
Enformel sektör sadece az gelişmiş ülkelere özgü bir kavram ve olgu değildir. Gelişmiş ülkelerde de sebepleri farklı da olsa değişik oranlarda ve niteliklerde enformel sektöre rastlanır. Ancak az gelişmiş ülkelerde enformel sektörün diğerlerinden temel farkı; enformel sektörün bu ülke ekonomilerinde büyük bir yer tutması ve bu arada seyyar satıcılığın kitlesel ve tipik bir karakter kazanmasıdır. Günümüz dünyasında bir milyardan fazla insan bu tip işlerden hayatlarını kazanmaktadır

Özellikle, 1990’lı yıllarda yaşanan global ekonomik krizler nedeniyle enformel sektörün hacmi, gelişen tüm ülkelerde çok belirgin bir artış göstermiştir. Sadece 1998 finansal krizinde Güney Kore’de en az 2 milyon, Tayland’da 3 milyon ve Endonezya’da 10 milyon insan işsiz kalmıştır (Bayat, 2004: 29). Bu döneme dair orijinal olan, büyük orta sınıf kesimlerinin marjinalleşmesidir. Gecekondularda yaşamak, geçici işler ve sokak satıcılığı artık geleneksel yoksulların niteliği olmaktan çıkmış, daha yüksek statü, beklenti ve toplumsal becerilere sahip eğitimli gençler arasında da yaygın hale gelmiştir. ‘Kent marjinalleri’ de denilen, ‘kent yoksunları’, ‘kent yoksulları’ olarak dışlanmış enformel gruplar yeni bir tarihsel olgu değildir. Bununla birlikte, yakın zamanlı küresel yeniden yapılanma bunları yoğunlaştırmış ve genişletmiş görünmektedir

Türkiye’de de çalışanların önemli bir kısmı enformel sektörden geçimini sağlamaktadır. Özellikle büyük şehirlerimizde enformel sektör büyük boyutlara ulaşmaktadır. TÜİK’in, 2005 yılı mayıs ayında yaptığı Hane Halkı İşgücü Anketine göre, 22.721.000 olan toplam istihdamın, % 51,5’i herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna bağlı değildir, kısacası enformel sektör ile geçim sağlamaktadır (http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=138&tb_id=5). Bu rakamlar bize enformel sektörün büyüklüğünü göstermesi bakımından önemlidir. Bu rakamlara 0-14 yaş arası çalışanlar da dâhil edilecek olursa kayıt dışılığın sanılandan büyük oranlara ulaştığı daha iyi anlaşılacaktır.

Seyyar satıcılık ve coğrafya
Günümüz şehirleşme süreci, hareketliliğin yoğunlaşması ile karakterize edilir. Bu hareketlilik sosyal ve ekonomik küreselleşme dinamikleri ile bağlantılı ve şehirler büyüdükçe çeşitlenen ve artan bilgileri, malları ve insan hareketliliğini içerir (Monet, Giglia, Capron, 2007: 2). Sonuçta, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin metropoliten alanlarında yoğunlaşan ve seyyar/enformel/sokak ticareti olarak adlandırılan ticaretin günümüzdeki konumunu araştırmak oldukça önemlidir

Göç, çarpık kentleşme, vasıfsız işgücü ve seyyarlığın ortaya çıkışı gibi bir sıralama yaptığımızda ise sosyal ve kültürel açıdan da önemli olduğunu düşünülebilir. Seyyarlığın ortaya çıkışı aynı zamanda uygulanan ekonomi ve kamu politikaları ile de yakından ilişkilidir. O halde seyyar satıcılığın sosyo-kültürel yapı ile sıkı ilişkiler içerisinde olması dikkati çekmektedir.



Kentsel mekânlar ve seyyar satıcılık
Endüstri devriminden günümüze kadar geçen süreç içerisinde kent nüfusu ve kent sayısı hızla artmıştır. Dünya nüfusunun büyük bir kısmı artık kentlerde yaşamaktadır. Bundan dolayı kentler birçok bilim disiplininin dikkatini çekmektedir. Kentlerin sınıflandırılması, kentsel mekânların nasıl kullanıldıkları ve kent ekonomileri coğrafyacıların ilgilendikleri konular arasındadır. Kentlerdeki ekonomik özelleşmeyi ortaya koymak için kentin istihdam yapısı incelenmelidir Türkiye’deki günümüz kentlerinin istihdam yapısının önemli bir kısmını ise enformel sektör ve bu sektör içerisinde yer alan seyyar satıcılık oluşturmaktadır.

Kentleşme insanların ulaştığı önemli bir aşamadır. Ancak her zaman kentleşmeyi “kentlileşme” takip etmez. Dolayısıyla, kentleşme sadece kırdan kente doğru gerçekleşen bir nüfus hareketinden ibaret olmayıp, göçen nüfusun kentin ekonomik ve sosyal hayatına uyum sürecini de içine alır. Bu yüzden, kentleşme süreci içerisinde, kente yeni yerleşen nüfusun kentle bütünleşme problemi kendini gösterir

Bu problemlerden birisi de daha çok kente göç ile gelmiş vasıfsız kitlelerin geçim kaynağı olan seyyar satıcılıktır. Kente yeni göçen nüfusun bütünleşme süreci genelde üç safhada tamamlanır. Bu üç safha sırasıyla, ekonomik bakımdan bütünleşme, mekânda bütünleşme ve sosyal bakımdan bütünleşme şeklindedir. Ekonomik bakımdan bütünleşme, kente yeni gelen ferdin bir iş bulup geçimini kentte sağlar hale gelmesiyle mümkün olur ve bu durum onun kentte tutunabilmesine imkân verir.

Mekânda bütünleşme ise, kentte geçimini sağlayan bir kimsenin ailece ikametgâhını kente taşımasıdır. Bu, en yaygın haliyle bir gecekondu sahibi olarak veya başka bir yolla gerçekleşebilir. Sosyal bakımdan bütünleşmede, ekonomik bakımdan ve mekânda bütünleşmiş kişinin kente özgü değer ve normları benimsemesi ve kentin sosyal hayatına uyum sağlaması söz konusudur. Bu tür bütünleşme en son safhayı teşkil eder

Kentlerimizin sokaklarında her gün onlarcasına rastladığımız seyyar satıcılar enformel sektör içerisinde yer alırlar. Bilimsel literatürde kayıtlı/formel ekonomi ile çelişen kayıt dışı/enformel sektör, kara pazar, yer altı, marjinal, illegal, kayıt dışı ve amiyane-argo tanımlarıyla, merdiven altı, çakma vb gibi tanımlamalarla da anılmaktadır. .


Ticari çeşitliliğin olduğu kentlerde formel ekonomi ile birlikte enformel ekonomi bir arada bulunur. Enformel ekonomi içerisinde değerlendirilen seyyarlık; yasadışı olduğundan toplum nezdinde iyi bir imaja sahip değildir. Bu “kötü imaj” vergi ve kira ödemeden kolay yoldan para kazanmak; kaçak, bozuk, defolu, adi mal satmak; sokak insanı olarak çağdışı bir görüntü sergilemek; sokakta kalabalık ve kargaşaya neden olmak; bu nedenle sokaktaki hırsız, kapkaççı, dilenci vb gibi diğer tehlikeli gruplara en iyi ihtimalle fırsat yaratmak; hatta bu gruplara dâhil olma potansiyeli sergilemek vb suçlamalardan ileri gelmektedir

Seyyar satıcılar kentin sokaklarını, caddelerini, köşe başlarını, üst ve alt geçitleri, metro istasyonlarının çıkış noktalarını, kavşaklarını, kırmızı ışıklarını, otoyol bağlantı noktalarını, kısaca nüfusun zaman zaman yığıldığı ve hatta bir süre beklediği, yoğunlaştığı hareketli alanları aralarında resmi bir sözleşme olmaksızın paylaşırlar. Kendilerine ait olarak gördükleri bu alanlarda bir nevi yerleşik hale gelerek başka seyyar satıcıların çalışmasına izin vermezler. Zabıtanın geldiği zamanlarda, seyyar tezgâhları sayesinde kolayca ortadan kaybolurlar ve sonra yeniden ortaya çıkarlar.

Kırsal kesimde sadece tarım ve hayvancılıkla geçinen vasıfsız kitleler mesleki yeterlilik gerektiren formel alanlarda iş bulamamışlardır. Göç ile gelen bu nüfusun neredeyse tek geçim kaynağı gündelik işler ve seyyar satıcılık olmuştur. Böylece kentin her köşe başını tutan yüzlerce seyyar satıcı



Enformel Sektörün Oluşumunda Rol Oynayan Bazı Sosyo-
Ekonomik Nedenler


Gelir Düşüklüğü ve Gelir Dağılımı Dengesizliği
Ekonomik, sosyal ve siyasal olumsuzluklar, vatandaşlık bilincinin
yeteri kadar olgunlaşmamasına bağlı olarak sorumluluk duygusunun
zayıflığı, hayatın idamesiyle ilgili doğrudan ihtiyaçların baskısı gibi nedenler,
özellikle gelişmekte olan ülkelerde kaynakların verimli bir şekilde
kullanılmasını engelleyen en önemli psiko sosyal faktörlerdir. Bu faktörler,
özellikle siyasal mekanizmanın yönlendirme, bölüşme ve denetim gibi
konulardaki zaafları söz konusu olduğunda, zaten nüfusun önemli bir
kısmının yer aldığı alt tabakalarda yoksulluk artışını hızlandırmaktadır.

Nüfus Artışı, Göç ve Kentsel İşsizlik
Gelişmekte olan ülkelerde yüksek nüfus artış oranına paralel bir
şekilde istihdam imkânları yaratılamadığı için, işsizlik toplumsal sistemi
tehdit edecek boyutlara ulaşır. Nüfus artışının ‘yüksek’ olarak
tanımlanmasının da en önemli ölçütü istihdam yetersizliği ya da işsizliktir.
İstihdam imkânlarının gelişmemesi ya da mevcut işgücü arzının niteliklerine
uygun istihdam alanlarının oluşmaması işsiz bireyleri bir takım arayışlara
iter. Bu arayış, işsizlerin geneli için, mevcut enformel (marjinal) sektör içinde
karşılığını bulmaktadır. Seyyar tamircilik, hamallık, değnekçilik*, eşya
taşımacılığı, baca temizliği, dam aktarma işleri, ayakkabı boyacılığı, seyyar
şans oyunları satıcılığı, işportacılık, kapıcılık, yollarda oto cam
temizleyiciliği ya da halkın ihtiyaçlarına göre şekillenen, örneğin; geleneksel
ağız tadına yönelik gıda hizmetleri; simitçilik, kokoreççilik, köftecilik,
börekçilik, tatlıcılık, dondurmacılık, su, limonata satıcılığı gibi işlerle sokak
pazarcılığı, yer altı ekonomisi, korsan yayıncılık gibi birçok satıcılık türü,
normal bir malın ticaretinde yeni bir aracı halka oluşturmak şeklinde tezahür
eden her türlü iş, yapılabilecek pek çok işlerden bazıları olarak, akla gelebilir.

Bütün bu işlerin ortak özellikleri arasında sabit bir mekânın olmaması, vergi
verilmemesi, gayri resmi çalışılması, sigortasız olma gibi özellikler
sayılabilir. Söz konusu bireylerin sayısı ve bulundukları toplumsal konumun
olumsuz nitelikleri arttıkça, enformel sektör de, zamanla nicel ve nitel olarak
yayılmaya ve gelişmeye başlar.


İş Bulma ve Kurmada Şebekeleşme
Enformel sektörün büyüme sebeplerinden biri de, istihdam olan
birey tarafından yapılan işin başkasına tavsiye edilmesi yoluyla onu
etkilemesi ve etkilenen bireyin enformel istihdama katılmasıdır (Ercan,
2001:65). İşgücü arzının yüksekliği genellikle istihdam kaynaklarını ellerinde
tutan bireyleri, tanıdık bildik insanları yanında çalıştırmaya sevk eder.
Özellikle vasıfsız işlerin yoğunluklu olduğu sektörlerde bu tür istihdam yolu
öncelikli görülür. Enformel sektörün illegal özellikleri bu tür işe alımları
teşvik eder. İşe alınacak bireylerin tercihinde ırk, din, mezhep, hemşehri ya
da akrabalık bağı önemli rol oynamaktadır.

Enformel ilişki ağları hem işi talep edenin hem de işgücünü talep edenin en çok başvurduğu yol olur. Böyle bir yol, formel çalışma ilişkilerinin getirdiği


yükümlülüklerden kaçmak anlamında işverenin “güvenilir”, “tanıdık-bildik
bir çalışanı istihdam etmesinin avantajlarını da gözetmesinden kaynaklanır.

Eğitim Seviyesinin Düşük Olması

Türkiye’de Enformel Sektörün Boyutları ve Etkileri
Türkiye’de kente göç edenlerin istihdam özelliklerini araştıran bir
çalışma, kente gelenlerin yaklaşık üçte ikisinin ilk işlerini sağlıksız
koşullarda, güvencesiz, istikrarsız ve geliri çok az olan enformel/marjinal
sektörde yaptıklarını göstermektedir (Peker, :7-37). Bu durum, kayıtdışı
sektör bağlamında, aslında sadece göç edenler bakımından değil, diğer
çalışanlar bakımdan da ortak bir konudur. Örneğin, Türkiye İstatistik
Kurumu’nun Aralık 2008, Ocak, Şubat 2009 dönemi verilerine göre, yaptığı
işten ötürü herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna kayıtlı olmadan
çalışanların oranı, önceki yılın aynı dönemine göre 0,1 puanlık artışla % 40,8olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde, geçen yılın aynı dönemine göre tarım sektöründe sosyal güvenlikten yoksun çalışanların oranı % 85,9’dan %
84,5'e, tarım dışı sektörlerde % 28,9’dan % 28,6’ya düşmüştür (TÜİK, 2009).

Türkiye’ de enformel sektörde istihdam edilen kişi sayısı 1 milyon


340 bindir. Bunların %89’unu erkek çalışanlar, %11’ini ise kadınlar
oluşturmaktadır. Eğitim durumuna göre enformel istihdama bakıldığında,
%62’sinin ilkokul mezunu, %14’ünün ortaokul mezunu, herhangi bir okul
bitirmeyenlerin oranı %9, yüksekokul mezunları %2’dir. Ayrıca enformel
sektördeki işyerlerinin %75’i sürekli faaliyet göstermekte, % 4’ü mevsimlik
olarak çalışmakta ve % 21’ ise düzensiz olarak, iş buldukça çalışmaktadır
(DİE, 2000).

Sosyal Politikaların Hedefi Olarak Enformel Sektör

Enformel sektör çalışanlarına yönelik sosyal politikaların “sosyal
gelişme, sosyal adalet, sosyal denge, sosyal barış, sosyal bütünleşme”
ile
ilgili hedefleri vardır (Şişman, 2001: 124). Bu hedeflere ulaşmak aynı
zamanda modern bir toplum olmanın da şartlarını oluşturmaktadır. Enformel
sektörün varlığı ve yaygınlığı, yönetim mekanizmasının sosyal politikalar
oluşturmasına kaynaklık eder. Toplumsal gelişmenin, bir başka deyişle
ekonomik büyüme, orta tabakalaşma ve toplumsal bütünleşme koşullarının
yaratılması, bireylere gerçekleştirilebilir fırsat eşitliklerinin sunulması, günün yaşam standartlarına uygun gelir dağılımına sahip olması ve diğer
toplumsal güvenceleri elde edebilmesi, devletin bu güvencelere yönelik
kaynaklarını oluşturabilmesi..., kısacası toplumsal adaletin sağlanması,
enformel sektörün küçülmesi ya da formel sektöre dönüşmesiyle
mümkündür.

Yüklə 102,04 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə