Boshlang’ich ta’lim metodikasi kafedrasi


Bitiruv  malakaviy  ishining  predmeti  –



Yüklə 0,67 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/10
tarix31.12.2021
ölçüsü0,67 Mb.
#111462
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
maktabgacha tarbiya muassasalarida bolalarda geometrik figuralar
maktabgacha tarbiya muassasalarida bolalarda geometrik figuralar haqidagi tushunchalarni shakllantirish
Bitiruv  malakaviy  ishining  predmeti  –  «Maktabgacha  ta’limda  elementar 

matematik tasavvurlarni shakllantirish metodikasi» fani. 



Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy qismi – kirish, ikkita bob, 4 ta paragraf, 

xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat. 

 

I BOB. Maktabgacha ta’lim muassasasi matematika mashg’ulotlarida 

sodda geometrik figuralar bilan tanishtirish 



 

 



1.1.  Kichik guruhlarda dumaloq va burchaklari bor buyumlarni farqlashga 

o’rgatish va shakllarning elementar tahlili 

Matematika  mashg’ulotlarida  bolalar  eng  sodda  geometrik  figuralar 

bilan,  ularning  ba’zi  xossalari  bilan  tanishadilar,  buyumlarni  geometrik 

etalonlar  bilan  taqqoslash  asosida  ularning  (buyumlarning)  shaklini  tahlil 

qilish va baholashni o’rganadilar. 

Bolalarda asta-sekin shakl haqidagi umumiy tasavvur shakllanadi, 

bunday  tasavvur  maktabda  geometriya,  chizmachilik  kabi  fanlarni 

o’zlashtirish  uchun  asos  bo’ladi.  Geometrik  figuralar  to'g'risidagi  birinchi 

ma'lumotlarni  bolalar  o'yinlarda  oladilar.  O'quv  yilining  boshida  guruhga  sharlar 

to'plami, qurilish materiallari, geometrik shakllar va boshqalar olib kiriladi. Bolalar 

zehnini  boyitish,  ularda  turli  shakllar  haqida  tasavvur    hosil  qilish  muhim 

ahamiyatga 

ega. 

Ilk 


yoshdagi 

guruhlarda 

bolalar  

shar va kubni bir-biridan farq qilishga o'rgatilgan edi. Biroq, ba'zi bolalar ikkinchi 

kichik guruhga biriuchyrtajgslaiiyftr, shuning uchun ishni shar va kub bilan tanishish 

maqsadga muvofiqdir. 

U  harakat  jarayonida  gapirib  turadi.  Men  sharni  u  qo'limdan  bu  qo'limga 

yumalatib—  deydi.  Har  bir  bolaga  shar  olish  va  xuddi  shunday  harakatlar  qilish 

taklif etiladi. Keyin har qaysi kichkintoydan uning olgan shari qanday rangdaligini

yumalaydimi yoki yumalamaydimi, — deb so'raydi va xulosa qiladi: ,,Jasurda qizil 

shar, u yumalaydi. Nigorada havo rang shar, u yumalaydi, Sheralida— yashil, u ham 

yumalaydi. Sharlar yumalaydi". Bolalar narsalar shaklini tekshirib ko'rish tajribasiga 

ega  bo'lganliklari  sababli  ularga  birdaniga  turli  hajmdagi  kubiklarning  modellari 

beriladi. 

Pedagog 

(tarbiyachi) 

avval 

kubikni 


ko'rsatadi  va  nomini  aytadi.  Keyin  esa,  turli  kattalikdagi  ikki  kubikni  ko'rsatib: 

,,Bular nima? Kubiklar qanaqa rangda? Qaysi kub katta (kichik)?",- deb so'raydi. 

Bolalar  kubikni  ushlab  ko'radilar,  qirralari  bo'ylab  barmoq  yurgizib  chiqadilar, 

qo'llari  orasigaj  diiar  yumalatib  ko'radilar,  uning  turg'unligiga  ishonch  hosil 

fadilar.Ular  kichik  kubikni  kattasining  ustiga  qo'yadilar,  boshqa.  rsalar  orasidan 



 

kubiklarni tanlab oladilar, ulardan eng oddiyqurilishlar yasaydilar va hokazo. 



 

Shaklni  ko'rish  va  his  qilish,  harakat  tuyg'ulari  orqali  idrok  etishni  tashkil 

etish, uning xossalarini namoyon qiluvchi xilma-xil ishlardan foydalanish, figuralar 

nomini, ularning xossalarini va harakat usullari nomini aytish bolalarning figuralar 

haqidagi tasavvurlarini aniqlash imkonini beradi. So'ngra bu figuralar modellarini 

taqqoslash va guruhlarga ajratish mashqlari o'tkazUadi. 

Kichkintoylarga bir nechta shar va kubning juftini namunaga qarab topish yoki 

tanlab olish taklif qilinadi: ,,Kub (shar)ni ko'rsat (3-4 figura orasidan)". ,,Shu  angda 

(kattalikda)gi shar (kub)ni top". Bunday holda shar va kublar bir-biridan rangi va 

katta  kichikligiga  qarab  farq  qilinadi.  ,,Hamma  katta  kubiklarni  tanlab  ol". 

(Kubiklar  va  sharchalar  turli  rangga  va  ikki  xil  kattalikka  ega).  Topshiriani 

bajargach, bola juft yoki bir guruh narsalar uchun umumiy bo'lgan belgilarni aytadi. 

(,,Demak, kubiklar katta"). 

Kubiklarni va sharlarni farqlash narsalarni berilgan belgilari bo'yicha tenglash 

(juftlarini  tanlash,  toqlarini  tuzish)  taqqoslash  mashqlariga  kiradi,  ya'ni  to'plam 

haqidagi tasavvurlarni shakllan tirish ishlari olib boriladi. 

Shaklni  tanishtirish  va  tegishli  tasavvurlarni  hosil  qilib  boorish  ko'nikmalarini 

rivojlantirish uchun bolalarning yassi figuralar: kvadratlar, doira, uchburchak, to'g'ri 

burchaklarning  modellari  qo'yiladigan  taxtachalar,  fazoviy  shakllar:  shar,  kub, 

parallelepiped (g'ishtning ko'rinishi), uchburchak prizmalari, yashiklar bilan o'yinlar 

tashkil etiladi. Har bir figura faqat o'z shakliga mos kesik (teshik) joylanishi- (yoki 

o'tishi)ni bolalarga ko'rsatib, tushuntirib berilac (,,Sharcha yumaloq, teshikcha ham 

xuddi shunday yumaloq"). 

Geometrik  figuralarning  modellari  juftlab  taqqoslanadi.  Masala  doira  bilan 

kvadrat,  kvadrat  bilan  uchburchak,  uchburchak  bila  doira  va  hokazo.  Shakl 

belgilarini  ajratishga  figuralar  modellarining!  muhim  bo'lmagan  (mazkur  holda) 

belgilarini  (rangi  va  hajmini)  o'zgartirish  yo'li  bilan  erishiladi.  Biroq,  figuralar 

birinchi  marta  taqqoslanayotganda, ko'rsatish uchun va tarqatma  material sifatida 

rangi hamda hajmi bir xil bo'lgan figuralar  modelidan foydalaniladi. Keyinchalik 

bolalarga avval rangi, keyin esa hajmi ham farj cfifadigan figuralar beriladi. Savollar 




 

orqali  bolalar  qay  darajac  mulohaza  qilishi  hisobga  olinadi.  Qaysi  shakllarni 



ko'ryapsiz? Nomlarini aytib tushuntiring. 

Kichkintoylami  geometrik  figuralar  modellarining  tasviri  bo'yla  barmoq 

yurgizib  chiqish  va  qo'l  harakatini  ko'z  bilan  kuzatishi  o'rgatishga  katta  e'tibor 

beriladi. 

Tarbiyachi  figurani  ko'rsatadi,  uning  nomini  aytadi,  xud  shunday  figurani 

ko'rsatishlarini bolalardan so'raydi, keyin bolalarni ,,havoda" o'zi bilan birga harakat 

qilishga jalb etib, figi tasvirini ko'rsatkich barmog'i bilan bir necha marta aylantirib 

chiqa  Tasvir  atrofidagi  barmoq  harakati  figuraning  butun  yuzi  bo'yla 

qo'l yurgizib chiqish bilan yakunlanadi. Bolalar pedagogning qof harakatini kuzatib 

turadilar, keyin esa o'zlari figura modeli bo'yl; qo'l yurgizib chiqib, uning nomini 

aytadilar. Shakl xususiyatla bolalarga biror harakat qilishni taklif etish yo'li bilan 

anglatiladi.  Masalan:  kichkintoylar  figuralarni  yumalatib  ko'rib,  doiraning 

yumalashini, kvadratning esa yumalamasligini aniqlaydilar. ,,Nima uchun kvadrat 

yumalamaydi? — ,,Burchaklari xalaqit beradi". Doiraning burchaklari yo'q, shuning 

uchun doira yumalaydi". 

Bolalar figuralarni bir-biridan farq qilish va nomini aytishni mashq qiladilar. 

Buning  uchun  ularga,  masalan,  mana  bundas  topshiriqlar  beriladi:  ,,Doirani  o'ng 

qo'lingga,  kvadratni  esa  cha  qo'lingga  ol",  ,,Hamma  doirachalarni  kartochkaning 

pastki  doskasig  kvadratlarni  esa  yuqori  doskasiga  qo'y",  ,,Sening  o'ng  qo'lingc 

qanaqa figura bor?" 

Doira,  kvadrat  va  uchburchaklar  modelidan  to'plamlar  miqdorlarini 

taqqoslashni  mashq  qildirish  uchun  namuna  va  tarqatfflf  material  sifatida 

foydalaniladi. 

Natijada  o'quv  yili  oxiriga  kelib  bolalar  xilma-xil  figuralar;  orasidan  doira, 

kvadrat va uchburchaklarni modellarining rangi va kattaligi har xil bo'lsa ham topa 

oladilar.  Shakl  haqidagi  tasavvurlarni  o'stirish  ishi  sanashga  o'rgatish  bilan  va 

narsalarning  o'lchamlarini  taqqoslash  mashqlari  bilan  parallel  ravishda  amalga 

oshiriladi va uzviy sur'atda olib boriladi. Bu ishni tasviriy faoliyatning turli xillariga 

o'rgatish  bilan  bog'lab  olib  borish  katta  ahamiyatga  ega,  chunki  narsani  yasash 



10 

 

(rasmini  chizish,  loy  yoki  plastilindan  yasash,  konstruksiya  qilish)  ehtiyoji 



uning  shaklini  aniq,  alohida-alohida  qismlarga  bo'lib  idrok  etish  zaruriyatini 

tug'diradi. 

Uch  yoshlik  kichkintoylar  dumaloq  buyumlari  va  burchaklari  bor 

buyumlarni  farq  qilishga,  ya’ni  buyumlarning  shakllarini  elementar  tahlil 

qilishga o’rgatiladi. 

Qarash  uchun  geometrik  shaklga  ega  bo’lgan,  detallari  yul  oddiy 

shakldagi  buyumlar  tanlanadi.  Buning  uchun  dastlab,  har  xil  rangdagi, 

ammo  bir  xil  shakldagi,  bir  xil  buyumlardan,  masalan:  uchburchak, 

kvadrat,  to’g’ri  turt  burchak  shaklidagi  bayroqchalardan  foydalanish 

maqsadga  muvofiq,  bu  kichkintoylarga  shakl  alomatini  ajratishga 

yordam  beradi.  Shundan  keyin  har  xil  rangli  bir  xil  buyumlarni  soda 

shakldagi  istalgan  buyumlar  (koptok,  koptok   gildiraklar)ni  berish 

mumkin. 

Tarbiyachi  bolalarga  buyumlarning  shakllarini  paykash  —  harakat 

yo’li bilan, «shakl» so’ziga urg’u bergan xolda tahlil qilishni o’rgatadi. 

U buyum konturi (tashki ko’rinishi) ustidan ko’rsatkichni yuritib chiqa-

di,  oxirida  u  buyum  ustidan  qo’lini  o’tkazib  «dumalo q»  (pildirak),  — 

deydi.Bolalarni  birgalikda  harakat  qilishga  jalb  qilish  ahamiyatga  ega. 

Kichkintoylar  tarbiyachining  qo’l  harakatini  kuzatib,  xuddi  shunday 

harakatni  qo’lda  bajarishga  «yordam»  berishadi.  Buyum  konturi 

ust i d a n   qo’l yoki ko’rsatkich barmoq aylantirib chiqadi harakat buyum 

ustidan qo’lni tekkizib chiqish bilan tugaydi, shunday qilinmasa, shakl 

haqidagi nur kontur chizig’i bilan bog’lanib qolishi mumkin. 

Tarbiyachi  bolalarda  buyumlar  kontur  bo’lish  ularni  qo’l  bilan 

kamrab  olish,  qo’lni  sirt  bo’yicha  sanab  chiqish,  buyumlarni 

dumalatish,  ularni  har  xil  xolatga  qo’shish  istagini  uyg’otadi.  Natijada  

yumaloqlangan va burchakli buyumlarning xossalarini topadilar. 

   «Shakli  bo’yicha  o’xshashlarini  tanla»  kabi  o’yin-  mashqlardan 

foydalanish  mumkin.  Chaqirilgan  bola  buyumini  tekshirib  chiqib,  uni 



11 

 

shu shakldagi buyumlar turgan stolga o’tkazib qo’yishi kerak. Keyinroq 



bolalar  buni  mustaqil  bajaradilar,  masalan,  o’z  stollari  yonida  o’tirgan 

hollarida  har  xil  shakldagi  buyumlarni  ajratib  qutilarga  solishadi:  bir 

qutiga  «yumaloq  (doiraviy),  ikkinchi   qutiga  burchakli  (burchaklari 

bo’lgan) buyumlarni solishadi. 

Ikkinchi 

kichik 


guruhda 

bolalar 


doira 

va 


kvadrat 

bilan 


tanishtiriladi.  Buning  uchun  tarbiyachi  dastlab  har  bir  bolaga  2  tadan 

geometrik 

figura, 

masalanni 

doira 

va 


yashil 

kvadrat 


beradi 

(tarbiyachining  ishda  xam  shular  bo’ladi).  Tarbiyachi  bolalarga  2  ta 

figuraning  bittasining  nomini  aytmagan  xolda  ko’rsatadi  va  ulardan 

xuddi shunday figurani topish va ko’rsatishni so’raydi. So’ngra ikkinchi 

figurani ko’rsatib, ulardan o’z stollaridan xuddi shunday figurani topib 

ko’rsatishni so’raydi. Maktabgacha tarbiya yoshida bolalarni geometrik 

figuralar  bilan  tanishtirish  metodikasida  buyumlarni  payqash  harakat 

yo’li bilan tekshirish usullariga o’rgatish muhim ahamiyatga uni qanday 

bajarishni tarbiyachi ko’rsatadi: u bolalarni birga ishlashga jalb qilgan 

holda,  buyum  konturi  ustidan  bir  necha  marta  ko’rsatkich  barmog’ini 

chiqadi.  (bola  har  bir  figura  konturi  ustidan  yuritib  chiqadi).  Bundan 

figura nomini aytarish Ikkinchi mashg’ulotda bolalar tarbiyachining har 

bir  gramatik  figura  konturini  xosil  qilayotgan  har  harakatini 

kuzatishadi. Shundan keyin o’zlari figura konturi bo’yicha barmoqlarini 

yuritib chiqib, uning nomini aytishadi. Bolalarni  kontur ustidan barmoq 

yuritib  chiqish  bo’yicha  mashq  qildirish  uchun  2—3  ta  doira,  kvadrat 

tasvirlangan kartochkalardan xam foydalanishi mumkin. 

O’z tarbiyalanuvchilarini doira va kvadratni ajrata olish bo’yicha bir 

necha  marta  mashq  qildirib,  tarbiyachi   bolalarni  figuralar  bilan  aktiv 

harakat  qilishga  (qo’lga  olish,  bir-birining  ustiga  qo’yish,  xato  qilib 

qo’yish)  chorlaydi.  Bu  bolaga  geometrik  figuralarning  nomlari  va 

shakllarini eslab qolishga yordam beradi. 

Keyingi  mashg’ulotlarda  tarbiyachi   o’zidagiga  qaraganda  kichik 



12 

 

o’lchamdagi,  ammo  rangi  bir  xil  bo’lgan  doira  va  kvadratlarni  beradi, 



so’ngra  esa  namunadan  o’lchami  xam,  rangi  xam  farq  qiladigan  doira 

va kvadratlarni beradi. 

Bolalarning 

doira 


va 

kvadrat 


haqidagi 

tasavvurlarini 

mustaxkamlash  uchun  (Doirani  o’ng  qo’lingga  ol»,  «Kvadratni  chap 

qo’lingga  ol»,  «Qo’lingda  turgan  narsaning  nomini  ayt»,  «xamma 

doiralarni  yuqori  poloska  ga,  xamma  kvadratlarni  pastki  poloskaga 

qo’y»  kabi  topshiriqlardan,  shuningdek  «Top-chi,  haltada  nimabor», 

«Juftini top», «O’z o’yingni top» kabi o’yinlardan foydalanish mumkin. 

Bunday  topshiriqlarga  mashg’ulotning  bir  qismini  ajratish  kerak, 

qolgan  vaktda  esa  doira  va  kvadratlardan  kursatish  uchun  xizmat 

qiladigan va tarqatma material sifatida foydalanib, buyumlar to’plamini 

yoki  bitta  buyumni  topish,  yoki  yoniga  qo’yish  yo’li  bilan  buyumlar 

guruhlarini  taqqoslash  kabi  mashqlarga  bag’ishlash  mumkin.  Bolalarni  

buyumlarni ularning tasvirlari bilan mos keltirish bo’yicha («Buyum va 

uning tasviri», «Bizning  tomorqa» kabi o’yinlarda) mashq qildirish ham 

foydali. 

Oxirgi o’yinda bolalar buyumning kontur va yassi tasviri orasidagi 

moslikni  idrok  qilishni  mashq  qiladilar.  Buyumlar  shaklini  abstract 

geometric figuralar bilan taqqoslash kichkintoylar uddalay oladigan ish. 

Bolalar geometric figuralarni har qanday buyumni- koptokni va boshqa 

narsalarni qanday idrok qilsalar, shunday idrok qiladilar. 

Binobarin,  bolalar  qurilish  komplektlarida,  muzaikalarda   har  xil 

geometrik  figuralar  bilan  doimo  uchrashadilar  va  ular  figuralarning 

to’g’ri nomlarini eslab qolish shart bo’lmasa xam, eshitishlari kerak. 

Har  xil  shakldagi  teshiklar  ochilgan  taxtachalar,  yashiklar  (bu 

teshiklarga  shakli  bo’yicha  tegishli  figuralar  qo’yiladi)  bilan  o’ynar 

ekanlar,  ular  mashqda  geometric  ob’ektlarning  shakli  bo’yicha  mos 

keltirish harakatlarini egallaydilar. 

To’plangan  sensor  tajriba,  maxsus  mashg’ulotlarday  umumlashgan 




13 

 

va 



ko’p 

burchak 


shaklidagi 

buyumlar 

bilan 

ishlash 


asosida 

kichkintoylar doira va kvadrat bilan tanishadilar. 

Birinchi  shunday  mashg’ulotda  bolalar  katta  va  kichik  doiralarni, 

ikkinchi mashg’ulotda esa, doira va kvadratlarni farq qiladilar. 

Har  bir  bolaga  turli  ko’rinishdagi  va  har  xil  rangli  ikki-uch 

o’lchamli ikki-uchta figura beriladi. Figuralar karton, faner, yoki qalin 

kog’ozdan 

tayyorlanadi. 

Doiralar  

va 


kvadratlar 

tasvirlangan 

jadvallardan foydalaniladi. Har qaysi jadvalda ikki-uchtadan figura har 

xil  holat  va  har  xil  kombinatsiyalarda  beriladi.  Bolalar  figuralarni 

tekshirib, 

ularning  

shakllari 

bo’yicha 

ajratadilar, 

masalan, 

kartochkaning  yuqori  poloskasiga  doiralarni,  pastki  poloskasiga 

kvadratlarni  qo’yadilar.  Qaysi  figuralar  ko’p,  qaysi  figuralar  kam 

ekanini topadilar, figuralar nomini aytadilar. 

Tarbiyachi  bolalarga  o’yin-topshiriqlarini  berib,  figuralarni   tanish 

va  atash  bo’yicha  mashq  qildiradi:  «O’ng  qo’lingda  kvadrat,  chap 

qo’lingda doirani keltir», qo’limda nima borligini top», «Xuddi shunday 

figura top» (bolalar tarbiyachidagi figura shaklidagi figurani topadilar), 

shuningdek, bunda  «Shakllar dominosi»,  «O’z o’yingi top» (uychalar» 

har  xil  shakldagi  belgilar  bilan  belgilanadi)  kabi  o’yinlardan 

foydalanadi.  Natijada  kichkintoylar  o’lchami  va  rangiga  bog’lik 

bo’lmagan  doira,  kvadratlarni  topishadi,  doiraning  dumalashini,  uning 

burchaklari  yo’qligini,  kvadrat  dumalamasligini,  uning   burchaklari 

ko’pligini bilib oladilar. 

Tarbiyachi to’plamlarning tengligi bilan tanishtirishda tarkatma va 

demonstradion  material  sifatida  doiralar  va  kvadratlardan  foydalanadi, 

bolalarni figuralarning aniq nomlarini ishlatishga o’rgatadi. 

O’qitishning  dastlabki  oylarida  maktabgacha  tarbiya  yoshidagi 

bolalarning  o’zlariga  tanish  geometric  figuralar—  doira  va  kvadratlarni  farq 

qilish  hamda  to’g’ri  aytish  malakalarini  mustaxkamlash  kerak.  Bu  ishni 

guruhlarning miqdoriy taqqoslash va sanoqda o’rgatish mashqlari bilan 




14 

 

bir  vaqtda  o’tkazish  maqsadga  muvofiq.  Bolalarga  «Bilginchi,  bunda  



nechta  kvadrat  bor»,  «Nima  ko’p  doiralarmi  yoki  kvadratlarmi?»  kabi  

topshiriqlar va savollar beriladi. Geometrik figuralarni bir-biridan farq qilish 

va  ularning  ba  zi  xususiyatlari  bilan  tanishish.  Bolalarda  doira,  uchburchaklarni 

farqlash  va  ularning  nomini  to'g'ri  aytish    ko’nikmasi  mustahkamlanadi.  Mazkur 

figuralarning modelidan a narsalar yig'indilari o'rtasidagi miqdoriy munosabatlarni 

va  sanashni  bajarish  uchun  tarqatma  material  sifatida  keng  Pedagog  (tarbiyachi) 

bolalarni sanashga o'rgatishda ularning mazkur figuralar haqidagi tasavvurlarini ^ 

ustahkamlab boradi. U bolalarga berilgan model atrofidan qo'l "urgizib chiqishni, 

uni 

ushlab 


ko'rishni, 

ko'rsatilgan 

shakldagi 

modellarni tanlab olishni (chunonchi, hamma kvadratlarni tanlab lishni) taklif qiladi. 

Bolalar  har  xil  yoki  bir  xil,  ammo  rangi  ki 

O

'ichamlari  har  xil  bo'lgan  figuralar 



miqdorini taqqoslay-dilar. ,,Qaysinisi ko'proq, kvadratlarmi yoki uchburchaklarmi? 

Katta uchburchaklar ko'pmi yoki kichkina uchburchaklar ko'pmi?" va shu kabilar. 

O'qitishning bu davrida ,,Xuddi shunday figurani ko'rsat", ,,Sizlardachi?" kabi 

o'yin mashqlaridan foydalanish mumkin. 

Tarbiyachi  ko'rgazma  materialni  doimo  o'zgartirib  turadi.  U  ayni  bir 

figuraning  turli  rang va  o'lchamlardagi  modellarini  ko'rsatadi va  hokazo.  Har  gal 

bolalarga bu narsalarning rangi va o'lchamlarini aytib berishni taklif qiladi. 

Modellarning  muhim  xususiyatlari  bilan  bir  qatorda,  ularning  muhim 

bo'lmagan  xususiyatlarini  ajratib  ko'rsatish  figuralar  haqidagi  bilimlarni 

umumlashtirish  uchun  shart-sharoit  yaratadi.  Modellarning  rangi  va  o'lchami 

o'zgaradi,  ammo  shaklining  belgilari  esa  o'zgartirilmaydi.  Bolalar  shu  belgilarga 

qarab flguralarni taniydilar. 

Bolalarni  yangi  geometrik  figuralar  bilan  tanishtirish  uchun  ularning 

modellari bolalarga oldindan tanish bo'lgan modellar bilan taqqoslanadi yoki ikkita 

yangi  model  bir-biri  bilan;  to'g'ri  to'rt  burchakni  kvadrat  bilan,  sharni  kub  bilan, 

silindrni kub  va  shar  bilan  taqqoslanadi. Avval  ular  juft  qilib  taqqoslanadi, keyin 

figuralarning 

guruhlari 

bir-biri 

bilan, 


masalan, 

kvadrat 


guruhi 

uchburchaklar guruhi bilan taqqoslanadi va hokazo. 




15 

 

Figuralarni  ko'rib  chiqish  va  bir-biriga  qiyoslash  ma'lum  tartibda 



boriladi: ,,Bular nima? Rangi qanaqa? O'ichamlari qanday? 

imadan yasalgan? Bir-biridan nima bilan farq qiladi? Qaysi moniari bir-biriga 

o'xshaydi?".  Savollarning  ma'lum  tartibda  tek  h  figuralarni  izchillik  bilan  ko'rib 

chiqishga 

va 

bir 


xil 

belgilariga 

qarab 

taqqoslashga, 



muhim 

mate  murakkab  belgilari  (rangi,  o'lchamlari,  ali,  fazodagi  joylashishi)ga  e'tibor 

bermaslikka o'rgatadi. 

Bolalarni  flguralarning  modellari  bilan  turli  xil  ish  bajarishlah  tashkil  etish 

muhim ahamiyatga ega, chunki bu modellar haqid

 

tasavvurlar darajasi shaklni idrok 



etish tajribasining boyligi belgilanadi. 

Modellarni sezish—harakat vositasida tekshirib chiqish katt ahamiyatga ega. 

Ko'rib  idrok  etishda  qo'lning  ishtirok  qilish  shakllarni  yaxshiroq  idrok  etishga 

yordam  beradi.  Bolalar  models  barmoqlarining  uchi  bilan  ushlab  ko'rib,  uning 

qirralari atrofidan barmoq yurgizib chiqadilar. Pedagog ularni figura qirralari bo'ylab 

barmoq 


harakatini 

kuzatib 


borishga 

undaydi: 

,,Qaranglar, 

barmoq 


uning atrofidan qanday aylanadi?" Model qirralari atrofidan barmoq yurgizish uning 

sathi bo'ylab qo'l yurgizib chiqish bilan tugallanadi. 

 

Bolalar  modellarni  yumalatib,  har  xil  holatlarda  qo'yadilar  va  ularning 



qanchalik turg'un yoki turg'un emasligini aniqlaydilar. Bir figura ustiga ikkinchisini: 

doira ustiga kvadratni, kvadratga to'g'ri to'rtburchakni, kvadrat ustiga uchburchakni 

qo'yish bolalarga har bir figura turlarining xususiyatini aniqroq bilib olish, ularning 

elementlarini ajratib ko'rsatish imkonini beradi. 

Figuralarni  shakllari  va  boshqa  xususiyatlariga  qarab  guruhlarga  ajratishni, 

figuralarni o'lchamlarining ortib va kamayib borishi tartibida terib qo'yishni mashq 

qildirish  katta  ahamiyatga  ega.  O'rta  guruhda  bolalarga  mashg'ulotdan  tashqari 

vaqtda  figuralarni  farq  qilishni  mashq  qildirish  uchun  ,,Nima  yo'q  bo'lib  qoldi?" 

yoki,  Nima  o'zgardi?"  kabi  o'yin  mashqlari  va  didaktik  o'yinlardan  keng 

foydalaniladi. Bolalar qaysi figurani yashirganlari yoki almashtirib qo'yganliklarini 

aytadilar. 

,,Ajoyib  qopcha"  o'yini  turli  variantlarda  o'tkaziladi.  Bolalar  figuralarni 




16 

 

taniydilar,  ko'rib  idrok  etiladigan  namunaga  qarab  uni  paypaslab  ko'rib  topadilar 



yoki, aksincha, ushlab ko'rib idrok etilgan namuna asosida figurani ko'rib topadilar. 

,,O'z  uyingni  top",  ,,Samolyotlar"  kabi  o'yinlar  figuralar  shaklini  idrok 

etishdagi konstantalik (turg'unlik)ni o'stirishga imkon beradi. Yasalgan kvadratlar, 

uchburchaklar uychalar va aerodromlar vazifasini bajaradi. Mazkur o'yinlar takroriy 

o'tkazilganida  bunday  uychalar  va  aerodromlarning  o'lchamini  kattalashtirish 

maqsadga muvofiqdir. 

Yakka mashqlar o'tkazish uchun ,,Juftingni top", ,,Ko'rgazmaga mos figurani 

top" va boshqa shu kabi o'yinlardan  foydalaniladi.  Bolalar  flguralarning  rangi  va 

tasviri haqidagi Itaqqoslab, tegishli shakllarni topadilar. 

Bolalarga  matematikadan  ta'lim  berish  va  maktabgacha  ta'limdagi  o'quv-

tarbiya  jarayonini  takomillashtirishning  maqsadlaridan  biri  —bu  bolalarda 

matematik tushunchalarni rivojlantirishdir. 

Bolalar  matematik  tushunchalarini  rivojlantirish  uchun  pedagogika,  falsafa, 

mantiq,  psixologiya  va  boshqa  bir  qator  fundamental  fanlarda  o'rganiladigan 

xususiyatlar va qommiyatlarni bilish kerak. 

Bolalardagi matematik bilim hayotdan ajralmagan holda dunyoni chuqurroq, 

to'laroq  o'rganishga  imkon  yaratadi.  Bunda  bolalarda  matematik  tushunchalardan 

oldin mavjud bo'lgan g'oya katta ahamiyatga egadir. Har bir yangilikdan oldin g'oya 

paydo  bo'ladi,  keyin  shu  yangilik  haqida  fikr  yuritiladi.  Fikr  o'z  qarorini  topishi 

uchun 


voqealarni 

taqqoslaydi, 

ko'rib 

chiqadi 


va 

ularga 


asoslanib, kelib chiqqan natijalarni isbotlash uchun umumiy uslubni anglashga va 

shu natijani umumiy ifodalashga harakat qiladi. 

Matematik masalalarni yechish jarayoni o'zining mohiyati bo'yicha mustaqil 

fikrlashni  talab  qiladi.  Matematik  tushunchalarni  rivojlantirish  darajasi  turli 

insonlarda turlicha bo'ladi. Uning shakllanishi doimiy mashq qilishni talab qiladi. 

Bu mashqlar oila va maktabgacha ta'limda boshlanadi. Har bir mustaqil yechilgan 

masala, tuzilgan masala va masalani yechish jarayonida uchragan qiyinchiliklarni 

mustaqil yengishida matonat'shakllanadi, ijodiy qobiliyatlar rivojlanadi. 

Ruhshunoslarning fikriga qaraganda, matematik tushunchalarni shakllantirish 



17 

 

muammosi murakkab va serqirralidir. O'zining mohiyati bo'yicha har bir fikr ijodiy, 



past yoki yuqori darajaning mahsulidir. Har bir fikr — izlanish va yangilikni yaratish 

hamda uni ommalashtirishga qaratilgan mustaqil harakatdan iborat. 

Adabiyotlar tahlillari shuni ko'rsatadiki, matematik tushunchalarni rivojlantirish 

mahsulining yuqori darajadagi yangiligi,unga erishish jarayonining o'ziga xosligi 

va aqliy rivojlanishga sezilarli ta'sir ko'rsatish bilan ifodalanadi. Ayrim mualliflar 

bolaning turli fikrlashlari ularning oldida turgan yangi muammolarni mustaqil 

yechishga, chuqur bilimlarni tez egallashga, qulay imkoniyatga yengil o'tishga 

undaydi, deb hisoblaydilar. 

S.L.Rubinshteynning birinchilardan bo'lib umumiy aqliy rivojlanish borasida 

qilgan izlanishlari maqsadga muvofiqdir. 

U  ruhshunoslikdagi  faoliyat  toifasini  ruhiy  izlanishning  obyekti  hamda 

maqsadi  qilib  kiritdi  va  asosladi.  Faoliyat  nazariyasi  asosida  S.L.  Rubinshteyn 

faoliyat  tushunchasini  subyektdan  obyektga  o'tish  deb  kiritadi.  S.L.Rubinshteyn 

faoliyatning ikkinchi bosqichini obyektdan subyektga qarab borgan aloqadan iborat 

deb hisoblaydi. S.L.Rubinshteynning diqqat markazida, inson faoliyati jarayonida 

faqatgina  o'ziga  xos  bo'lgan  shaxs  sifatida  o'zining  xususiyatlarini 

namoyon  etib  qolmay,  balki  undagi  ruhiyatning  shakllanishi  obyekt  bo'lib 

aniqlanadi,  degan  mazmun  turadi.,,Faoliyat",  ,,harakat"  tushunchalarining 

fundamental psixologik tushunchalari A. N. Leontev ishlarida yoritilgan. 

Faoliyat  —  subyektning  bir-biriga  bog'langan  realligining  o'zaro  ta'sir 

ko'rsatishi  deb  bilgan  A.N.Leontev,  reallikning  bola  ongida  aks  ettirilishi  —

,,ta'sir"ning natijasi bo'lmay, o'zaro ta'sir, ya'ni bir-biriga duch kelgan jarayonlarning 

natijasidir, deb hisoblaydi. 

 

 



 

 

 



 


18 

 


Yüklə 0,67 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə