Çırağı sönməyən poeziya



Yüklə 1,58 Mb.
səhifə6/10
tarix22.01.2018
ölçüsü1,58 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

POEMALARI
Qısa bir ömür yaşayan, həyata yaradıcılıq imkanlarının zirvəsində göz yuman, "deyə bilmədiklərinin, demək istədik­lərinin az, çox az bir hissəsini deyən" (R.Rza) Əli Kərim yal­­nız lirik şeirləri ilə kifayətlənməmiş, həyat faktlarına xüsusi poetik yanaşma üsuluna görə fərqlənən poemaları ilə də ədəbiyyat tariximizə daxil olmuşdur.

...Dünya şeir-poeziya təcrübəsi onu da təsdiq edib ki, şairin istedadı, qabiliyyəti, ilhamı, savadı, bilgisi, dünya­gö­rü­şü bir şair kimi gücü, qüdrəti, poetik imkanları poemada daha qabarıq, daha çoxtərəfli üzə çıxır" (36, 24).

Əli Kərim poema janrında "İlk simfoniya", "Üçüncü atlı", "Bir santimetr haqqında ballada", "O mənə danışdı ki...", "Heykəl və heykəlin qardaşı" kimi gözəl sənət əsərləri yaratdı.

"Əli Kərim poema yaradıcılığında qanunauyğun bir yolla irəliləyirdi. "İlk simfoniya" (cazibədar süjet, iki oğ­lan, bir qız üçlüyü, musiqinin həyatı); "Üçüncü atlı" (da­ha çox tarixi ictimai-fəlsəfi mövzu, ənənəvilikdən uzaq süjet, bu­ra­da əsas güc şairin üzərinə düşür; bu mövzu daha qüdrətli il­ham və yenilikçilik istedadı tələb edir); "Hey­kəl və heykəlin qardaşı" (daha çətin, daha ağır, yeni, orijinal forma istəyən məzmun) (58, 235).

Əli Kərimin ilk böyük həcmli əsəri olan "İlk simfoni­ya" poeması 1956-cı ildə yazılmışdı. "Bu o zaman idi ki, ar­dınca bütün sovet mənəvi həyatında, eləcə də Azərbaycanın bədii, elmi və ictimai fikir tarixində yeni bir epoxa başla­ya­caqdı. Əli Kərimə düşüncə tariximizin yeni dövrünün diqtə etdiyi yeni bir poetik təlatümün şeirimizdə təməl daşını qoy­maq nəsib oldu".

Poema 1957-ci ildə Moskvada keçirilən gənclərin və tələbələrin VI Ümumdünya Festivalında mükafata layiq gö­rül­dü. "İlk simfoniya" poeması Əli Kərimin yeni yara­dı­cılıq məhsulu kimi oxucuların marağına səbəb oldu. Məlumdur ki, "poema şairin bütün mənəvi qüvvələrini sı­naq­dan keçir­dən bədii imtahandır". Burada sənətkarın bütün könül sər­vət­ləri, həyat təcrübəsi, şairlik qabiliyyəti, ilhamı, cə­sarəti aş­kara çıxır. Bu keyfiyyətlər Əli Kərimdə oldu­ğun­dan o, "İlk simfoniya" poemasında qoyduğu məqsədə nail ola bilmişdir. Bu məqsəd nədən ibarətdir? Şair demək istəyir ki, "böyük dər­yalar kiçik dalğalardan yarandığı kimi, böyük əsərlər də xalq təfəkkürünün çeşmələrindən süzülən büllur damlalar­dan yaranır".

"İlk simfoniya" poeması əsasən sağlam məişət və əsl xalq incəsənəti uğrunda mübarizəyə həsr olunmuşdur. "İlk simfoniya" poemasını yazarkən iyirmi beş yaşı olan Əli Kə­rim öz gənclik ruhunu, təravətini əsərə hopdurmuş, poezi­ya­mıza təmiz ruh, yeni rəng gətirmişdir. Bu poema Əli Kərim yaradıcılığında ilk qələm təcrübəsi olsa da, süjetinə, mövzu­suna, ideyasına, tərbiyəvi əhəmiyyətinə, həqiqi sənətə, həm­çi­nin obrazların dolğun təsvirinə, hiss və duyğuların tərən­nü­münə, ifadə vasitələrinin dolğunluğuna görə diqqəti çəkir və Azərbaycan poeziyasında mühüm yer tutur.

Poema müəllifin ilk irihəcmli əsəri olmasına baxmaya­raq, hadisə və əhvalatlar, professorla İlhamın görüşü, xala ilə profes­so­run söhbəti, qonşuları Nigarla tanışlığı, ailə qurma­ları, İl­ha­mın konservatoriyaya imtahan verib qəbul olması, İlhamın bəstəkar dostu Azadın ailəyə qonaq gəlməsi, nəha­yət, yara­dı­cılıq meydanında ayrılan yollar və bunun acı və sevindirici nəticələri böyük ustalıqla təsvir olunmuşdur.

Ədəbiyyatşünas Altay Məmmədov yazır ki, "İlk simfo­niya" poemasında xalis, sırf məhəbbət teması qoyulmamış­dır, buradakı sevgi mövzusu sənətə sədaqət mövzusu ilə qo­vu­şuq şəkildədir, daha doğrusu, üzvi şəkildə birləşmiş halda­dır, bir bütöv ərinti kimidir" (58, 197).

Bu mövzu yaradıcılıq aləminə yenicə qədəm qoymuş gənclərin həyatından alınmışdır.

Poemada həqiqi sənət yolunun yolçuları olan, mayası xalq sənətinin ruhundan yoğrulmuş sənət adamları ilə şöhrət ar­dın­ca gedən "dayaz sənətkar"ların mübarizəsindən, sağlam ailə, sağlam məişət, əsl məhəbbət və xalq sənətinə vur­ğun­luqdan bəhs olunur.

Şair poemada öz xarakteri, dünyagörüşü etibarilə bir-birindən fərqlənən İlham, Nigar, Azad və professor kimi par­laq xarakterlər yaratmışdır.

"İlk simfoniya" poemasında konflikt eyni sənət adam­ları olan İlham və Azadın xarakterləri arasındakı ziddiy­yət­ləri inkişaf etdirərək ictimai məzmun kəsb edir. Poemada İl­hamla Azad arasındakı ziddiyyətlərin səbəbi məhz onların dünyagörüşünün, sənətə müxtəlif baxışlarının, zidd əxlaqi keyfiyyətlərinin təbliği kimi açılıb göstərilir. Əvvəllər heç bir musiqi təhsili olmayan İlham klassik musiqi sənətinin sirlərini öyrənməklə o dövrün zəngin musiqisi ilə tanış olur, xalq həyatı ilə, günün məsələləri ilə nəfəs alır. Onun yara­dıcı­lığına ilham və qüvvət verən zəngin xalq musiqisidir.

Buna görə də onun bəslədiyi ilk mahnılar tez sevilir. Poemada gənc bəstəkarın həyatı, yaradıcılıq yolun­da­kı tə­rəd­düdləri, mənəvi iztirabları bədii və inandırıcı verilmiş­dir.

Poemanın əsas surətlərindən biri olan İlham təbiətin oğludur. O, təbiətin özü qədər təmiz, saf olub, ilham qay­na­ğını təbiətdən alır. İlhamın mayası yarpaqların xışıltısından, bulaqların, çayların, damcıların, zümzümələrin yaratdığı mu­­si­­qidən, təbiətin rənglərindən yoğrulub. Poemanın əvvə­lin­də təsvir olunan cığır sanki İlhamın həyatda çatacağı zir­vəyə qalxan cığırdır və bu cığır məhz təbiətin, saflığın qoy­nundan dolanıb yüksəklərə qalxır:
Təpələrin başından,

Qayaların qaşından

Keçib gedən bir cığır,

Göylərə sanki çıxır. (47, 187)


Xasiyyətcə sakit olan bu oğlan öz azadlığını təbiətin qoynunda tapır, ağlayarkən onu təskin edən təbiətə sığınır, təbiət də öz övladını bağrına basır, ona həyatın səsini, musi­qini dinlədir. Heyrətlənən balaca İlham təbiəti dinlə­məyi bacarır, arzu etdiyi bütün səsləri eşidə bilir. Bu gənci başqa­larından fərqləndirən də bu xüsusiyyətləridir. Əli Kərim yazır: "Qara gözlü bu uşaq, gedir mızıldayaraq". "Mızıl­da­yaraq" – bu incə ştrix şairin İlhamın sənətkar mənliyindən xə­bər verən kiçik bir mesajdır. İlhamın iç dünyası dibi görünən saf bulaq qədər safdır, təmizdir. Təbiətin özü kimi təbiidir. Təbiət onun təskinlik mənbəyidir, gözəllik mənbəyi, gözəl­lik meyarıdır. Onun yüksəklişə gedən yolu da təbiətin qoy­nundan gedir. İlham təbiəti dinləyir, ancaq o hələ simfo­ni­yanın ilk ünsürləri olan səsləri dinləyir. Sonra bu səslər dam­­cı-damcı yığılıb, "Bir damcı", "Damcılar" kimi sim­foni­yaların yaranmasına səbəb olur. Əli Kərim də, İlham da tə­biə­tin qoynundan gəlmiş təmiz mənəviyyatlı əsl sənət yol­çu­la­rı­dır". "N.Hikmət ceviz ağacına çevrilə bildiyi kimi, Əli də bir gecəlik Kür ola bilirdi, dənizə də dönə bilirdi. Əli Kə­rim özü­nün təbiətə belə sıx bağlılığını yaratdığı bəstəkar obra­zına keçirməyi zəruri saymışdır” (47, 207).

Atadan-anadan yetim qalan İlhamı xalası böyüdür, onu musiqi məktəbində də oxudur. O, bu məktəbi əla bitirir. Hələ ayaqyalın, başı açıq bir uşaq ikən təbiətin əsrarəngiz səslərini həssaslıqla dinləyən, çiləkli dağların zirvəsindən axıb süzülən çay sularının nəğməsinə valeh olan İlham – musiqi aşiqidir. Kənddə olarkən yazdığı "Bir damcı" əsəri kəndə gəlmiş professorun diqqətini cəlb edir. Xala Bakıya köçür. O, böyüdüb ərsəyə çatdırdığı İlhama qohumu profes­so­run yanına getməyi, ondan kömək istəməyi məsləhət görəndə İlham etiraz edərək deyir:


"Getmərəm, and içirəm xalamın da canına,

Heç kimə yalvarmaram, imtahan da verərəm.

Konservatoriyaya öz gücümə girərəm. (47, 192)
Mətinlik sözü bütövlük, öz gücünə inam, vüqarlıq, mərd­­lik, şöhrətə aludə olmamaq, təmizlik, seçdiyi yoldan dön­­məmək, eşqə sədaqət deməkdir və bütün bunlar İlhama xas olan əlamətlərdir. İl­ham tanışlıq vermədən konserva­to­riyaya imtahan verir, pro­fessor bu gəncin istedadına heyran olur və ilk öncə xəyala dalır, gözləri qarşısında balaca İlhamla olan söhbəti yada salır:
Az deyil, xalq içində yaxşı oxuyan, çalan,

Eh kim bilir ki, indi hardadır o oğlan. (47, 193)


Qayaları fikrə salan, dağdan dağa atlanan, nəğmələri dinləyən oğlan: "Əksini çayda gördü, Arzusunu nəğmədə. Çox istədi ucadan bir arzunu nəql edə. Səs verdi o taydakı Əli uzaq, gözəl səsə. Oxuduqca oxudu, Düşdü min bir hə­və­sə. Amma səsi çatmadı Uzaq dağlar başına. Bayaqkı səs bat­madı, Aldı kəndi başına. Uşaq yaman xar oldu. Onun bir sirli dərdi nəğmədə xallar oldu" (47, 189).

"Sirli dərdin nəğmədə xallara çevrilməsi” İlhamda ilahi verginin olduğunu göstərən əlamətdir. Bu ilahi vergini ilk dəfə kəşf edən professor Eyvaz olmuşdur.

Uşaqlıq illəri kəndin qoynunda keçən həssas təbiətli İlham üçün tanış insanların mənəviyyatı, təbiətin gözəllikləri son­radan onun qısa və qanadlı mahnılarında ürəyə yatan ahəng­dar xallar olmuşdur. Heç bir musiqi təhsili görməyən bu istedadlı uşaq şəhər mühitinə düşdükdən sonra onun mə­nəvi inkişafı üçün geniş yollar açılır. İlhamın yaradıcılığı düz və hamar yola bənzəmir, onun qarşısına maneələr, çətin­liklər çıxır, bəzən yad duyğular onun ürəyinə yol tapır, onu əsl yaradıcılıq aləmindən müvəqqəti olaraq uzaqlaşdırır.

Qoca bəstəkar, professor Eyvaz İlhamı əsl yaradıcılıq yoluna səsləyərək, onun əsərlərindəki saxta xalların xalq ruhuna yad olduğunu göstərir və deyir:


O "Bir damcı" yazmışdın ha, əsl yol odur,

O, məhəbbət alovudur, xalqın ruhudur.

Damcı-damcı bu dəryanı yığasan gərək,

Ondan sonra könül dolub, coşar dərya tək. (47, 200)


Artıq İlham konservatoriyanın tələbəsidir, nizamlı-in­ti­zamlı bir tələbə kimi ona dərs deyən müəllimlərin diqqətini cəlb edir, qısa bir müddətdə bir bəstəkar kimi yetişir, gözəl bir qızla – skripkaçı Nigarla tanış olur, ailə qururlar. İlham öz Nigarı ilə xoşbəxtdir. Onlar bir-birini başa düşürlər.

İlhamın məhəbbəti safdır, ülvidir. İlham Nigarı nə qə­dər sevirsə, bir o qədər də inanır. Qətiyyən ağlına gətirə bil­mir ki, nə vaxtsa Nigar ona xəyanət edə bilər. "Çünki onların mə­həb­bəti təbii, səmimi, olduqca təmiz bir zəmində boy ver­mişdir, rəvan bir axarla günü-gündən səmimiləşən, daha da hərarətlənən istiqamətdə bütün şübhə kölgələrinin fövqündə irəli gedir” (58, 204). Lakin bu təbiət oğlu özünün ən sarsı­dı­cı zərbəsini ən çox sevdiyi adamdan alır.

Əli Kərim İlhamla Nigarın ilk görüşünü dəniz sahi­lin­də təsvir edir. Şair maraqlı, rəngarəng təbiət lövhələri yaradır:
"Gəlir dalğa, gəlir qaya,

Gör necə baş-başa dəyir,

Öz dilində nəsə deyir. (47, 193)
Yaxud da:
"Fikirliydi o, bu gün də,

Uzanmışdı qum üstündə.

Çatılmışdı qara qaşı,

Qucaqlayıb bir sal daşı

Seyr edirdi ağ papaqlı,

Göy sinəli, ağ ayaqlı,

Qalxıb-enən dalğaları. (47, 194)
Təbiətin oğlu yenə təbiətin qoynundadır, dalğaların pı­çıl­tısına qulaq asır. Bu zaman Nigar onun üzərinə su çi­ləyir. Ni­ga­rın ən sevimli bir an kimi getməsinə üzülən İlhamın qəl­­bində ilk sevgi qığılcımlarını görürük. Əli Kərim qəl­bin­də sev­gi qığılcımları olan iki gənci təsvir edərkən onların şıl­taq­lığına da yer verir. Şairin səmimiliyi özünü bu misralarda göstərir:
"Onlar evə gələndə

Su içində gəldilər.

Danlandılar bir qədər

Bir-birindən uzaqda,

Hərəsi bir otaqda

Qımışdılar, güldülər

Xəyallar dünyasında!

Nə mənalar gördülər,

Bu günün mənasında. (47, 196)
İlhamın ilham pərisi Nigardır. O musiqinin incə ritm­ləri qəlbində Nigar sevgisi ilə bəstələnirdi.
"Həyatı seyr etdilər,

Bir-birinin yerinə

Dindi ikisi birdən,

– Ya sən baxdın, ya da mən.

Mənası nə, fərqi nə. (47, 197)
İlhamla Nigar iki bədəndə bir ruh olub dünyaya eyni pəncərədən baxırlar. Ancaq onların xoşbəxt həyatına qara bir kölgə düşür. Bu qara kölgə iblis xislətli olan Azaddır.

Pozğun və əyyaş həyat tərzi keçirən, dayaz düşüncəli Azad bu səadətə mane olur. Azadın ucuz yolla qazandığı şöh­rətdən, yüngül musiqidən gözləri xumarlanan Nigar öz ərini, evini tərk edir, səhvini anlayandan sonra peşman olur. Hətta özünü öldürmək fikrinə düşür. Bütün bunlar həyata ye­nicə atılan, musiqiyə, şeirə, sənətə dərindən bağlı olan İl­ha­mı sarsıdır. Azadın yanlış əqidəsinin və yaradıcılıq yolu­nun müvəqqəti təsiri, Nigarın inadı İlhamı həqiqi yaradıcılıq aləmindən ayırır, xüsusilə Nigarın aldanışı və həyatdakı büdrəməsi İlhamın ruhi sarsıntılarını daha da artırır.

Gənc şair qəhrəmanın həyatındakı tərəddüdləri, kədər və çırpıntıları, nəhayət, onları aradan qaldırmaq üçün onun cid­di-cəhdini həyati lövhələrdə, maraqlı süjet xəttinin in­ki­şafında əks etdirir, lirik-psixoloji vəziyyətlərdən, qəhrə­ma­nın daxili monoloqundan müvəffəqiyyətlə istifadə edir.

Oxucu bəstəkarın yaradıcılıq yollarındakı büdrəmə­lə­rinə, onun düşdüyü şəraitin təbiiliyinə inanır, nəhayət, onun əsl sənət aləminə dönməsinə, gözəl, məlahətli ahəngə malik olan "İlk damcılar" simfoniyasının müvəffəqiyyətinə ürək­dən sevinir. Radioda simfoniyanı dinləyən Nigar intihar et­mək fikrindən əl çəkir. Elə bu yerdə yenə İlhamın in­san­ları qurub-yaratmağa, dünyanın maddi və mənəvi ne­mət­lərindən zövq almağa çağıran "İlk simfoniyası" köməyinə çatır.

Dünyagörmüş, xeyirxah bir insan kimi tanıdğımız, İl­ha­ma atalıq qayğısı göstərən professorun məsləhətindən, dan­­lağından nəticə çıxaran İlham "İlk simfoniya" əsəri üzə­rində daha ciddi ça­lı­şır. Əsəri başa çatdırır. Özünə, sənətinə tələbkarlıqla ya­na­şır, artıq o bu qənaətdədir ki, həqiqi bəs­tə­kar sükutdan da səs çıxara bilər:
İlham bala, bu qüvvətlə səsin ucalsın,

Bütün dünya dinləyici salonun olsun,

Budur arzu, budur dilək, budur ideal. (47, 200)
Poemanın əsas surətlərindən biri də gənc bəstəkar Azad­­dır. Biz Azadın uşaqlıq illərindən başlayaraq yetkin ya­radıcılıq dövrünə qədər inkişaf yolunun əsas mərhələləri ilə tanış oluruq. İlhamın təmiz mənəviyyatı qarşısında Aza­dın daxili boşluğu, qara niyyəti bir ləkə kimi ilk baxışda daha qa­barıq nəzərə çarpır.

Şair öz qəhrəmanını təmiz və xeyirxah insanların ara­sında, gözəl təbiətin qoynunda təsvir edir, onun inkişaf yolu­nu inandırıcı göstərir.

Əli Kərim gənc bəstəkar Azaddan onu əhatə edən in­san­lardan danışarkən adi bir müşahidəçi kimi hadisələri na­ğıl etmir. Qəhrəmanın inkişaf yolunu lirik-psixoloji təhki­yə yolu ilə göstərir.

Şöhrətpərəstlik, xudbinlik və dikbaşlıq onun bütün ru­hu­­na hakimdir. O, əsl qaynar yaradıcılıq aləmindən uzaq düş­müşdür, xalq musiqisinə tamamilə biganədir.

Vaxtı ilə tanınmış bir bəstəkar olan Azad indi ancaq uzaqlarda qalmış keçmişi ilə öyünür, yaradıcılıqda yüngül mü­qavimət yolunu seçərək, tamamilə xalqa yad olan musiqi əsərləri yaradır. O, təbii xalq musiqisinin gözəlliyinə xor ba­xır, xalq yaradıcılığını əhəmiyyətsiz hesab edir, onun nəcib ənə­nələrini danır, xəstə ruhlu musiqi parçaları ilə bir para meş­şan dinləyicilərin könlünü almağa çalışır. Mədəni səviy­yə­­ləri aşağı olan ayrı-ayrı oxuyanlar (Nigar) və musiqi bəs­tə­kar­ları bayağı mətnlər əsasında yazılmış, boş gurultulardan iba­rət olan həmin musiqi parçalarını ifa etdikcə şöhrətin pər­də­­ləri onun gözlərini örtür, yad bir aləmin dərinliklərinə çəkib aparır.

İlham sədaqətli bir dost, yaxşı yoldaş kimi, Azadı əyri yoldan çəkib çıxarmaq, həyata səsləmək istəyirsə də, onun inad və müqavimətinə qalib gələ bilmir.

Azad məişətcə pozulmuşdur. O, indi gündə ürəyini bir gözəlin taleyinə bağlayan bir meşşandır.

Poemada şairin Azada qarşı çevrilmiş alovlu qəzəbi sərt, lakin sakit bir dillə verilir. Əli Kərim Azadın fərəhsiz hə­­yatını, onun daxili boşluğunu və kütlülüyünü məntiqi ar­dıcıllıqla verir.

Belə ki, Azadın hərəkətləri getdikcə öz həddini aşır. Azadın insani sifətini itirdiyini, xəyanət və yalan içində necə boğulduğunu müəllif inandırıcı lövhələrlə oxuculara çatdırır. Bununla belə, şair öz tipini müqəssirlər kürsüsündə oturt­mur, ona ittihamnamə vermir. Hadisələrin təbii inkişafında Azadın həyat yolundakı sarsıntıları və əzabı aydınlaşır.

İlhamın Azada qarşı dostluq məsləhətləri, Azadın bun­la­ra etinasız yanaşması, haçalanan fikirləri, bunlara münasi­bətdə Nigarın Azada üstünlük verməsi və ona uyması dina­mik­liyi, dramatizmi gücləndirir. Lakin bununla belə İlham bədbinləşmir. O, çalışır ki, dostu yanlış addımdan – “gözəl­lə­rin” zövqünə, arzusuna müvafiq çılpaq mahnılar bəstələ­mək­dən əl çəksin, özünün “məşhur bəstəkarlığından” sui-is­ti­fadə etməsin, özünə, şəxsiyyətinə aludə olmasın, qeyri-əx­laqi “gözəllər mənim arvadımdır” tezisindən əl çəkib, ailə qur­­sun. Azad isə onu lağa qoyur, onu başa düşmək istəmə­yə­rək acıq edib gedir.

Bəstəkarların müşavirəsində İlham Nigarın yalvarış­la­rına baxmayaraq, qalxıb Azadın əleyhinə danışır. Burada ha­zırda musiqi ictimaiyyətimizi düşündürən mühüm bir mə­sə­lədən bəhs olunur. Azad: “Ay canım, bilirsən nədir mu­ğam,” – deyə İlhama müraciət edir. İlham əvvəl karıxır, sonra fik­ri­ni top­la­yıb bildirir ki, bəstəkar o zaman həqiqi sənət əsəri yaradır ki, o öz nəğmələri üçün xalq muğamlarımızdan rişə çəkmiş olsun:
...Yoldaşlar, dediyim muğamat ki, var,

Göy kimi, yer kimi dərindir, dərin.

Kimi bu dəryanın üzündən keçir,

Kimi də baş vurur, incilər seçir.

Çırpınır illərlə inci seçənlər,

Amma bu dəryanı üzdən keçənlər

Köpüklə doldurub ağzını üzdən,

Deyir ki, ən gözəl sənətkaram mən.

Üzünü Azada çevirdi İlham:

– Bəli, bilməyirik nədir o muğam.

Siz onun kəfini xörək yerinə

Dinləyicilərə yedirirsiniz.

Meydanı çox dardır o nəğmələrin,

Aparmır uzağa onlar insanı,

Dar gündə, bəd gündə tutmur əlindən.

Hanı Üzeyirin dediyi, hanı?

Nələr eşitmişik onun dilindən?! (47, 215-216)
Sənət yolunda haçalanan yollar şəxsi-qərəzliyə bais olmaqla Azadın dostluğu, xəyanəti və qeyri-əxlaqi hərəkətə yol verməsi ilə nəticələnir. Dostlar uzaqlaşır, Azad Nigarın ona təklif etdiyi Qəmər haqqında pis danışır və tezliklə Ni­garı özünə məftun etdirir, onu görüşə çağırır. Nigar düşkün şöhrətin keçici, uğursuz nəğmənin, gözəlliyin, boy-buxunun əsiri olur. Burada həm İlhamın, həm Azadın, xüsusən Niga­rın dərin psixoloji sarsıntı və düşüncələri, ağılla hissin gər­gin mübarizəsi yüksək ustalıqla qələmə alınmışdır. Məsələn, Azad üçün dəniz sahilinə gələn Nigar İlhamı görür. Onun bu anda keçirdiyi sarsıntıları müəllif orijinal, olduqca bənzərsiz ifadə tutumunda özünəməxsus bir səpkidə qələmə almışdır.
İstədi ki, gizlənə

Redikulun dalında,

Əlindəki əzilmiş

Xırda gülün dalında.

İstədi ki, məhv olub

Nə danışa, dinə o,

Dönə daşa, torpağa,

Bir heçliyə dönə o. (47, 228)


Burada dramatizm çox qüvvətlidir. Baxmayaraq ki, o, baş­qası üçün görüşə gedir, amma ismət, həya hissini itir­mə­yib, oxucu onun taleyinə acıyır, təəssüf edir, hiss edir ki, onun tez­liklə gözlənilən peşmançılıq hissi daha təsirli, daha ürək dağ­layıcı olacaqdır. Namuslu, ismətli qadınlar öz qə­ba­hət­lə­rini dərin sarsıntılarla belə özlərinə bağışlaya bilmirlər. Ni­gar be­lələrindəndir. Əxlaqi-məişət məsələləri baxımından poe­mada haqqında bəhs olunan məsələlərin bu şəkildə qo­yu­lu­şu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və böyük tərbiyəvi xarakter daşıyır.

Ziddiyyətli fikirlərdən, dərin psixoloji sarsıntılardan ya­xa qur­tarmaq üçün o, evdən gedir, bir müddət Gürcüstanda ya­­şa­yır. İlham isə Leninqrada gedir. Orada yaşasa da, öz izti­rab­la­rı­na, dərd-qəminə son qoya bilmir. Onun bu hisslərini yal­­­nız yazıb-yaratmaq ehtirası boğa bilir. Coşğun bir həvəs­lə, də­rin düşüncə ilə özünün məşhur “Damcılar” sim­foni­yasını yazır.

Poemada elə cəhətlər var ki, onlar əsərin ideyası ilə qay­­nayıb qarışmışdır. Bu cəhətlər xüsusi maraq doğurur və qüvvətli ideya-estetik əhəmiyyətə malikdir. Əsərdə həyata baxış, sənət və sənətkara münasibət, gözəllik duyğuları lirik səpkidə, yüksək sənətkarlıqla qələmə alınmışdır. Bunlar ha­mısı ümumi bir cəhəti işıqlandırır, bütün bunların arxasında canlı insan düşüncələri, insan xarakteri görünür ki, bu da Əli Kərimə məxsusdur.

Poemada şairin surətlərin xarakteri timsalında həyata baxışı safdır, doğru və dolğundur. Şair poemada təbliğ etdiyi fikirlərinə görə İlhamın mövqeyində durur – hökmünü qətiy­yətlə verməsək də, hər halda İlha­mın amalı, istəyi, düşün­cə­si, məhəbbət və nifrəti Əli Kərim təbiətinə yad da deyildir. Şairin bu mövqeyi İlhamla əks qütbdə dayanan Azada münasibətində də özünü göstərir:


Nəğmə deyirdi: – Durun,

Hey gülüşün, gülüşün,

Durun, atılın-düşün!

Nə sevgi, nə məhəbbət!

Nə desələr yalandır.

Bir öpüşdür səadət,

İnsana bu qalandır (47, 204) –
nəğməsini çalan, eyş-işrətə səsləyən Azadın həm həyata, həm sənətə, həm də gözəlliyə baxışı hansı sim üstün­də köklənib – özlüyündə aydındır.

Poemada Əli Kərimin belə bir məsələyə toxunması ak­tuallığı, no­vatorluğu etibarı ilə poemanın siqlətini daha da artırmışdır. Bu siqlət Azadın məzmunsuz, xəlqisiz, ictimai yüksüz mahnı­la­rına qarşı qoyulmuş İlhamın ictimai-fəlsəfi məzmunlu “Dam­cılar” əsəri daha da gücləndirmişdir. “Dam­cılar”da sənətə çağırış, həyatı qurub yaratmağa meyl, insanın romantika ilə dolu zəkası və onun məhsulunun fəlsəfi şəkil­də kamil ümu­mi­ləşməsi vardır. Bizim gözəl bir atalar sözü­müz var: “Da­ma-dama göl olar”. Əlbəttə, burada söh­bət yal­nız gölün əmələ gəlməsi prosesindən gedir, desək, səhv et­miş olarıq.

İnsan fəaliyyətinin bütöv bəhrəsini bir küll kimi başa düşdükdə bu fəaliyyətin ayrı-ayrı məqamlarındakı cüzvləri (damlaları) bu gölün gerçəkliyini maddiləşdirən varlıq kimi dərk olunmalıdır; insanın nəyə qadir olduğunu, nələr yarada bildiyini şərtləndirən əsas faktor kimi bu dam­la­ların böyük əhəmiyyəti gölün varlığını – insanın nəyə qadir olduğunu təsdiq edir. Bu baxımdan, Əli Kərim in­san fəaliyyətinin zənginliyini dar, kiçik göl çərçivəsinin məh­dudiy­yətindən çıxartdı, ona rəngarənglik çalarlarında coş­ğun, təlatümlü genişlik bəxş etdi – sonsuz zənginlik səviyyəsinə yüksəltdi.

Əli Kərim obrazların xarakterini öz sözləri ilə açmaqda mahir sənətkardır. “İlk simfoniya” poemasında şöhrətpərəst zümrənin nümayəndəsi olan dayaz sənətkar Azadın söhbət­lə­­rin­­dən məlum olur ki, Azadın insanı heyran edən, haldan-hala sala bilən nəğmə yaratmaq iqtidarı yoxdur, onun eyş-iş­rətə səsləyən sənəti saf məhəbbətə yaddır. Dayaz sənət əsəri yaradan insanın iç dünyası da naqis olar. Azad İlhamın “dos­tu” olsa da, Nigara qarşı başqa münasibət bəsləyir:


“Gəzir onun baxışı

Nigarın buxağında,

Belində, ayağında” (47, 201).

Gözəllərin sayı qədər dərdi olduğunu deyən Azad on beş il oxuyub, təhsil alanları axmaq adlandırır. İlham ona vicdanlı bir insan kimi yanaşır, dost kimi məsləhət verir.


“Deməsəm həqiqəti,

Yeyər məni vicdanım,

Yaxşı başa düş, canım,

Əvvəl vardın, Azadcan,

Bəstəkardın, Azadcan.

Azad, mənə inan sən,

Altını çəkəcəksən”. (47, 203)
İlham Azada evlənməyi, yazıb-yaratmağı məsləhət gö­rəndə Azad “Gözəllər hamısı arvadımdır...”, – deyir. Bu mis­radan Azadın həyat fəlsəfəsi açılır. Onun düşüncəsinə görə, evlənəndən sonra daha sevimli, sevgili canan çıxa bi­lər, sonra isə boşanıb, başqa birini almağın mənası yoxdur. Onun bəstələdiyi mahnı da mənəviyyatı qədər cılızdır:
Evlən...

– Evlən!


Gözəllər hamısı arvadımdı,

Mən buna qol qoymaram.

Evlənərəm o yandan

Çıxar daha sevimli,

Başqa sevgili canan.
İlham Azadın sənətinin eyş-işrətə səslədiyini, şirin təriflərin onu yoldan çıxardığını söyləyir. İlham yaradıcılıq baxımından Azadı özünə rəqib hesab etmir. Çünki onun yaradıcılığını ciddi qəbul etmir. “Əli Azad obrazını о dövr üçün məqbul sayılan bir rənglə, yalnız qara rənglə, qara bo­yalarla təqdim etmir. Çünki elə-belə, adi adam deyildir, onun özünün heç də kiçik olmayan dinləyici auditoriyası var­dır. Bu auditoriya heç də sıravi dinləyicilərdən ibarət de­yildir. Onların sırasında konservatoriya təhsilli ifaçılar da vardır” (58). Hansı ki, onlar iclasda Azadın tərəfində durub onu və onun sənətini dəstəkləyirlər. Ancaq İlham sonuna qə­dər mübarizə aparır, əqidəsindən dönmür.
Qaldı ki, könlümüzdən,

Gələn səda, gələn səs.

Sən dediyin səsləri,

Hamı eşidə bilər

Sənətkar üçün isə,

Sükutdan da səs gələr. (47, 205)


“Xalqın nəğməsindən istifadə” adlı müşavirədə xalq ruhu ilə qidalanan yaradıcılıq çeşməsi ilə cılız istəklərin, alçaq ehtirasların zövqünü oxşayaraq bir ahənglə mahnı bəs­tələyən Azad və onun kimilərinin yaradıcılıq yolları qar­şı-qarşıya qoyulur, sənət uğrunda mübahisələr başlanır. Aza­dın “Ay canım, bilirsən heç nədir muğam?” – sualına muğa­mın sirlərinə dərindən bələd olan İlham cavab verir. İlhamın ca­va­bı Əli Kərimin musiqi sənəti haqqında düşüncələridir. Mu­siqi eşqinə bələd olan Əli Kərim “İlk simfoniya” poe­ma­sında müasirlərin xalq nəğməsindən səmərəli istifadə etmə­yə, göy kimi, yer kimi dərin olan bu dəryanın dərinliklərinə baş vurmağa, incilər seçib dünyaya səs salmağa çağırır:


Yüklə 1,58 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə