Аmaliy mashg’ulot yuzasidan savol va topshiriqlar. Oybek haqida xotira asar yozgan ijodkor kim?



Yüklə 27,6 Kb.
tarix31.12.2021
ölçüsü27,6 Kb.
#112832
1 AMALIY MASHGULOT 1
BOSHLANG'ICH TALIM PEDAGOGIKASI. MUSTAQIL ISH, Ekologik ahvoli, O'zbekistonning yangi tarixi - Maruzalar matni, ATOM 6-àmeliy, 40itak, 40itak, maktabgacha-yoshdagi-bolalar-faoliyatida-o-yinning-ahamiyati, Zina testi natijalari

Аmaliy mashg’ulot yuzasidan savol va topshiriqlar.

  1. Oybek haqida xotira asar yozgan ijodkor kim?

Zarifa saidnosirova “Oybegim mening”, Zulfiya Quyoshli qalam”

2. Avtobiografik asar deganda nimani tushundingiz?

Avtobiografik va memuar asarlarda, lirika va hujjatli nasrda, shuningdek, portret sanʼati va haykal-taroshlikda boshqa janrlardagiga nis-batan kengroq foydalaniladi. Oshkora shartlilikka asoslangan fantastika, romantizm va boshqa uslublarga Karaganda realizmda P. sanʼatkorga voqelikni ba-diiy oʻzlashtirish uchun hayotiy material boʻlib xizmat qiladi. Badiiy asar qahramoni bir yoki bir necha P.li boʻlishi mumkin. P. bilan badiiy obraz orasidagi farq har xil. Bu, asar janri va yoʻnalishi, muallifning indi-vidualligi bilan bogʻliq. Romantik asarlarda muallif koʻproq badiiy toʻqimagaerk berib, P. xayotiga oid faktlarni yo keskin kamaytiradi yoki jiddiy oʻzgartiratsi (Abdulla Qodiriy "Oʻtgan kunlar" va boshqalar). Hujjatli nasrda esa, aksincha, obraz P.ga eng yuqori darajada yaqinlashtirilib, muallif real (hayotiy) shaxsga oid asoslardan koʻp uzoklashmaydi, ayrim hollarda, hatto joy va qahramon nomlarini ham aslidagiday saklaydi (B. Polevoyning "Chin inson qissasi", N. Safarovning "Uzoqni koʻzlagan qiz" asari va boshqalar). Bunday hollarda P. haqida gapirishning oʻzi shartlidir. Ammo har ikki holatda ham badiiy obraz P.ga nisbatan ancha keng va sermaʼno boʻladi. Chunki muallif P. hayoti va harakteriga oid fakt va xususiyatlarni hayotdagi boshqa shunday kishi (yoki P.)lar harakteri va turmushidagi faktlar bilan, shuningdek, oʻz qarashlari va ideallari bilan ham boyitadi. P.li obrazda ham muallif hayot hodisalarini tipiklashtirish va umumlashtirishda badiiy toʻqimadan foydalanadi. Bu esa unga hayotda oʻzi koʻrgan-bilgan voqeahodisalardan, real shaxs lar hayoti faktlaridan samarali foydalanib, haqqoniy va toʻlaqonli badiiy obrazlar yaratish imkonini beradi. Badiiy obraz P.lari tadqiqotchilarni sanʼatkor ijodxonasi va asarning yaratilishi tarixi bilan qiziktiradi. Bu ishtadqiqotchidan oʻziga xos nazokat talab etadi.

3. Oybekning “Bolalik” asarini kompozitsion jihatdan tahlil eting.(asar prologi, epilogi,tugun, yechim, kulminatsiyasi kabilar)

Oybekning “Bolalik” qissasi avtobiografik xarakterda boʻlib, uning bosh qahramoni – Musavoy, yaʼni boʻlajak adibning oʻzidir. Qissa bola tilidan hikoya qilinadi. Undagi voqealar Oybekning bolalik xotiralaridir, lekin muallif faqat xotiralar bilan cheklanib qolmasdan, oʻsha davrning yirik voqealarini ham tasvirlaydi.

Qissa voqealari XX asrning 10-yillarida kechadi. Bu davr adibning ayni bolalik davridir. Adabiyotshunos A. Rasulovning taʼkidlashicha, “Oybek davrlarni yaxshi eslaydi. Aniqrogʻi, XX asrning 10-yillari voqeligi odamlari Oybek ijodining oʻq ildizidan birini belgilaydi. U “Bobom”, “Bolalik”, “Baxtigul va Sogʻindiq”, “Ulugʻ yoʻl” asarlarida shu davrni tasvirlaydi. Demoqchimizki, Oybek ijodini oʻrganganda biografik metodni zinhor unutmaslik kerak”.[3]

Bizningcha, badiiy soʻz tahlilida asar mohiyatini bevosita matn orqali anglagan muhim. Yaʼni muallifdan matnga emas, matndan muallifga tomon borgan maʼqul. Garchi, “Bolalik” qissasi voqealari memuar tarzda boʻlsa ham, muallif unga bir qancha ijtimoiy ruh bagʻishlaydi. Bu narsa asarning keyingi boblarida ijtimoiy voqealarning yorqinlashuvida koʻrinadi.

“Bolalik” qissasidan bola rivojlanishida ijtimoiy muhit va sotsiogenetik omillar muhim ekanligini anglash mumkin. Chunki Musavoyning hayoti asosan ijtimoiy muhitda: bozorda, koʻchada oʻtadi. Musavoy ham Shum bola kabi oʻsmir yigit. Faqat Gʻ. Gʻulom Shum bolaning 5-6 oylik sarguzashtini tasvirlasa, Musavoyning kamida oʻn yillik hayoti aks ettiriladi. Uning yoshi (4-14) muallif tomonidan aniq koʻrsatiladi. Oybekning qirq olti yoshida og‘ir va bir umrli xastalikka yo‘liqqanida, shunday ijodiy kuchga to‘lgan edi. Ammo xastalik uning tiliga kishan solib,o‘ng qo‘lidagi qalamni bir umrga tortib oldi. Oybek ko‘pgina asarlarini jumladan

”Bolalik”ni qissasini ham oila a’zolariga aytib yozdirdi.Oybekning “Bolalik”qissasi estetik janrda yozilgan.Asarda bosh qahramonning biografiyasi xalq hayoti davr hodisalari ijtimoiy o‘zgarishlar bilan uzviy bog‘liq holda tasvirlangan.

Qissada bosh qahramon Musaboyning biografiyasini hikoya qilish orqali o‘sha yillardagi xalq hayotining keng haqiqiy manzarasi chizilgan. Qissa o‘z uslubining mayinligi lirizmga boyligin voqealar mantig‘ining kuchliligi va izchilligi ,obrazlarning aniqligi,qissa tilining ravon va jozibadorligi bilan kitobxonlarga manzur bo‘ladi.

Oybek bu qissani yozish bilan birga o‘zining bolalar dunyosini, kichkintoylar psixologiyasini qanchalik chuqur bilishini namoyish etadi.Chunki bu asarda bolalar xarakteri va psixologiyasining turli xil, hatto ba’zan ko‘z ilg‘mas darajada nozik bo‘lgan murakkab tomonlari ham mohirlik bilan ochib berilgan.Oybekning “Qutlug‘ qon” romani voqealari bilan “Bolalik ” qissasi voqealari bir-biriga o‘xshaydi. M Qo‘shjonov ta’kidlaganidek “Tarixdan ma’no izlashni Oybek umrining oxirigacha davom qildirdi. U o‘zining “Bolalik ”qissasida temirchi Jo‘ra, Tursunlar va Yo‘lchilar davriga murojaat qiladi. “Bolalik”da temirchi jo‘rani eslatadigan kosib va masteroviylar obrazini yaratdi.”Bolalik”da yana bir xulosa Oybek poemalari bilan uchrashamiz.”

Bu esa adib qahramonlarining hayotiy ekanligini yana bir tasdiqlaydi.

Oybekning “Bolalik ”qissasi shaxsiy sarguzashtlar ifodasi bo‘lib qolmasdan, adib qalamining har bir harakatida katta umumlashmalar, davrning xarakterli voqealari,muhim masalalari talqini yotadi.Asar bosh qahramoni Muso doim bobosi Otaqo‘zi bilan birga yuradi.Undan latifalar, ertaklar ,rivoyatlar tinglaydi.Ikiknchi bobosi (onasining otasi)ham Musoni juda yaxshi ko‘radi.Muso bobosi huzurida xalifalarning turli hangomalarini eshitadi. Onasi Karomatning Mashrab, Fuzuliy g‘azallarini o‘qishi Musoda kitobga havas uyg‘otadi. U maktabga o‘qishga borganda ham qunt bilan domlasi buyurgan vazifalarni bajaradi. U ayniqsa Navoiy she’riyatini juda sevadi. Ilk daf’a Navoiyning ijodini o‘qir ekan, Navoiyga bo‘lgan bo‘lgan munosabatini quyidagi satrlarda bayon qiladi:

”...Baytlari ishqiy , falsafiy, chuqur mazmunli... Haqiqatdan, Navoiy menda pok sevgi yaratdi. Uning she’rlarini zavq bilan, chuqur his bilan o‘qiyman. Pok muhabbatni, chuqur ma’noni yoqimli hisni ilk daf’a Navoiydan o‘rganaman. Oybek xalq tili boyligini ruhini mukammal bilgan va ulardan ustalik bilan bilgan va ulardan ustalik bilan foydalana oladigan san’atkor bo‘lganligi uchun ham “Bolalik”ning tili shirali, sodda va ravon.Asar tilining bu fazilati, eng avvalo adibning tabiiylikni ta’minlashi bilan o‘lchanadi. Chunki umuman ijodda, xususan tilda tabiiylikni ta’minlamay turib, obrazlilikni yuzaga keltirib bo‘lmaydi. Negaki,

hayotimizdan mahrum obrazlilik, badiiylik emas, sun’iylikdir. “Bolalik”da yozuvchi har bir nutq vositasini, sharoitni, qahramonlar sevgisini, intilish va dunyo qarashini nazarda tutgan holda qo‘llagani uchun tabiiylikni ta’minlay olgan. Ustoz Oybek har bir asarida xalqimiz taraqqiyoti tarixidagi xarakterli davrni qalamga oladi. Uni butun murakkabligi bilan juda haqqoniy ifodalaydi. Natijada ko‘p qirrali ijtimoiy, siyosiy, va madaniy hayotimiz munavvar ko‘zgu sifatida namoyon bo‘ladi.

Sevimli adib har bir tarixiy jarayonini haqqoniy aks ettirar ekan, xalq qalbi va ruhini butun to‘laligi bilan ijodlashga va badiiy mahsul qaddini tiklovchi tasviriy vositalarning tabiiyligiga alohida e’tibor beradi.

Binobarin hayotiy materialning tabiiyliga ham zarur. Adib bu masalaga hamisha yuksak san’atkorlik nuqtai nazaridan yondashadi. Oybek ijodkorning xalq tilidan foydalanishda alohida ma’suliyatini nazarda tutishni uqtiradi. Ayni vaqtda yozuvchi tiliga ijodiy yondoshsa, uning xizmatlari xalq tili taraqqiyotiga ta’sir etishini ham ta’kidladi. ”....... tilning...... boyishida, ijod va so‘zlarning aniqlanishida fikrlarni ochiq va qavariq bera bilishida adabiyotning, demak , san’atkorlarning katta xizmatlari bo‘ladi”

Bu esa badiiy qalamning mo‘jizakorligini namoyon etishda muhim ahamiyatga ega.

Sevimli adibimiz bu nazariy xulosani amaliy ijod jarayonida qay tarzda reallashtirganligini anglash uchun uning ijod olamiga, so‘z olamiga biroz sayr etaylik.

5.Asarning bosh va epiodik qaharamonlarini aniqlang?

Qissaning bosh gʻoyasi – insoniylik. Undagi voqealar ba rcha qissalarga xos ravishda ketma-ketlikda sodir boʻladi. Qissadagi voqealar Ziyodulla kal atrofida birlashadi. Ziyodullaning jismoniy nuqsoni bor. Uning nega kal boʻlib qolgani maʼlum emas. Jamiyat kulgusi tufayli u “beshinchi sinf kalla”si bilan qolib ketadi. Shu tariqa qissa voqealari rivojlanadi. Bir tomondan, Ziyodullaning kalligi jamiyatga qarshi boʻlishga bir bahona boʻlsa, ikkinchi tomondan, uning xarakterini shakllantiradi, yaʼni u, oʻzi tez-tez taʼkidlab turgandek, araz urushni yaxshi koʻradigan, oʻjar kimsaga aylanadi. Qissa avvalidanoq uning xarakteri shakllanadi. U ot sotib olib (ot – tabiat ramzi) butun jamiyatni fosh qilishga kirishadi. Ruhshunoslik manbalaridan maʼlumki, real hayotda ham jismoniy nuqsonli kishilar Ziyodulladagi kabi xususiyatlarga ega boʻladilar, ularda oʻzlarini jamiyatga solishtirish natijasida oʻjarlik, teskari oppozitsiyada turish yetakchi boʻladi. Qissada Ziyodullaning harakatlari tabiiy chiqqan. Biz uning jamiyatni fosh qiluvchi kuchidan hayratlanamiz va unga xayrixohlik bildiramiz.

Qissada tabiat va jamiyat muammosi ilgari suriladi. Ziyodulla tabiat va jamiyatni birlashtiruvchi, buning natijasida jabrlanuvchi xarakterdir. U nohaqlikka chidolmaydi, nohaqlikni koʻrsa, qarab turolmaydi. “Orachiga – olti tayoq”ligini bilsa-da, bozordagi mushtlashishda nohaq kaltak yeganning yonini oladi, oʻzi ham kaltak yeydi. Adolat qaror topishi uchun necha bor rayonga qatnaydi, haqiqat uchun guvohlik beradi. Natija esa boshqacha boʻladi, bezorilar qutilib qoladi va Ziyodullani topib kelib kaltaklaydilar.

Qissa davomida qahramonimiz yetmishga yaqin oʻrinda jamiyatga “birodarlar” deb murojaat etadi, ammo jamiyat birodarlik qilmaydi. Qissa soʻnggida Ziyodulla jamiyatdan yuz oʻgiradi, faqat Tarlonnigina “birodarim”, deb ataydi. Tarlon psixologik timsoldir. Unda muallifning, qahramonning ruhiyati namoyon boʻlgan. Ziyodulla va Tarlon oʻrtasida ruhiy yaqinlik bor, ular hamisha birga harakatlanadilar.

Qissada “birodarlar, uloq, koʻpkari, toʻy, ot, Tarlon, katta” kabi soʻzlar ramziy maʼnoda qoʻllangan, ularga maʼlum vazifalar yuklatilgan boʻlib, Ziyodulla ruhiyatini, umuman, oʻsha davr real hayotini anglashimizda bizga kalit soʻz vazifasini oʻtaydi.

Badiiy matn nuqsonsiz boʻlmaydi. Qissada muallif odamlar loqaydligini yanada boʻrttirish uchun bozorda kuchuk epizodidan foydalanadi. Bu epizodni adabiyotshunos H. Karimov juda xarakterli deb hisoblaydi va qilinayotgan vahshiylikka it chiday olmagan, uning egasi baliqpaz esa beparvo, degan xulosaga keladi.[5] Umuman olganda, yozuvchining maqsadi va chiqarilayotgan xulosa toʻgʻri, lekin olomon toʻla bozorda “maydagina qora bir kuchuk”ning bemalol yurishi va odamlarga tashlanishi realistik uslubga biroz mos tushmagan. Bundan tashqari, Ziyodullaning samolyot derazasidan bulutlarni koʻrib paxta deyishi ham ishonarsiz chiqqan, har holda “beshinchi sinf kalla” bilan qolib ketgan bola ham bulut bilan paxtaning farqiga borishi kerak edi. Umuman, Ziyodullaning Moskvaga borishi qissada vazifa bajarmagan, faqat u voqealarga guvoh boʻlish uchun borib keladi, unda ishtirok etmaydi.

Yaxlit olganda, bu kabi juzʼiy kamchiliklar qissaning umumiy qimmati va yangiligiga rahna solmaydi. Qissa uslubining yangiligi, unda qahramon ruhiyati tasvirining yetakchiligi, ichki ritmning mavjudligi bilan 80-yillar oʻzbek qissachiligining bezagidir.



Xullas, tahlilga tortilgan qissalarda soʻz psixologiyasi va psixologik tasvirlarga keng oʻrin berilgan. Qolaversa, ularning yana bir xarakterli jihati, ularda bola obrazlarining mavjudligidir. Chunki muallif asarda bola obrazini yaratishdan muayyan badiiy maqsadni koʻzlaydi, uning ruhiy erkinlikka boʻlgan tashnaligi bola obrazida mujassamlashadi. XX asr oʻzbek qissachiligining rivojlanishi unda inson ruhiy olamini kengroq tasvirlashga urinishda namoyon boʻldi.
Yüklə 27,6 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə