Çırağı sönməyən poeziya



Yüklə 1,58 Mb.
səhifə8/10
tarix22.01.2018
ölçüsü1,58 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Əli Kərim də poemasını Lermontovun Azərbaycana gə­lişi ilə başlayır. Tiflisdə M.F.Axundovla yaxından tanış olan şair Axundovun sayəsində Qafqaz xalqları, onların adət-ənə­nələri ilə tanış olur. Lermontov Axundovdan Azər­bay­can di­lini də öyrənir. Əli Kərim bunu poemasında əks etdirmişdir:


“Kaş ki sizin dildə danışam aydın,

Kaş ki müəllimim özün olaydın.

– Mənim gözüm üstə. Sevindim düzü.

Başla, ilk sözümüz “öyrənmək” sözü” (47, 251).


Lermontov dilimizi çox bəyənir və poemada da dili­mi­zin ecazkarlığından danışır. Lermontov 1837-ci ildə dostu Ra­yevs­kiyə məktubunda yazırdı: “Tatar dilini (Azərbaycan dili) öyrən­məyə başladım. Burada və ümumiyyətlə Asiyada bu dil Avropada fransız dili zəruri olduğu qədər əhəmiy­yət­lidir” (12).

Lermontovla Axundov çox yaxın ideya, könül dostları olurlar. Əli Kərim də onların dostluğunu çox gözəl verir.

Poemada Lermontovun atlı yoldaşlarından biri, yaxın dostu Çərkəz İsmayıldır. Çox maraqlıdır ki, Lermontovun “Çər­kəz” və “İsmayıl bəy” adlı poemaları vardır. Əli Kərim bu obrazı şairin əsərlərindən təsirlənərək yaratmışdır. Ler­mon­­­to­vun “Qafqaza” şeirində də şairin çərkəzə müraciətini görürük:
“Yenəmi səslənəcək

Şöhrət, qızıl və zəncir?

Çərkəz, qayıtmır gedən –

Şirin olsa da, ətri...”.


Kifayət Haqverdiyev “Mixail Lermontov Qusarda: Ha­cı Məhəmmədin üsyanı, qaragözlü Zöhrə, at belində macə­ra­lar...” adlı məqaləsində yazır ki, Qusarda Lermontov yerli alim Hacı Əli əfəndi ilə tanış olur, elə burada da aşıq Ləzgi Əhmədin dilindən “Aşıq Qərib” dastanını dinləyir və ey­niad­­lı əsərini yazır. Əli Kərim isə poemasında Mirzə Fətəlini Tiflisdə alim Əli adlandırdıqlarını qeyd edir.

Professor Tofiq Hüseynoğlu yazır ki, “tarixçi daha çox kəşfiyyatçıdır... yazıçı isə ixtiraçıdır” (30, 96). Əli Kərim də tarixi faktları dəyişdirib bədii don geyindirə bilər.

Əli poemada Lermontovun alim Əlidən eşitdiyi “Aşıq Qərib və Şahsənəm” dastanını aşıqdan dinlədiyini təsvir edir. Əli Lermontovu xalq sənətini, poeziyanı dərindən anal­yan sənətkar kimi verir və Lermontovun “Aşıq Qərib” das­ta­nını xəyalında yazmasını təsvir etməklə əsərə xüsusi rəng, canlılıq gətirir. Nəticədə, oxucu hadisələrin reallığına inanır, Lermon­tovun eyniadlı əsərinin yaranmasının həmin aylı gecədə baş verməsinə inanır. Bu, Əli Kərim sənətkarlığının qüdrətidir.

K.Haqverdiyev məqaləsində yazır ki, qocaman jur­na­list Faiq Zəkiyev yerli ağsaqqallardan məhz Qusarda Ler­mon­tovun qaragözlü Zöhrə ilə qarşılaşdığını və о qızın “Хәn­­сәr” şeirindəki qəhrəmanın prototipi olduğunu eşidir. Əli Kərim də qəhrəmanın həyat və yaradıcılığını dərindən bildiyi üçün qaragözlü Zöhrə haqqında da məlumatı vardır. Poemada Lermontovun sevgisini də təsvir edir. Məhəbbət haq­qında әn yanıqlı dastanlardan olan “Aşıq Qərib”i din­lərkən şair sevdiyi gözəli düşünür:


Qara gözlərində yaş gülümsəyən,

Təbəssüm ağlayan о aşiqi mən

Sevirəm.

Gözlərim çox ağlamışdır,

Dərdim ürəyimdə daş bağlamışdır.

Tərpənir sinəmdə qəlb əvəzinə

Yerindən oynamış yanar çarpanaq,

Tale etdiyini edibdir mənə,

Olmuşam о qızdan, о yardan uzaq.

Vüsal birimizik, hicran birimiz,

Görüşə bilmirik onlar kimi biz. (47, 264-265)
Poemada Lermontovun qovuşa bilmədiyi məhəbbətin­dən yalnız bircə dəfə söz açılır.

Tarixi mənbələrdən də məlumdur ki, 1837-ci ildə Qu­bada üsyan baş verir. Əli Kərim zabitin sözləri ilə bu üsyana da işarə edir: “Söylədi: – Susmayır Qubadakılar. Özüm də bil­mirəm bu necə işdir, Sinəmə belə dağ çəkilməmişdir”.

Lermontov da Quba üsyanını yatırmaq üçün göndərilir, an­caq о gələndə üsyan artıq yatırılmış olur. Zabit də üsyan­dan sonra dağlara çəkilmiş qaçaqlardan şikayətlənir.

Əli Kə­rim Lermontov kimi dahinin ölümünə heyfislənirdi. “Üçüncü at­lı” poemasını da rus klassikinə dərin məhəbbətindən qələmə alır. Lermontov kimi dahiləri məhv edən zamana qarşı etirazını bu cür bildirir.

M.Y.Lermontov 1841-ci il iyulun 15-də Pyatiqorskda rus ordusu zabiti Martınov tərəfindən dueldə qətlə yetirilir.

“Üçüncü atlı” poemasında Lermontovun ölümünə işa­rə­lər vardır. Məsələn, qəlbinə “Demon”un təzə-təzə sətirləri axan şairin birdən ürəyinə damır:


“Vəfasızdır ömür mənə...

Qanun yaxın, sevinc uzaq –

Başım gora gedərmi sağ?”. (47, 257)
Yaxud da:
“Yenə də duydu ki, az yaşayacaq,

Düşündü: “Taledə namərdliyə bax!”

Onun yazdığını pozmaq istədi,

Qoyub qabağına neçə dəftəri

Birdən hamısında yazmaq istədi

Pyesi, poemanı, romanı, şeiri..” (47, 266)


Bu misralarda həyatdan nakam getmiş, qəlbində neçə arzu, kağıza tökülməmiş neçə əsər aparmış bir sənətkarın səsini, həyata qarşı üsyanını eşidirik. Əli Kərim poemanın sonunda Lermontova qarşı törədilən cinayəti də təsvir edir:

“Getdi yurduna,



Kəsildi səsi.

Atıldı ona

Namərd gülləsi”. (47, 272)
Əli Kərim də qəhrəmanı kimi, az ömür sürür. Ancaq hər iki sənətkar az ömür sürsələr də, özlərindən sonra çox zəngin yaradıcılıq irsi qoyub getmişlər.

Lermontov gözəl şair, yazıçı, dramaturq olmaqla yana­şı, həm də gözəl rəssam olmuşdur. Əli Kərim də poemada ən gözəl təbiət lövhələrinin rəsmini Lermontovun sözləri, dü­şün­cələri ilə çəkir. Lermontov Qafqazda olduğu zaman vur­ğu­nu olduğu yaşıl təbiətin rəsmlərini çəkmişdir, о rəsm əsər­ləri indi də şairin ev muzeyində saxlanır.

Şairin poemaya epiqraf olaraq “Sevirəm Qafqazı mən” yarımmisrasını seçməsi heç də təsadüfi deyildir. Bəlkə də elə Əli Kərimə Lermontovu sevdirən də, bu poemanı yazdı­ran da bu şeirdir və Lermontovun Qafqaza olan sevgisidir. Poe­ma­da təkcə Qafqazın deyil, bütünlükdə Şərqin varlığı hiss olu­nur. Əli Kərim rus şairinin Şərqə vurğunluğunu, adət-ənə­nə­lə­ri­mizə, abidələrimizə, ulu keçmişimizə olan sevgi və mə­həb­bətini göstərir. Ədəbiyyatşünas Əhəd Hüsey­nov yazır: “...Ob­razlı ifadələrlə, sözlə canlı lövhə çəkməyə meyl gös­tə­rən Əli Kərim bu yeni poemasında da bu zəruri tələbi unut­ma­mışdır. İnsanlara və əşyalara verilən müxtəlif xasiyyət və görkəm saysız-hesabsız epitetlərlə bəzədilmiş, ziy­nət­lən­di­ril­mişdir. Şair sadəcə olaraq “Azərbaycan dili gözəldir” de­mir, bəlkə də onun təmizliyini, “uşaq nəfəsi ilə, gözəlliklə, qə­dim­liyini “məcrasında əsrlər axan” Araz çayı ilə müqayisə edir, onu şirinlikdə “xatirə dili”, “sərhəd yuxusu” adlandırır” (29).

Bu nöqteyi-nəzərdən “Üç atlı” poeması öz bəşəri ma­hiyyəti etibarı ilə diqqəti cəlb edir.

Tarixi mövzu üzərində işləmək və tarixilik içində müa­sir­liyi göstərə bilmək bacarığı həmişə məsuliyyətli bir yara­dı­cılıq yolu olmuşdur. Əli Kərim bunun öhdəsindən ba­ca­rıqla gəlmiş, təsvir etdiyi dövrün – XIX əsrin ruhunu, hava­sını, ictimai-siyasi məsələlərini qeyri-adi şəkildə əsərinə hop­­­dura bilmişdir. Bu cəhətlər poemada şair tərəfindən güc­lü işlənmişdir. Çar rejimi, Lermontovun sürgün edilməsi, Puşkinin ölümü, Səbuhi ilə görüşdəki söhbətləri, onların azad­lıq idealları, bir sözlə, o dövrün əhval-ruhiyyəsi poema­da öz əksini inandırıcı şəkildə göstərir. Altay Məmmədov qeyd edir ki, “poemada həmçinin fövqəladə görünə bilən hadisə, qarşı-qarşıya durub mübarizə aparan cəbhələr də gö­rünmür. Əli bu əsərində öz qəhrəmanı Lermontovun mənəvi aləmində əks olunan konflikti göstərmək istəmir və buna görə də daha çətin yolla getmişdir (58, 223).

Əkbər Əlioğlunun da poema haqqındakı fikirləri eyni məzmun daşıyır. “Üçüncü atlı”da gərgin konfliktli keçən dramatizm, dinamika o qədər də qüvvətli deyil, ancaq bitkin süjet xətti vardır (21, 16).

Poema meşədə qonaqları qarşılayan, onlara nar təklif edən azərbaycanlı uşaqların sevinc hissinin təsvirilə başlayır, bu uşaqların qocalıq illərinin təsviri ilə də qurtarır. Əsərin əv­vəlində qonaqların istəyilə yandırılan ocaq poemanın so­nun­da daha da şölələnir. Sanki yanan tonqalda onun kəna­rın­da oturan uşaqlar da böyük rus nəğməkarı haqqında nəyi isə xatırladır, nəyi isə danışır.

Azərbaycan və rus xalqları arasındakı dostluğun, qar­daş­lığın rəmzi olan tonqal müvəffəqiyyətli bir leytmotiv kimi bütün əsər boyu görünür.

Müəllif təbiətin qoynunda sakit görünən, xanəndənin, aşığın səsindən xəyala dalan, musiqinin bütün gözəlliklərinə daxilən məftun olan, azərbaycanlıların açıq ürəkliliyinə, qo­naq­pərəstliliyinə, cəsurluğuna qəribə bir heyranlıqla baxan Lermontovu ancaq müşahidəçi kimi göstərməmişdir. Müəllif bu sakit, bəlkə də müəyyən qədər ətraf mühitə etinasız göz yetirən insanın daxili narahatlığını da göstərməyə çalış­mış­dır. Qafqazın azad təbiəti, sərbəst insanları ona ağalar və qul­­lar ölkəsindəki əsarəti, ictimai bərabərsizliyi bütün dəhşə­tilə xatırlatmışdır. Tiflisdə şair Çavçavadzenin sarayındakı zi­yafət məclisindən yayınaraq Kürün sahilinə enən Mirzə Fə­təlini və Lermontovu ancaq öz xalqlarının taleyi düşündürür.

Müəllif poemanın hər kiçik fəslində, Rusiyanın böyük şairinə ümumxalq məhəbbətini nümayiş etdirməyə çalışır. Həm də bu məhəbbət qarşılıqlıdır. Lermontovu Qafqazın tə­biə­ti, xallarında elin hüznü, kədəri duyulan üç telli sazın təranələri, Aşıq Qəribin məhəbbət və sədaqət dastanı, “Şair­lər məskəni” Şamaxıdakı qonaqpərvərlik, Azərbaycan dili­nin incəliyi, rənagərəngliyi nə qədər məftun edirsə, Mirzə Fətəlini də rus xalqının taleyi, onun Puşkin kimi böyük zə­kaları, Rusiyadakı ədalətsizliklərə son qoyulmaq məsələsi ma­raqlandırır, düşündürür. Lermontovun Azərbaycan dilinə məhəbbəti Mirzə Fətəlinin rus şeirinə, mədəniyyətinə olan sevgisi ilə həmahəngdir, uyğundur.

“Üçüncü atlı” poemasının çox yığcam fəsillərində şair böyük rus sənətkarının həyatının zaman etibarilə müəyyən bir qismini təsvir etsə də, şairin bütün həyatı haqqında aydın təsəvvür yaratmağa çalışmışdır.

Lermontovu zahirən çox fikirli, dalğın, kədərli vəziy­yət­də təsvir edən şair bəzən onun bu görkəminə o qədər alu­qə­çilik göstərir ki, onun Rusiyadakı qanunsuzluğa, özbaşı­na­lığa, hərc-mərcliyə olan sonsuz nifrət və qəzəbini ikinci pla­na keçirir. Sanki bu yerdə Lermontov “Əlvida ey natəmiz Rusiya” deyən, “azadlıq, dahilik və şərəf cəlladlarına” mey­dan oxuyan qəzəbli Lermontov deyildir. “Bir yanvar” şeirin­də başqalarının ağlasığmaz zəhməti, məşəqqəti hesabına zi­ya­fət verən ağalara ikrah hissi ilə lənət oxuyan Lermontov Tif­lisdəki ziyafətdən könülsüz, saymazyana uzaqlaşmaqla kifayətlənir.

Dağlıların ixtişaşlarını yatırtmaq üçün təşkil olunmuş “Vicdanına, paqonlarına qan çilənmiş”, “Ata çarın” dayağı olan Şirvan alayına Lermontovun münasibətində də müəy­yən etinasızlıq, soyuqqanlılıq hiss olunur. Obrazın belə bir­tə­rəfli təsviri oxucunu qane etmir, böyük şairin coşğun, ba­rış­maz təbiəti haqqında natamam təsəvvür oyadır. Şairin ətra­fında cərəyan edən hadisələr haqqında müəllif özü danışır:
Sevinc əvəzinə, sevgi yerinə

Puşkinin qəlbindən bir güllə keçdi,

Dəydi yazılmamış əsərlərinə,

Neçə misrasını doğradı, biçdi.

Döndü, qurşun oldu nifrəti çarın,

Atıldı Dantesin tapançasından

Könlü yasa batdı Lermontovların

Mişel də şeirini yazdı bu zaman. (47, 247)


Bunlar özlüyündə müvəffəqqiyyətli misralar olsa da, Lermontovun daxili aləmi ilə bağlı deyildir. Obrazlı ifadə­lərə, sözlə canlı lövhə çəkməyə meyl gös­tərən Əli Kərim bu poemasında bu zəruri tələbi unutma­mış­dır. İnsanlara və əşyalara verilən müxtəlif xasiyyət və gör­kəm saysız-hesab­sız epitetlərlə bəzədilmiş, ziynətləndiril­miş­dir. Şair sadəcə ola­raq, “Azərbaycan dili gözəldir, zərif­dir” demir, bəlkə onu “məcrasında əsrlər bo­yu axan” Araz çayı ilə müqayisə edir, onu şirinlikdə “xa­tirələr dili”, “səhər yuxusu” adlandırır.

“Üçüncü atlı” poemasında Qafqazın və Azərbaycanın təbiətinin rəngarəngliyinə geniş yer verilmişdir. Bu, çox təbiidir. Heç bir fəsildə şair təbiəti ancaq sırf gözəllik məna­sın­da təsvir etməmiş, bəlkə onu insanın arzuları və sevinci ilə üzvi vəhdətdə götürmüşdür. Şair “Aşıq Qərib” dastanın­dakı kədərin böyüklüyünü təsəvvürə gətirmək üçün ətrafdakı uca dağların musiqi ahəngindən söz açır. Bu musiqi kədərli olsa da, insanda həyat eşqini, taleyə “qəzavü-qədərə” boyun əyməmək, yaşayıb yaratmaq həvəsini coşdurur. Təbiət insa­nın qayğısına möhtacdır. Lermontovun şairanə təbiətlə ün­siyyəti belə təsvir olunmuşdur:


Uzandı gecəylə, Ayla baş-başa,

Bağlarla bir yerdə, çəmənlə qoşa,

Təkliyi qoymadı xiyabanda tək,

Çığıra-çığıra qalmadı külək.

Qoymadı titrəyə, soyuqda tir-tir,

Qoynunda yer verdi soyuğa şair,

Yapıncı altında qızdırdı onu,

Bu qəmli gecəyə vurulduğunu

Açdı ağaclara, ota, yarpağa,

Verdi təbiətlə dodaq-dodağa. (47, 268)


İstər şənlik məclislərində, istərsə də ayrı-ayrı danışıq­larda şair yerli koloritin özünəməxsus cəhətlərini saxlamağa çalışır. Bəzən ayrı ifadələrlə təkcə bir ailənin deyil, bəlkə bütöv bir xalqın münasibətini aşkara çıxarır.

Şamaxıya gələn şair tək deyil. Ona bir rus zabiti, bir də İsmayıl adlı bir çərkəz bələdçilik edir. Yaxın kəndlərdən bi­ri­nin kənarında şairin arzusuna görə onlar ocaq qalayırlar. Şair burada düşüncələrə dalır. Bu düşüncələrdə müəllif onu Tif­lis­də Axundovla, Çavçavadze ilə görüşdürür. Özlərindən əvvəl onların (Axundovla Lermontovun) şərqiləri görüşür, əl-ələ ve­rib böyük Puşkinin faciəli ölümünə ehtiram olaraq dərd­lə­şir­lər. Öz düşüncələrində şair Çar Rusiyasından şika­yət­lə­nir, ona lə­nət­lər yağdırmaqla zəmanənin qanunları çər­çi­və­sinə sığa bilmir:


– Məgər qanununmu quludur insan?

Əynimə gəlməyən bir paltar kimi

Sıxır, a qardaşım, qanunlar məni,

– Çiynimə yük olan paqonlar kimi,

Bir an isitməmiş heç onlar məni. (47, 249-250)
Qeyd edək ki, belə bir fikir M.Qorkinin “Meşşanlar” pyesində Teterevin dilindən də verilir. Orada Teterev həyatı, zəmanəni əyninə dar gələn paltar kimi səciyyələndirir.

Ocaq başında iki uşaq (Əhməd və Məhəmməd) şairə nar verirlər, ona Şamaxı yolunu göstərirlər. Dostlar Şama­xı­ya yollanarkən yenə şairin arzusuna görə ocaq söndürülmür. Əli Kərim poemanın sonunda yanar qalan həmin ocağı mə­nalandırır. Onu həm şairin Azərbaycana gəlişinin nişanəsi kimi səciyyələndirir, həm də şairin arzularının, ide­yalarının qığılcımından doğan şölə kimi rəmzi xarakterə ma­lik oldu­ğunu bildirir: “Şairin qaladığı belə ocaqdan Hər yerdə hər zaman qaladı zamanı”. Bu da o deməkdir ki, Ler­montov ki­mi yüksək amallarla yaşayan, “Azadlıq” odasına səs verən­lər əyninə gəlməyən paltarları-qanunları parçala­dı­lar. “Sibirə məktub”dakı gələcəyə çağırış, inam hissli ide­ya­nı həyata ke­çirdilər – hər yerdə azadlıq ocaqları yandırdılar.

Şair Mixail Lemontovu öz poemasında el məclisinə aparır, qocanın oxuduğu aşıq mahnısına qulaq asdırır, haq­qın­da Əlidən – M.F.Axundovdan eşitdiyi “Aşıq Qərib” və “Şahsənəm” dastanını qocanın səsində, onun sazında din­lə­yir. Azərbaycan gözəlinin lirik, incə, zərif rəqsinə heyran olur. Gözəlliyə heyranlığın əlaməti olaraq “Dustaq olan gö­zəl­liyə dözə bilmir ürək” – deyə şair ani olaraq məc­lisi tərk edir, özünün “Demon”dakı şərq gözəlinin buradakı gözəldən nə qədər qeyri-təbii olması, cansız, sönük çıxması haq­qında düşünür, oradakı rəqsin haqlı olaraq zərifliyi qənaə­ti­nə gəlir. Əli Kərim şairi heyran qoyan rəqsi ustalıqla qələ­mə almış, olduqca təbii və canlı dillə belə təsvir etmişdir:
O nə deyib,

Paltar geyib,

Ürəklərin alovundan

Fırlananda coşan zaman

Görünməyir incə beli

Göydə gəzir bəyin əli.

“A tarçı, tarı asta çal,

A zalım oğlu, tel hanı?

İncitmə yarı, asta çal,

Vallah üzüldü, bel hanı?” (47, 256)


Bundan sonra şair rəqs edən gəlinin həm vəsfini, həm də hüsnünü tərif edir, bizi gözəlliyə məftuniyyət dalğalarının qoynuna atır:

Boy ucadır, əllər uzun –

Sanki ülvi gözəlliyin

Güllərini dərmək üçün,

Heyran baxan gözlər iri –

Sanki bütün kainatı

Birdən-birə görmək üçün.

O gözlərdə neçə baxış,

Qovar biri, çəkər biri.

Könüllərin sarayını,

Yıxar biri, tikər biri.

Kirpiyinin hərəsində

Qalxıb-enir neçə ürək (47, 256-257).
Məclis dağılandan sonra şair çöldə açıq havada şərq gecələrinin (elə gecələrin ki, onun şeirinə Puşkin də, Tolstoy da, Qorki də, Mayakovski də, lirik rübablı Yesenin də məf­tun­luqla qulaq asmışlar) heyranedici seyrinə dalır, “yatan gecəyə keşik çəkir”, “könlünə tökülən cümlələr onu “Aşıq Qərib”i yazdırmağa sövq edir.

Şairin Şamaxıdan getməsini, vida dəmini Əli Kərim heca vəzninin beş bölümlüyünə elə sığışdırmışdır ki, bu ge­diş uzun müddət insanı öz təsirindən ayıra bilmir. Eyni za­man­da bu gediş lirik bir musiqinin son akkordlarını xatırladır.

Lermontovun şair təbiəti, Şamaxının və ümu­miyyətlə Azərbaycanın füsunkar, şairanə təbiəti və bir çox başqa təsvir və xarakterlər poemada xüsusi poetikliklə öz ifadəsini tapır. Şair fərdi yaradıcılıq üslubuna sadiq qalaraq bir-iki günlük səfərin təsviri fonunda Lermontovu bir çox cəhətləri ilə oxu­cunun təsəvvüründə canlandırmağa, onun şair­liyindən gələn incə və həssas olduğu qədər də, dəli-dolu xarakterini, qısa, lakin bir neçə normal insan ömrünü dol­dur­mağa qadir olan hadisə və poeziya ilə zəngin olan həyat yo­lu­nu açıb göstər­mə­­yə müvəffəq olur. Bununla bərabər, əsə­rin əsas qəhrəma­nının – üçüncü atlının xarakterini təqdim fonunda Əli Kərim onunla yol yoldaşı olan daha iki atlının – kinli bir müqəvva olan rus zabitini, igid çərkəz balası İsma­yılı, böyük mütə­fək­kir və poemada daha çox şair kimi təq­dim edilən M.F.Axun­dovu, Azərbaycan aşıqlarının tipik bir nümayəndəsini, Şa­ma­xı bəyləri və hacılarının ümumi­ləş­di­ril­miş obrazlarını da bir-iki epizod və təsvirdə səciyyəvi xa­rak­ter səviyyəsinə yüksəl­dir. Bu da şairin hər şeydən əv­vəl xüsusi ümumiləşdirmə və tipikləşdirmə imkanları ilə əla­qədar şəkildə meydana çıxır. Poemanın əsas qəhrəmanı olan Ler­mon­tov Əli Kərim şeirinin mahiyyətini daha qabarıq şə­kil­də üzə çıxaran bitkin bir obrazdır. Şair onu bir tərəfdən kon­kret bir şəraitdə müəyyən bir milli kökə, zəminə bağlı olan şəx­siy­yət kimi göstərir, di­gər tərəfdən də, ümumiyyətlə, ti­pik­ləş­dirilmiş dünyəvi bir şair, poeziya övladı kimi ümumiləşdirir.

Həm də bu iki səciyyəvi cəhət bu obrazın təsvirində elə “qarışıq” tellərlə bir-birinə bağlanır ki, millilik və bəşəriliyin harda başlayıb-bitdiyini ayırmaq mümkün olmur. Əli Kərim özünün Nəsimiyə həsr etdiyi şeirində böyük Azərbaycan şai­ri­ni ömrü və fəaliyyəti ilə hər şeydən əvvəl öz xalqına xid­mət etdiyinə görə, xalqını əsl insanlıqdan, insanlığı isə xal­qın­dan ayırmadığına görə, nəticədə həm xalqının, həm də bəşəriy­yətin övladı kimi tanınıb sevilməsini ümumiləşdirdiyi kimi:


O, altı yüz il qabaq

Dərisindən çıxaraq

Göylərə baxa-baxa

Dözüb hər məşəqqətə,

Getdi əbədiyyətə,

Al qanı axa-axa,

Yeridi,

gücü artdı,



Tarixləri qızartdı. (43, 92)
Şair “Üçüncü atlı” poemasında Lermontovun milli ol­duğu qədər də bəşəri hiss və duyğularını son dərəcə təbii cizgilərlə təsvir edir. Lermontovun Azərbaycan torpağında rast gəldiyi hər şeyə valeh olduğu zaman eyni zamanda as­so­siativ şəkildə Peterburqu, Puşkinin ölümünü, sevimli nəvə­sini, uşaqlıq çağlarını anması, bu təəssürat və xatirələrdə bir ümu­milik, bir yaxınlıq görməsi, xalqını sevdiyi üçün xalqın­dan ayrı salınması və s. ümumiləşdirmələrdə məhz həmin milli-bəşəri ruh hakimdir. Əli Kərim başqa əsərlərində oldu­ğu kimi, bu poemasında da bir şair kimi öz milli mən­subiy­yə­tini də unutmur, yeri gəldikcə vətənini, doğma dilinin və musiqisinin gözəlliklərini, xalqını “vallah üzüldü, bel hanı” kimi obrazlaşdırdığı incəbel Azərbaycan gözəllərini yeri gəl­dikcə böyük məhəbbətlə təsvir və tərənnüm edir. Ler­mon­tovun dili ilə tərənnüm edilən poetik təsvirlərdə bu yer­lərin öv­ladı olan Əli Kərimin “arxadan gələn səsi” (A.Ab­dul­la­zadə) daha qüvvətlə səslənir:
“Bu şirin dilini yaratmış, güman,

İlahi damağı çağ olan zaman,

Tar üstə, saz üstə bəsləmiş onu,

İlk dəfə avazla səsləmiş onu.

Bu dildə varlığın hər sədası var;

Bir neçə sait də düşməmiş kənar.

Nəniki, hər səsi, hər yarım səsi,

Dinlə sədaların zərrəsini sən.

Bu dil təmizlikdə – uşaq nəfəsi,

Gözəllik utanar bu incə dildən. (47, 261)


Və yaxud:
“Nələr yaratmadı musiqi birdən?”

Boynuna qol saldı əyri budağın,

Qorxdu ki, yer qaçar, təbiət qaçar,

(Hüsnə könül verib aşiq olmağın

Bir sevinci varsa, min kədəri var”.

Düşdü gah soyuğa, gah da ki, oda,

İnandı bircə an “Yaradana” da. (47, 263-264)
Akademik T.Hacıyevin söylədiyi kimi: “...Üçüncü atlı” poeması bu gün – Əli Kərimin ölümündən sonra xüsusilə tə­sir­li görünür, daha yandırıcı səslənir – bir şairin ölümündən doğan həsrət yanğısı ikiləşir...” (27, 7).

Müəllif burada da mətləbi müxtəsər, aydın, tam ifadə etməyə çalışmışdır. Ehtirasla yazılmış poemada müəllif eyni zamanda oxucusuna digər iştirakçıları təqdim edir və onları fərdiləşdirməyə çalışır:


İkisi rus idi, birisi çərkəz,

Onların başçısı bir qaradinməz,

Kürən zabit idi, baxışında kin.

Adı İsmayıldı ikincisinin.

Çöldə ölümlərlə baş-başa yatmış,

Düşməni, qorxunu bir yerə qatmış,

Bu çərkəz oğlunun hünərdi yolu.

Üçüncü gah qəmli, gah dəli-dolu,

Gah da gözlərində küskün bir xəyal,

Gəncdi, yarımkürklü yaxalığı al,

Çiynində bir uzun qara yapıncı,

Belində qotazlı çərkəz qılıncı. (47, 243)


Bütün poema boyu yuxarıda rüşeym halında, ümumi şəkildə olan keyfiyyətlər obrazlarda inkişaf edir. Zabitin yoldaşlarına münasibətindən, hər addımda böyüklük etmək istəməsindən, yerli əhaliyə ağa münasibətindən aydın olur ki, o, padşahpərəst bir ailədə böyüyüb, harınlaşmışdır. Əsl mə­na­sında Vətən, azadlıq, poeziya, şair məfhumları onun üçün anlaşılmazdır. Lermontovun bütün hərəkətləri onda gah təəccüb, gah da kin və qəzəb oyadır. Yeri gəldikcə Əli Kə­rim bu obrazı satirik dillə də sancır. Zabit Lermontovla olan mükalimələrində kəskin, ağıllı, hikmətli cavablar qarşı­sında həmişə axmaq vəziyyətdə qalır.

Poemanın bir yerində Lermontov sıralanmış dağların gözəlliyindən vəcdə gəlib, onları karvana bənzədərək həyə­canla deyir:

– Qardaşlar, ayılın, yeriyir dağlar!

Hər cür gözəllik hissindən, təbiəti duymaq hissindən məhrum olan zabit isə başını yerdən qaldırmır:


Zabit! Üç dəqiqə vaxta var, – dedi,

Qoyun qaydasınca dincəlsin adam,

Yuxum gəlməsə də, uzanacağam. (47, 252)
Zabitin iddiası çox böyükdür. Gecə qaçaqların qorxu­sun­dan rahat yata bilmədiyindən axan buluda da qəzəblənir, qaranlığa da acığı tutur. Ürəyinin lap içindən də belə bir iddia baş qaldırır:
“Bu Günəş nə üçün gecikir yenə?

Günəş də bircə gün soldatım ola”.

– Mən sənə deyirəm, Mixail, sənə,

Geyin paltarını, düzələk yola. (47, 253)


Əli Kərim, zabitin şəxsində eyni zamanda çarizmə xas olan bir sıra mənfur xüsusiyyətləri ümumiləşdirmişdir. Çir­kin “ağalar-qullar aləminin” bu nümayəndəsinin şəxsində şair, çar Rusiyasının azlıqda qalan millətlərin dilinə, adət­lə­ri­nə, ənənələrinə xor baxmasını göstərmiş, xalqların ruhunu, istək və arzularını anlamayanları ifşa etmişdir.

Bütün zəhmətkeşlərə öz xalqının gözü ilə baxan Ler­mon­­tovun obrazı zabitlə müqayisədə daha yüksəklərə qalxır. Məhz bunun üçündür ki, bir neçə yerdə Əli Kərim Lermon­tov­­la zabitin arasında yerlə-göy qədər məsafə olduğuna işarə edir.

Üç atlıdan biri – Lermontovun dostu, pərəstişkarı, onun yolunda özünü ölümə verməyə hazır olan coşğun tə­biətli, az və kəskin danışan Çərkəz İsmayıldır. O, zabit kimi təhsil gör­məsə də, mənən ondan çox-çox yüksəkdə durur. Dağlar qoynunda boy atmış bu adam şairin ürəyindən keçən­ləri da­ha tez duyur, onun kədər və sevinci ilə yaşayır. Ler­mon­­tov da onu “gözəl dostum” deyə çağırır. O da Ler­mon­tov kimi, təbiə­ti duyan, təbiətlə yaşayan insandır, çünki dağ­lar qoy­nun­da böyümüş bu çərkəz balası əxlaqca saf, mənə­viyyatca təmizdir. Çərkəz İsmayıl Lermontovu nə qədər se­virsə, za­bi­tə bir o qədər kin bəsləyir. Əli Kərim istər zabit, is­tərsə də Çərkəz İsmayıl haqqında az danışır, ancaq hər iki­sinin fərdi xüsusiyyətlərə malik, yaddan çıxmayan obraz­ları­nı yarada bilir. Burada da Əli Kərimin sənətkarlığı öz qüdrə­tini gös­tə­rir, şair sərrast fərdiləşdirmə istedadından istifadə edir. Zabit də, Çərkəz İsmayıl da oxucunun yaddaşına həkk olunur:
“Yanır İsmayılın qaynar gözləri,

Yaxşı başa düşür bizim sözləri”. (47, 246)


Şairlə onun ürəyindən bir-birinə yol var. Söz yox ki, Çərkəz İsmayılın Lermontova olan bu münasibəti şairin ona və onun xalqına olan münasibətindən doğmuşdur. Çərkəz İs­ma­yıl bu iki zabit mundirli adamın tamamilə başqa-başqa şəxs­lər olduğunu yaxşı seçmişdir. Onda Lermontova nə qə­dər məhəbbət varsa, zabitə qarşı bir o qədər kin və nifrət vardır:
– Mixail, keyfini açım deyə mən,

Öldürüm bu iti, istəsən əgər.

– Gəl gedək, İsmayıl, qızışma görək,

İtdən ölümü qoruyaq gərək. (44, 108)


Poemada Lermontovgilə rast gələn iki kənd uşağının portretləri də şair tərəfindən aydın çəkilmişdir:
Uşağın birisi dilli-dilavər,

Bütün suallara o, cavab verir,

Amma ikincisi dilsizdir, nədir,

Tutub papağını üzünə gülər.

O, bunun yerinə danışar, coşar,

Bu onun yerinə qızarar, çaşar.

O deyir: “Gedəyin, qonaq olun siz”,

Bu isə göz dikib çarıqlarına,

Xəlvəti baxırdı “qonaqlarına”. (44, 100)
Əli Kərim öz obrazlarının gələcəyini aydın görə bilir. Obrazın inkişafının nəticəsi onun xarakteri ilə möhkəm rabitədə verilir. Məsələn, əsərin finalında aydın olur ki, dilli-dilavər uşaq böyüyüb döyüşlərdə ölür, o utancaq isə “bu gü­nə qədər yaşayıb” bizi də görür.

Əsərdə Lermontovun M.F.Axundovla görüşü, söhbəti də maraqlı təsvir olunmuşdur. Burada Mirzə Fətəli oxucu­nun nəzərlərində azadlıq eşqi ilə alışıb-yanan, puşkinlər, ler­montovlar Rusiyasına dərin məhəbbət bəsləyən bir insan, bir mütəfəkkir kimi canlanır:


Səbuhi danışır, Səbuhi gülür,

Hərbi köynəyinin döşündə əli.

Gah filosof olur, gah şair olur,

Deyərsən danışır neçə Fətəli. (47, 250)


Poemada Lermontov coşğun, ehtiraslı, həssas müşahi­də­çi, ürəyində yüzlərlə şeir bəstələyən hazırcavab, bəzən uşaq kimi sadəlövh, bəzən zamanın bütün keçməkeşlərinin sirrini duyub dərk etməyə çalışan filosof kimi verilir. Poe­mada bütün iştirakçıların xarakterləri Lermontovla bağlı ola­raq açılır. Əsərdə hər şey – təbiət təsvirləri, meşələr, ağaclar, güllər, çiçəklər də Lermontovun xarakterini əks etdirir. Ler­mon­tov Azərbaycanı, onun tar üstə, saz üstə bəslənilmiş di­li­ni, füsunkar meşələrini, təbiəti danış­dı­ran, ürəyin bütün tel­lərini lərzəyə salan musiqisini, qonaq­pər­vər, mərd insanla­rı­nı, gözəl adət və ənənələrini sevib, on­lara böyük ehtiramla ya­naşan gözəl xasiyyətli bir adamdır.

Müəllif Lermontovu təsvir edərkən öz boyalarını, öz məhəbbətini əsirgəmir.


Şair taxtın üstə uzandı səssiz,

Başının altında əlləri çarpaz...

Bir deyin, insafmı, mürvətmi bu da

Çəmən çöldə yata, şair otaqda?! – deyir. (47, 268)


Lermontovun hərarətini, alicənablıq və insanpərvər­li­yini aşağıdakı misralar necə də gözəl ifadə edir:
Qoymadı titrəyə soyuq da tir-tir,

Qoynunda yer verdi soyuğa şair. (47, 268)


Lermontov gözəlliyi, xalq hikmətini duyan, qədir bilən bir insadır. Onun aşıqla mühakiməsi, xalq müdrikliyinə hey­ran qalması xarakterinin bu tərəfini gözəl göstərir.

Əli Kərim bu poemasında da heca vəzninin müxtəlif bölgülərinə müraciət etmişdir. O, istər şeirlərində, istərsə də poemalarında vəznə, bölgüyə, ahəngə çox diqqət yetirmişdir. “Əsl sənət əsərində, əsl şeirdə ahəng təsvir olunan pred­met­lə, obrazın əhval-ruhiyyəsi ilə həmahəng olmalıdır” (58, 229).

Poemanın sonunda ocaq təsvir edilir. Ocaq bir sim­vol­dur. Şairin qaladığı belə ocaqdan “hər yerdə, hər zaman qa­la­dı zaman”. “Bu o deməkdir ki, Lermontov kimi yüksək amal­larla yaşayanlar, “Azadlıq” odasına səs verənlər əyninə gəl­məyən paltarları – qanunları parçaladılar. “Sibirə mək­tub”dakı gələcəyə çağırış ideyasını həyata keçirt­dilər. Hər yerdə azadlıq ocaqları yandırdılar” (21).

Azərbaycanın zəngin şeir formalarından bacardıqca çox işlətdiyinə görə Əli Kərimin şeirləri yeksənəq olmur, poe­ma­larındakı ürəkaçan əlvanlıq da elə buradan irəli gəlir. Əli Kərim beşlikdən də, səkkizlikdən də bacarıqla istifadə edir. Az işlənən beşliklə o, bu poemada həm gözəl xarakter yarat­mağa, həm də şeirə dinamika verməyə nail olmuşdur.

Əsl sənət əsərində, əsl şeirdə ahəng təsvir olunan pred­metlə, obrazın və şairin özünün əhvali-ruhiyyəsi ilə hə­ma­həng olmalıdır. Ahəng şairin tərənnüm etmək istədiyi pred­meti qavramağa, yaşamağa başladığı andan başlayır.

Şair tərənnüm obyektini nə qədər dərindən, nə qədər hərtərəfli, nə qədər dəqiq qavrayırsa, ahəng də bir o qədər təs­vir obyektinin və ya şairin özünün əhval-ruhiyyəsinə uy­ğun gəlir. Məsələn, Lermontovun aşığı dinlərkən aldığı təəs­sü­ratın, ən gərgin, ən həyəcanlı anın – şairin özünün ilhama gəl­məsi prosesinin tərənnümünə diqqət yetirək:


Musiqi doldurdu sinəmi tamam,

Ordakı min şeir, ordakı ilham

Köpürdü, hayqırdı, səda da saldı,

De, şahə qalxmamış duyğumu qaldı?!

Könül uşaq kimi, ver, nə var, dedi.

İndi axşam idi,

səhər istədi.

Gecə də istədi səhərlə birgə,

Sevinc də istədi kədərlə birgə.

O görmək istədi eli, obanı,

Bir meşə qoynunda bütün cahanı,

Ulduzu, günəşi yerdən istədi,

Bütün fəsilləri birdən istədi.

Gecəni gündüzün yerinə qoymaq,

Gündüzü nur kimi gecəyə yaymaq,

Cahana min səda salmaq istədi,

Allahın allahı olmaq istədi. (40, 226)

Buradakı ritm ilham prosesinin daha canlı olmasına kömək etmişdirmi?

Bu, döyünən bir qəlbin ahəngi deyilmi? Hələ bütün poe­ma boyu qığılcım kimi səpələnən təzə bənzətmələr! Bu bənzətmələr utancaq gəlin kimi tül arxasındadır. Əli Kərim­də müstəqim misralara rast gəlmək çətindir. Bütün misralar obrazlıdır. Cansızları canlandırmaq, dilsizləri dilləndirmək yolu ilə şair gözəl istiarələr və lövhələr yaradır:
Yağış ələndikcə ələnir narın,

Yağır qarşısında al şüaların,

Qırmızı bir yağış, yanar bir yağış,

Xeyir! Bircə rəngli deyildir yağış!

O, yaşıl talada yağır gümüşü,

Yağır təbiətin sözü, gülüşü,

Hələ ağacların kölgəsinə bax,

Yağır qara yağış, yağır boz yağış,

Yağır narın-narın, arasıra yağış,

Yağır o yanda da görünməz yağış... (47, 263)


Bu şəkil, bu lövhə Lermontovun aşığı, onun sazının ecaz­kar səsini, ürəklərə od salan “Aşıq Qərib” dastanını din­lərkən aldığı təəssüratın nəticəsidir. Burada həm Azər­bay­can xalq musiqisinin qüdrəti, həm zəngin, rəngarənk Azərbaycan təbiəti, həm də Lermontovun bütün bunları çox həssaslıqla duyması göstərilmişdir. Əli Kərimin təbiət təsvir­ləri ona gö­rə canlıdır ki, bunlar dəqiq, aydın olmaqla bərabər, bilavasitə obrazın daxili aləmi ilə bağlıdır:
Meşələrə bax,

Sanki nağıldı.

Baxanda qonaq

Dərdi dağıldı.

Yaşıl budaqlar.

Qovuşmuş necə,

Qaranlıqda var

Min illik gecə.

Quşlar ürküşür

Dəstəbədəstə,

Yarpaqlar düşür,

Quşların üstə.

Vələs yarpağı,

Çinar könlüm,

Çinar budağı,

Şama bitişmiş. (40, 220-221)


Əli Kərim detalların dürüst təsvirinə çalışır, bunlardan başqa hissləri göstərmək üçün də yaxşı istifadə edir. Ler­mon­­tovla görüşə gəlib, onu qonaq aparmaq istəyən uşaqların su dolmuş ayaq ləpirlərinin təsviri oxucunun diqqətini ha­disə yerinə yaxınlaşdırır.
Yoxdur o uşaqlar,

Sapsarı su dolub ləpirlərinə,

Həmin ləpirlərdə sərçələr çimir,

– Uşaqlar gələrək görüş yerinə,

Peşiman qayıdıb.

Həyata bax bir!

...O baldı qələmə, tənəyə, dağa...

– Neyləyim, ayrılıq namərdir dedi. (47, 271)


Hər şey gözümüzün önünə gəlir. Bu təsvir başqa böyük şeylərin üzərinə işıq saçır. Hər şeyin aydın görünməsinə kö­mək edir. Ləpirin təsviri başqa bir vəzifəni də görür. Uşaq­la­rın həqiqətən görüş yerinə gəlib qayıtmalarını bəs şairə kim deməlidir?

Lakin Əli Kərim poeziyasında gəlişi deyilişi, şəkli və ahəngi gözəl olub, konkret təsəvvürdən uzaq təsvirlərə də az təsadüf edilir. Toyda oynayan gözəlin təsvirində deyilir:


Süzür yenə,

Elə bil ki, görünməyən bir dəryada,

Üzür yenə rəqqasələr rəqqasəsi.

Boy ucadır, əllər uzun –

Sanki ülvi gözəlliyin

Güllərini dərmək üçün.

Heyran baxan gözlər iri.

Sanki bütün kainatı

Birdən-birə görmək üçün. (47, 256)
Buradakı bənzətmə zahirən nə qədər gözəl olsa da, bo­yun ucalılığının təsvirindəki “ülvi gözəlliyin güllərini” heç cür təsəvvür eləmək mümkün deyil.

Poemada bəzən şəkilli ifadələrə aludə olmaq meyli də nəzərə çarpır:


“İlhamı donmuş göy gözlərində

Gözümdə donar

küskün bir xəyal.
Lermontovla söhbət edən uşaqlardan birinin qarğıdan at minməsi də onun yaşına və danışıq tərzinə uyğun deyildir. Tarixi hadisələrdən də ayrılıqda, əsas obrazın taleyi ilə əla­qədar olmadan bəhs etdikdə, lövhə və ya hadisə cansız çıxır.

“Üçüncü atlı” poeması Azərbaycanın Rusiya ilə ədəbi əlaqələrinin tərənnümünə həsr olunmuş gözəl poemalardan biridir. Şairin bu poeması yığcam assomasiyaları, di­linin sa­də­liyi ilə də diqqəti cəlb edir və bu da poemanın oriji­nal­lı­ğı­nı, sənətkarlığını tamamlayan cəhətlərdən biri kimi qiymət­lən­­dirilir. Əlbəttə ki, bütün bunları şairin istedadının, yarat­maq eşqinin bəhrəsi, nəticəsi kimi başa düşmək lazımdır.

Bunlarla belə, oxunaqlı poemada dumanlı, çətin anla­şı­lan, qeyri-müəyyən söz və ifadələr vardır.

“Bu aylı gecəyə qonaqmı?”, “Kür göyə lillənən ayın nurudur” müqayisələri ilə yanaşı, Kürün dalğası “nurlu bir xəyala”, meşə nağıla, Metek qalası gəlinə bənzədilir. Poe­mada:


Sanki gecə deyil vüqarlığı sirr,

Gecənin səhərli yuxusudur: (?)

Aləmi qulcayan sükutdur, nədir?

Sükutun ən böyük arzusudur bu?


Yaxud:

Sonsuz üfüqlərdən üfüqlərəcən

Dünyanı fəth edən dəli bir vüqar?

Müqəddəs dizini qoymuşdu yerə?


Və ya:
Qəm kainatdı

Göy üzərində

Bir göyə bənzər (?)

Göy gözlərində

Ulduzlar gəzər –
kimi ifadələrə rast gəlirik.

Bu qüsurlarına baxmayaraq, “Üçüncü atlı” poeması Əli Kərimin “İlk simfoniya”dan sonra inkişaf etdiyini, söz ehti­ya­cının zənginləşdiyini göstərirdi.

Poemanın yazılma tarixi barədə yazıçı Anar “Əli Kəri­min təbəssümü” adlı məqaləsində yazır: “1968-ci ilin iyu­lun­da Azərbaycan mədəniyyəti günləri ilə əlaqədar Polşaya getmişdik. Biz Polşanın müxtəlif şə­hər­lərini gəzir, müharibə viranələri içindən boy atıb dirçələn məm­ləkətin bu günü ilə tanış olur, yeni evləri, geniş xiya­ban­ları seyr edirdik, dava­nın hələ də sağalmamış xara­ba­lıqları ilə rastlaşırdıq. Müxtə­lif şəhərlərdə biz ikinci dünya savaşının cəbhələrində həlak olmuş polyak və sovet əs­gərlərinin məzarlarına əklillər qoyurduq.

Polşanın azad olması uğrunda vuruşlarda həlak olmuş Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Cəmil Əhmədovun da məzarı bu ölkədəydi. Əli Kərim ona “Heykəl və heykəlin qardaşı” adlı poema həsr edib. Cəmil Əhmədovun vətənində – Cəbrayılda qəhrəmana abidə ucaldılıb. Heykəlin qardaşı – Cəmilin qar­da­şı, bütün həyatını, hərəkətlərini, insanlara münasibətini mə­sum və güzəştsiz ölçülərlə ölçür – Həlak olmuş qəhrə­ma­nın igidlik meyarıyla Əli bu barədə yazıb” (4).

“Əgər Əli “Heykəl və heykəlin qardaşı” mövzusunu seçməyə cəsarətlənirdisə, bu onun daxili poetik gücünə, poetik enerjisinin qüdrətinə inamından doğurdu” (58, 241).

Əli Kərim “Heykəl və heykəlin qardaşı” poemasını 1969-cu ildə yazmışdır. Poema 8 fraqmentdən ibarətdir. Proloq, 1-ci fraqment “Heykəl uzağa baxır”, 2-ci fraqment “Coğrafiyadan “5”, 3-cü fraqment “Analar dünyası”, 4-cü fraqment “Ananın şifahi gündəliyi”, 5-ci fraqment “Qonşu­la­ra təsəlli”, 6-cı fraqment, 7-ci fraqment “Adsız qəhrəman”, 8-ci fraqment kimi adlandırılıb.

Şairin proloqda qeydindən də məlum olur ki, “Heykəl və heykəlin qardaşı” poeması Polşa uğrunda həlak olmuş So­vet İttifaqı Qəhrəmanı Cəmil Əhmədova həsr olunmuş­dur. Poe­madakı bütün obrazlar həyatdan götürülmüş pro­to­tip­lərdir.

“Heykəl və heykəlin qardaşı” poemasında müharibə səhnələri ilə sülh dövrünün təsərrüfat – quruculuq mənzə­rə­si­nin poetik ritmləri sənətkarlıqla növbələşir, müxtəlif möv­zu­lar ustalıqla bütövləşir, adamlarımızın psixologiyası, mərd­­liyi, fədakarlığı, əməksevərliyi Ə.Kərimə məxsus cizgi­lərlə poetikləşərək oxucunun hisslərinə aşılanır. Professor Tofiq Hacıyevin qeyd etdiyi kimi, Əli Kərim insanların psi­xo­logiyasını, mübarizəsini, Vətənə olan qayğı və sevgisini incə ştrixlərlə poetikləşdirir (47, 7).

“Əli Kərim poetik detala münasibətdə fərqli, әnәnә ilə üst-üstə düşməyən bir sistem irəli sürürdü və hər bir şeiri ilə bu sistemi yaradırdı. Və məsələ təkcə “qeyri-poetik obyektə estetik, hətta simvolik bir məna” verməklə də bitmirdi, bu, belə deyək, məsələnin yalnız bir tərəfi idi” (80, 55).

Tənqidçi Cavanşir Yusiflinin bu fikirlərindən deyə bi­lə­rik ki, 60-cı illər poeziyasına yeni üslub tərzi ilə daxil olan Əli Kərim әnәnә ilə üst-üstə düşməyən yeni bir sistem yara­dırdı və bu sistemin əsas halqalarından biri də “Heykəl və heykəlin qardaşı” poemasıdır. Əli Kərim bu poemada qeyri-poetik obyektə, yəni tunc heykələ estetik, hətta simvolik mə­na verir. Bu üslub tərzinə onun yaradıcılığında tez-tez rast gəlmək mümkündür. Məsələn, “Babəkin qolları”, “Bomba üstündə ev” və s.

“Əli Kərim poeziyası tapılan detalın simvollaşdırılması ilə bitmir, yaxud başlamır. Babəkin qolları – simvol deyil, bitib-tükənməyən bir metaforadır, elə bir metafora ki, se­man­tik enerjisi etibarilə xalqın, millətin həyatını, taleyini, AZADLIQ uğrunda savaşını... sonsuz şeyləri az qala һәr bir dövrün musiqi yaddaşında һәkk edilən polifonik ladları ilə canlandırır” (80, 185). Bu fıkirləri Əhməd Cəmilin heykə­li­nə də aid edə bilərik. Heykəli əsərin əsas obraz­ların­dan biri səviyyəsinə yüksəldən Əli Kərim onun simasında xalqımızın mərd, igid, vüqarlı, ürəyi bulaqlar qədər təmiz, namuslu oğul­larını, azadlıq uğrunda mübarizəsini, Vətən sevgisini tərənnüm edir.

Cavanşir Yusifli daha sonra qeyd edir ki, “Bu üsulla, əslində, Əli Kərim simvola varmırdı, simvollar üzərində da­ya­nıb, nəfəs dərib, nəsə qurub-yaratmırdı, bütün bunlardan hiss olunmayan bir jestlə vaz keçir, bütün diqqətini MƏTLƏBİ göstərməyə çalışırdı” (80, 185). Deməli, Əli Kərim üçün əsas mətləb idi. Şair heykəlin də, qardaşı Va­qi­fin də simasında qarşıya qoyduğu mətləbi ustalıqla aça bilir.

Altay Məmmədov “Tanıdığım Əli Kərim” adlı kita­bın­da yazır ki, “Əli Kərim, ümumiyyətlə, bu əsərə olduqca güc­lü poetik enerji sərf etmişdir. Axı bu “İlk simfoniya” kimi tanış, işlənmiş, məhrəm mövzu deyildi. Əli Kərim poemanı fraqmentlərə bölərək, özünə sərbəstlik təmin etmiş, hadi­sə­ləri konkret süjet çərçivəsinə salmışdır”.

Poemada tam gözəgələn sintaktik sərbəstlik hiss olu­nur, fikrin söylənmə tərzi xeyli yeniləşmişdir. Əli mütəmadi olaraq işlənmiş deyim tərzlərindən yaxa qurtarmağa çalışır­dı” (58, 268-269).

Poema Əli Kərimin bir payız səhərində Cəbrayıla gəli­şi ilə başlayır. “Poemanın əvvəlindən də məlum olur ki, əsə­rin yazılmasının əsl səbəbkarı Vaqifdi”.
“Soruşurdu yarpaq dilləri ilə:

Kimi axtarırsan, kimi?

Мәn Vaqifı axtarırdım,

Qəhrəman Cəmilin qardaşını –

Rayonun katibini” (47, 301)
Şair öz dili ilə hadisələri təsvir etməyə başlayır. Bəs şairin qəhrəmanı Cəmil kimdir? Cəmil Əhmədov uzaq Pol­şa­nın azadlığı uğrundakı ağır döyüşlərdə qəhrəmancasına hə­lak olmuş, məzarı Polşada qalmış, heykəli isə Vətəninə – Cəbrayıla, lap evlərinin yaxınlığına, ağsaqqal çinarın yanına, doğmalarının əhatəsinə qayıtmışdır. Əli Kərim qüdrətli poe­ti­kası ilə heykələ həyat, nəfəs vermişdir. Rayon mərkəzinə gə­lən Əli Kərimi elə ilk görüşdə heyrət almışdır:
“Gördüm Cəmili

Tunc geyimli,

heykəlliyində də

qayğıkeş,

cəsur,

sadə.


Sinəsini döndərmişdir,

həyatla


ölüm arasındakı səddə”. (47, 301)
Şair on doqquz yaşlı bu qəhrəmanın sifətində igidliyini əks etdirən sərt, ciddi, cəsur cizgilərlə yanaşı, bu yaşda olan yeniyetmələrə yaraşan paklıq, təmizlik, qayğıkeşlik, sadəlik ifadə edən cizgiləri də əks etdirmişdir.

Cəmil böyüdüyü çinarlı Cəbrayıla – kiçik şəhərə tam mənası ilə qovuşmuşdur. Ancaq:


“Kədərliydi bir qədər;

üç addımlıqdakı evlərinə

düşüb gedə bilmirdi

əbədiyyət kürsüsündən...” (47, 302)


Məzarı Polşada, özü isə həyata göz açdığı, həyətində ilk addım atdığı evin yaxınlığında dayanmış Cəmil – onun tunc heykəli doğma anası, atası, qardaşının qəlbində xüsusi əhval-ruhiyyə yaratmışdır. Cəmilin anası ağlayır:
“Oğul, durub burdan-bura

gəlmirsən!

Bu dərdimə sənsən çara,

gəlmirsən?!” (47, 302)


Ananın qəlb çırpıntılarını şair çox gözəl tərənnüm etmişdir. Ata isə susur və oğlu Cəmilə deyir:
“İndi böyük bir kişisən

mən qocayam,

məndən yaxşı

sən bilirsən

һәr işi sən.

Cəmil, xırda uşaqsanmı

qışqıram ki, axşam oldu.

Oynamısan, yorulmusan,

bəsdir, Cəmil” (47, 302).

On doqquz yaşında həyatdan köçsə də, ailə üzvlərinə görə Cəmil ildən-ilə yaşa dolur, onlarla birgə yaşlanır, tunc geyimindən çıxıb canlanır. Şair Cəmilin dilindən ata-anaya, ailə üzvlərinə səslənir:


“Axı, yenə postumdayam,

mən gəlməsəm, siz gəliniz.

Heç bir şey də lazım deyil,

Gətiriniz lalə, nərgiz” (47, 302).


Əli Kərim adi insanların görə bilmədiklərini şeir dili ilə canlandırır:

Bu çinar “Сəmilin vüqarında vuruşaraq, Avropadan müzəffər qayıdıbdır”.

Bu sular “Cəmilin gur səsində vuruşaraq, Avropadan mü­zəffər qayıdıbdır”.

Bu çiçəklər “onun arzularında vuruşaraq, Avropadan mü­zəffər qayıdıb”.

Bu şətəqlər “onun təbəssümündə vuruşaraq, Avropa­dan müzəffər qayıdıb".

Bu saf hava “Cəmilin nəfəsində vuruşaraq, Avropadan müzəffər qayıdıbdır” (47, 303).

Bu, Əli Kərimin tapıntısı idi. Cəmillə kim ünsiyyətdə olursa, qəhrəmandır. “Bənzətmələrin formasına diqqət yeti­rin: üslub təp-təzədir, metaforalar bakirdir, həm də güclüdür, enerjilidir. Cəmildə hər şeyə, bütün predmetlərə təmizlik, saf­lıq paylamaq, bəxş etmək qiidrəti var” (58, 250).
“Alar məni fikirlər:

Çinar qəhrəman!

Sular qəhrəman!

Şəfəqlər qəhrəman!

Çiçəklər qəhrəman!

Hava qəhrəman!

Cəmil qəhrəman!” . (48, 303)
Əli Cəmil haqqında gah özü danışır, gah da qardaşı Va­­qifin və anasının dili ilə danışır. Şair bizi əsərinin digər qəh­­rəmanı Vaqiflə, onun düşüncələri ilə tanış edir. Əvvəlcə Vaqif obrazının prototipi ilə tanış olaq. Altay Məmmədov bu haq­da “Tanıdığım Əli Kərim” adlı kitabında geniş məlumat ve­rir. Müəllif diqqəti əsərin adına çəkir və Əli Kərimin əsər­lə­rinə ad seçməkdəki qeyri-adiliyini Hüseyn Cavidlə müqa­yisə edir.

A.Məmmədov yazır ki, “Desə idilər ki, Əli raykom katibi haqqında poema yazıb və ya yazır, heç kəs inanmazdı, Əli estetik baxışları ilə belə mövzulardan yüz səksən dərəcə uzaq idi” (58, 257). Bəs Əlini bu mövzuya çəkən nə idi? Va­qif Əhmədovun mülayimliyi, açıqsözlülüyü, gözəl mənə­viy­yatı, mərdliyi, vəzifəsindən insanlara ancaq xeyir vermək üçün istifadə eləməsi, vəzifəsini itirmək təhlükəsi olanda be­lə sözü üzə deməsi, daxilən zənginliyi, şairlərə, incəsənət xa­dimlərinə hörməti, əsl həyat məktəbi olması Əlini onu əsər qəhrəmanı seçməyə həvəsləndirmişdir.

Poemada heykələ dönmüş “canlı” Cəmilin qardaşı Va­qif Əhmədovun timsalında müasir rayon işçilərinin xa­rak­terik cəhətləri əks olunmuşdur. Şair yazır ki, onu – katibi ota­ğından çıxanda tuta bildim. Belə bir cümlə iş başında olan, xalqa, camaatla təmasda olan rəhbər işçinin gündəlik işi­­­ni məzmunlu, dolğun göstərə bilir. Vaqif stol başında otur­­maqdan daha çox zəhmətkeşlərin içərisində olmağı, on­ların ar­zu və tələblərinə qulaq asmağı, torpağın səsi­ni, nəfə­sini kabinetlərdə, iclas salonlarında deyil, torpağın özündə, onun geniş qoynunda dinləməyi xoşlayır.

Əli Vaqifdə müşahidə etdiyi bütün müsbət keyfiyyət­lə­ri artıq böyük şöhrət qazanmış, doğma yurda heykəlləşib qa­yıdan Cəmillə əlaqələndirir.

Şair Vaqifin “Cəbrayılın üstünə qəhrəmanlıq şəfəqi ki­mi çilənmiş Cəmil adlı səmaya” susaraq baxdığını görür. Va­qif də tunc heykəl qədər düşüncəlidir. Şair onun gözlə­rindən oxuyur:
“Anam – dərdli qarı

az qala çarşabını açıb

saxlamaq istəyir.

Cəmilin başına yağan

dolunu

yağışı,


qarı.

Elə əli ürəyinin üstədir.

Gah deyir ki, “qaranlıqdır,

Cəmil darıxar”.

Gah da: “ona soyuqdur,

İstidir”(48, 302).


Bu misralardan gecə-gündüz oğlu üçün narahat olan, onu qorumağa çalışan dərdli ananın hıçqırıqlarını eşidirik. Vaqif bilir ki, qəm-qüssənin әn ağırı onu dünyaya gətirən ananın çiyinlərindədir. Vaqif hərdən qardaşının sağ olmadı­ğını unudur, evlərinə qonaq gələndə onu da çağırmaq istəyir, ona layiq bir qız görəndə ürəyində “toy” sözü partlayır. “Toy sözü partlayır” ifadəsi şairin tapıntısı idi. Əlinin bu əsə­ri də yeni ifadə vasitələri ilə zəngindir. Çox halda “ürə­yin­dən toy keçir” şəklində işlənən ifadə psixoloji məqamına görə “toy partlayır” formasını almışdır.

Vəzifədə olmaq məsuliyyətli işdir. Birinci katibin vəzi­fə­sinə canıyananlıqla yanaşmasının səbəblərindən biri Cə­mil­dir, onun şöhrətidir. Vaqifın işinə qayğıyla sarılması qar­da­şının xatirəsinə olan dərin ehtiramdır. О bilir ki, az işləsə, Cəmilin şan-şöhrəti azalacaq. Bu işi düzgün yerinə yetir­mə­yəndə Cəmilin şöhrətinə toxunacaq.


“Bir məsələ yönə düşməyəndə

qır-qıc olub quruyuram.

Axı mən bizi

Rusiya çöllərində,

Avropada qoruyanın

şöhrətini qoruyuram.

Мәn saxlamaq istəyirəm

onun şöhrətini

evdəki paltarı kimi

təmiz,


ləkəsiz,

təzə”. (48, 304-305)


Cəmil də, Vaqif də eyni ailədə, eyni mühitdə böyümüş, tə­miz arzularla yaşamışlar. Cəmil kimi Vaqif də müsbət ideal­­larla kodlaşdırılıb, intəhası Vaqifin ali keyfıyyətlərinin düş­düyü sonrakı mühitdə zədələnə biləcəyi təhlükəsinin qar­şı­­sını Cəmilin şöhrəti almışdır. Cəmil özünün ədaləti, düz­gün­lüyü ilə, bütövlüyü, qorxmazlığı ilə Vagifin varlığına hopmuşdur.

Əli Kərim nə qədər Vaqifi diqqət mərkəzinə çəkməyə çalışsa da, onun gözlərindən də, sözlərindən də, səsindən, nə­fə­sindən də Cəmil görünür, Cəmil boylanır. Öz işlərindən danışmır, onun yerinə Cəmildən söhbət açır: “Asandırmı onun şərəfli, həm də ağır şöhrət yükü altında yaşamaq, ana­ma, atama, qardaşıma, mənə – bizə!” (58, 256).

Vaqif şəxsiyyətinə uyğun gəlməyən belə bir etiraf edir: “İstəyirəm daha çox hörmət qazanım. Ancaq növbəti mis­ra­la­rı oxuduqda Vaqifin məqsədini aydın görürük: “Bu hör­mət, gərək çətinliyin dəmir caynaqlarından alına”. Vaqif bu hörməti Cəmilin pyedestalının altına qoyub, vüqarlı, nurlu in­sanın daha uca olmasına çalışır. Cəmilin şöhrətinin, boyu­nun tuncda donub qalmasına razı olmayan Vaqif deyir: “Cə­milə həsr edəcəyəm Ömrümü ömrüm boyu. Nəyə lazım nə­fəs­siz, həyatsız heykəl?! Qolsuz-qanadsız heykəl. Amma hey­kəl böyüyərmiş nə çətin; bahasına dağdan ağır zəhmətin. O, hər xırda-para raportu, işi, xeyirxahlığı qəbul etməz; dayanıb vüqarlı, Ətrafı əbədiyyət hasarlı”. Cəmil hər an, iclasda da, məclisdə də, evdə də Vaqiflədir. Hər iclasda fəxri bir üzv kimi iştirak edir.

“Əli Vaqifin iç dünyasını tərəf-müqabilini zərrə qədər də şübhəyə salmadan müşahidə edib öyrənmişdir; min il qala Əli öz məqsədini, qarşısındakı barədə poema yazaca­ğı­nı dilinə belə gətirməzdi və min il qala heç Vaqifin də ağ­lına gəlməzdi ki, bu zərif şair onun barəsində nә isə yazmaq xə­ya­lına düşə, o, Əlinin şairlik ampluasına bələd idi” (58, 261). Cəmil Vaqifin daxili aləmində idi. Vaqifə görə, bir söz deyildisə, yerinə yetirilməlidir. Necə ki Cəmil insanların xahişi olmadan, xəbərləri olmadan onları ölümdən qurtarıb, və­zifə başında olan da lap ölüm bahasına olsa da, “Olacaq!, Düzələcək!, Var!, Mütləq!” deməlidir. Vaqifın həyat fəlsə­fə­si belə idi. Əlini də cəzb edən bunlar olmuşdur. Vaqifin sə­mi­miliyi özünü bu misralarda da göstərir: “Gərək biləsən, camaatın süfrəsində bişmişin də, çiyin də”.

Əli Vaqifi oxucularına hörmət və məhəbbətlə təqdim edir. Əlinin xoşuna gələn raykom katibi dünyanın ən xoş­bəx­ti olmalı idi. Çünki Əli müasirləri arasında ən saf, ən pak şair idi; onun ürəyinin güzgüsü də ən təmiz, ən düzgün əks etdirən güzgü idi. Vaqif də həmin aynada əsl siması ilə görünür.

Şair bu poemanı bir jurnalist kimi şərh edir. Üç nurani qocanı qəbul edən Vaqif sədrin baxmadığı məsələyə “Ola­caq suyunuz!”, – deyib onları razılıqla yola salır. Şair Va­qifın һәr hərəkətini, hər düşüncəsini, hətta küləyin həyət­dən katibin otağına gətirdiyi yarpaqları belə Cəmillə bağlayır:


“Pəncərədən tökülür

çiyinlərinə,

qələminin altına

külək əsdikcə

Cəmilin

tunc çiyinlərindən qopan



yarpaqlar, qızılı-sarı”. (48, 307)
Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuş igidlərin öl­məz xatirəsinə dərin ehtiram hissi, alman faşizminə sonsuz nif­rət ruhunda yazılmış bu poema müəllifin mövzuya yanaş­maq tərzinə fraqmentin süjet qurma üsuluna görə Azər­bay­can ədəbiyyatında orijinal əsərlərdən biri kimi tanınmaqdadır.

Əli Kərim yaradıcılığına daxil olan “O mənə danışdı ki...”, “Bir santimetr haqqında ballada”, “Ölülər ordusu”, “Göy­lər adamının himni” kimi poemaları da Azərbaycan ədə­biyyatının 60-cı illər poeziyasında özünəməxsus yer tutur.

Əli Kərim “O mənə danışdı ki...” poemasını 1964-cü il­də Kislovodskda yazmışdır. Poema yığcam süjet xəttinə ma­lik olub, “Ayaqlar”, “Ayrılıq”, “Adsız fəsil”, “Açılmamış güllələrin yarası”, “Ana, hardasan?!”, “Ayıldım bir səhər” ki­mi başlıqlardan ibarətdir. Poema müharibədə bir ayağını itir­miş qəhrəmanın həyatından bəhs edir. Əli Kərimin “O mənə danışdı ki...” poemasında hadisələr şairin deyil, qəhrəmanın dilindən verilir.

Əli Kərim yaradıcılıq priyomundan məharətlə istifadə edərək, qəhrəmanına ad da vermir, onu sadəcə “O” çağırır. Bu­nunla da şair, qəhrəmanını ümumiləşdirir, qanlı müha­ri­bə­də başına müsibətlər gələn neçə igidin həyatını bu qəhrə­ma­nın həyatından oxuya bilirik. Bu Əli Kərimin hadisələri və qəhrəmanları tipikləşdirmə bacarığından irəli gəlirdi.

Əli Kərim “O mənə danışdı ki...” poemasını kamillik döv­ründə yazmışdır, ancaq kəşflərlə yaşayan şair уеnә də forma axtarışlarında idi və buna görə də poema şairin digər poemaları kimi, başlıqlar şəklində verilmişdir. Poemanın baş­­lıqlar şəklində verilməsi şairin hadisələri yığcamlaşdır­maq istəyindən irəli gəlirdi. Əsərdə hər başlıqdan sonra ona uy­ğun hadisələr təsvir olunur.

“O mənə danışdı ki...” poemasının başlanğıcında şair danışır ki, kurortda, bağda, göy meşələrdən axan dalğa-dalğa sərinliyin altında bir ortaboy, qarayanız kişi başına gələnləri danışır. Poemanın bu cür başlanması oxucunu ilk andan ha­di­sələrin gerçəkliyinə inandırır.

Əli Kərim haqqında xatirələrdən, oğlu Paşa Əlioğlunun söhbətlərindən məlum olur ki, şair qarşısındakı hər kəsi so­nu­na qədər dinləyən, onların dərdini öz dərdi kimi yaşa­yan sakit təbiətli insan olmuşdur. Paşa Əlioğlu qeyd edir ki, uşaq vaxtı bizi Şimali Qafqaza aparırdı, gürcülərlə söhbət edir­di, onların həyat hekayələrini dinləməyi xoşlayırdı. Də­rin müşa­hi­də qa­bi­liyyətinə malik olan şair bu söhbətlərdən əsərləri üçün möv­zu seçirdi. “O mənə danışdı ki...” poeması da belə yaranmışdır.

Tənqidçi C.Yusflinin Babəkin qolları haqqında dedik­lərini “O mənə danışdı ki..” poemasının qəhrəmanının mü­ha­ribədə itirdiyi ayağına da aid edə bilərik. Belə ki, bu ayaq təkcə simvol deyil, xalqın tarixini, faciəsini göstərən me­ta­fo­ra­dır. Əli Kərim “Bir ayağım burda, bir ayağım orda” adlı pyes də yazmışdır.


“Qəribəydi... Dediyim bu mehriban adam

Söyləyəndə – bu yerlərdən ayrılammaram,

Çox da bura Bakı deyil, xeyli xırdadır,

Ayağımın biri burdadır”. (48, 273)


Qəhrəmanın burda itirdiyi təkcə ayağı deyil, həm də ar­zu­ları, dostları, həyatının әn mənalı illəridir. Poemanın so­nunda da məlum olur ki, qəhrəman hər yay gəlib köhnə dostları ilə görüşür.

Əli Kərim həyatın elə detallarını seçib poeziyaya gəti­rir­di ki, insanı həmişə düşünməyə vadar edir. Şairə görə, poe­ziya intellektual olmalıdır, fikrə üstünlük verilməlidir. Pa­şa Əlioğlu da qeyd edir ki, Əli Kərim poeziyası intellekti xü­susi vurğulayan poeziyadır. Oxucunu düşüncələrə dal­dı­ran mis­ra­lara hər əsərində olduğu kimi, bu poemasmda da rast gəlirik.


“Мәn utandım...

О utandı...

Nə isə andı;

Gəlib keçən bir əsrdi,

yoxsa ki andı.

Baş açmadım...”. (48, 273)


İnsan bəzən bir anın içində az qala bir ömrü xatırlayır. Kimisi üçün bir saniyə, kimisi üçün bir əsrə bərabər olur, ya­xud da əksinə. Şair qəhrəmanın bu vəziyyətinə üzülür və səbəbini göstərir: “Buna bircə səbəb varsa, müharibədir”

“Ayrılıq” başlıqlı hissədə qəhrəmanın müharıbəyə yola salınmasından bəhs edilir. Şairin misralarından övladını odlu, alovlu müharibəyə yola salan ana-atanın keçirdiyi hiss­ləri, davaya qarşı olan nifrətlərini duyuruq.


“O gözlərdə görürdüm

Davaya qarşı dava,

Ölümə qarşı ölüm,

Həsrətə qarşı həsrət.

Dünya boyda, işıqlı,

Böyük, odlu məhəbbət”. (48, 274)


Əli Kərim döyüşün ortasında olan bir əsgərin keçirdiyi hissləri, psixoloji məqamları necə də gözəl vermişdir. İnsti­tut əvəzinə, oda, alova girən gənc təcrübəsizdir. Şair qəhrə­manın dili ilə müharibəni, soyuq səngərləri, atılan bombaları təsvir edir və müqayisə üsulundan sənətkarlıqla istifadə edərək orijinal müqayisələr yaradır.
“Messerşmit səsi gəlir...

Bir az keçir, özü gəlir…

Kölgəsi də ötüb keçir

Başımızın üzərindən

Ölümün öz kölgəsitək.

Sürünür bu qara kölgə

Təyyarənin kölgəsitək”. (48, 275)
Şair düşmən təyyarəsini anaların bağladığı yaylıq qə­dər qara hesab edir. Bu qaralıq təkcə onun rəngi deyil, onun gətirdiyi qara tale, qara ölümdür. Göydən yağan bombalar insanların ümidinə, arzusuna, qəlbinə yağır. Parçalanan, gö­yə qalxan təkcə torpaq deyil, həmçinin ömürdür, ümiddir.

Əli Kərim müharibə səhnəsini təsvir edərkən psixoloji məqamları çox gözəl vermişdir. Düşmən üzərinə hücum çə­kən əsgərlərin ayağı altında qalanları şair belə təsvir edir:


“Yüyürürük... Atlanırıq

Yiyələri görünməyən

İniltilər üzərindən.

Nələr, nələr üzərindən!

Xəyali bir son görüşün,

Məlallı bir son öpüşün,

Min nidanın üzərindən,

“Əlvida”nın üzərindən!” (48, 276).


Hər döyüşçünün öz həyat tarixçəsi var. Kimisi sevgilisi ilə son dəfə görüşüb, kimisi dil açmayan körpəsini qoyub gəlib. Şair müharibənin dəhşətlərini belə təsvir edir:
“Tapdayırıq bəlkə də biz

Son kəlməni, son nidanı,

Bura gələn bir ananı.

Nə yandırır bir gör məni:

Bəlkə elə tapdayırıq

Dil bilməyən bir körpəni”. (48, 277-278)


Neçə son görüşə nöqtə qoyan dabanlar neçə həyatın üzərindən aşıb keçir.

Atılan güllələr şairin qələmində dilə gəlir: “Bil ki, səni yeyəsiyəm”. Qəhrəman da onu izləyən güllə haqqında belə deyir: “Ә1 çəkməyir, Aşiq olub mənə, nədir, Yoxsa onun yiyəsiyəm?!” (48, 277).

Psixologiyanı dərindən bilən şair müharibənin insan həyatına vurduğu zərbələri fərqli şəkildə verir:
“Nədir görən bədənimdə,

Ürəyimdə küt ağrılar?

Sonra bildim hələ sənə

Toxunmamış güllənin də

Yarası var, ağrısı var”. (48, 277)
Toxunmamış güllə ifadəsinin altında müharibənin insa­na vurduğu fıziki və mənəvi zərbələr dayanır, bu zərbələr in­sanı ömrü boyu narahat edir:
“Duyursan о güllələri,

Bədənində

Qalmasa da yeri”. (48, 277)
Əli Kərimin əsərlərinin çoxunda olduğu kimi, bu poe­mada da Kür çayını görürük. Təbiətin oğlu olan şair qəh­rə­manın dostu Vanonu təmkinlikdə dağa, coşğunluqda Kürə bən­zədir. Qəddar müharibə Vanonu da qəhrəmanın əlindən alır. Mühasirədəki dəstəni xilas etmək üçün özünü fəda edən Vano dostunun qollarında son nəfəsini verir. Döyüşün orta­sında ölmüş dostunu qucaqlayan qəhrəmanı təsvir etməklə kədərli səhnə yaradır. Bu səhnəni oxuyanda oxucunun da eyni hissləri keçirməsi şairin sənətkarlığından xəbər verir.

Əli Kərim həyatın hələ isti-soyuğunu dadmamış, insti­tut yerinə oda, alova girən qəhrəmanın ölümlə ilk tanışlığını, keçirdiyi psixoloji vəziyyəti necə də məharətlə vermişdir:


“Мәn ilk dəfə tanış oldum

Qardan soyuq, gözdən odlu,

О öpdüyüm

boz sifətli ölüm ilə”. (48, 280)


Qəhrəman əziz dostunun gözündən baxan ölümü bir an doğma hesab edir. Dostunun kədər rəngli təbəssümünü, “ana” adlı son sözünü, əlindəki son istini yadigar alır. Şair hadi­sə­lərin gedişini daha da dramatikləşdirir. Gözlənilmədən Va­no­nun üzərindən bir teleqram tapan qəhrəman başqa bir faciə ilə qarşılaşır:
“Vano gizli saxlayırmış:

Anam uçub getmiş imiş,

O məni tərk etmiş imiş”

Eh nə fayda, gecə-gündüz,

Səndən deyəm, səni anam.

Səni burda qoruyurdum,

Orda niyə öldüm, anam?! (48, 280)

Qısa vaxtda iki ağır faciə ilə rastlaşan qəhrəmanın dərd-kədərini şair belə təsvır edir.


“İki ölüm hücum etdi,

Bir əsgərin üzərinə,

Eh, ölümlər nə edəcək,

Alovlanıb-közərənə!”. (48, 280)

Qəhrəman bir-birinin ardınca neçə əsgər yoldaşını son mənzilə yollayır. Növbə ona çatanda qəhrəman düşməni al­da­dıb mühasirədən çıxa bilir. Şair onun düşüncələrini, hiss etdiyi məsuliyyəti necə də məharətlə vermişdir:


“Mən dostların ümidiyəm.

Deməyin ki, çiynimdəki bir çantadır.

İndi görün neçə həyat bir candadır.

Çiynimdəki bu ağır yük

Dostlarıma həsrət çəkən,

Böyüklərin, uşaqların həyatıdır,

Neçə evdə gizli yanan,

İşıqların həyatıdır”. (48, 281-282)


Yarasını belə unudan qəhrəman artıq tək özü üçün de­yil, dostlarının həsrətini çəkən doğmaları üçün yüyürür. Sə­nətkar əsəri yaratmazdan əvvəl onun hər bir nöqtəsini hiss edir, qəlbən yaşayır.

Qəhrəmanla şair bir-birinə bənzəyir. Qəhrəmanın daşı­dı­ğı məsuliyyət elə Əli Kərimin həyatı boyu insanlara qarşı hiss etdiyi məsuliyyətdir.

“Ana, hardasan?” başlıqlı hissədə qəhrəmanla gürcü ananın ürək ağrıdan dialoqu verilir. Şəhərin mərd adamları qəhrəmanı yaralı şəkildə tapıb bir gürcü qadının evinə gəti­rir­lər. Qəhrəman gözlərini açanda gürcü qadını anası hesab edir. Gürcü ana da mərhəmət ucundan yalana keçib oğlana ana­sı olduğunu söyləyir. Əsərin bu hissəsini həyəcansız oxu­maq olmur. Oğlan ölümün əbədi sərt qanununa ağ saçlı başı­nı əyməyən qadından səsinin, əlinin başqa cür olmasının sə­bə­bini soruşur. Səsinin dəyişməsini soyuqlaması, əlinin ki­çik­liyini arıqlaması ilə bağlayan ana oğlanı sakitləşdirir. An­caq qəhrəman narahatdır, çünki mühasirədə qalan dostlarına xəbər göndərə bilməyib.
“Mən səni qoymaram bir də öləsən!

Sonra dostlarıma bir sözüm də var:

Məni vurdular!”. (48, 284)
Poemanın “Ayıldım bir səhər” başlıqlı hissəsi əsərin son parçasıdır. Qəhrəman bir səhər ayılır. Qəlbini acı bir xa­tirə əzir, dostu Vano, müharibə yadına düşür. O, sol aya­ğını tapa bilmir. Ancaq tez də başqa düşüncələrə dalır. Öz həya­tını, itirdiyi ayağını unudub dostlarını düşünür:
“Anladım... Dərdiniz yanında, dostlar,

Heç ayaq itirmək dərdi dərdmidir?

İndi təkayaqlı ümidiniz var,

Dörd yanda düşmənsə dərya kimidir”. (48, 285)


Qəhrəman yoldaşlarının vəziyyətini, havanın həsrət ki­mi soyuq olduğunu, bəlkə də çantalarında suyun bitdiyini, bəl­kə də bir-birini qucaqlayıb namərd ölümə ortaq olduqla­rını dü­şünür. Yaddaşına susmağı əmr etsə də, nә fayda. Pən­cə­rə­nin qabağındakı güzgünü götürüb özünə baxan qəh­rə­man özü­nü tanımır və о adamı otaq küncünə atır. Gürcü ana ona öz oğlu kimi baxır. Qəhrəman da onları unuda bilmir, bir aya­ğım burda, bir ayağım orda deyir, hər yay gəlib onları ziyarət edir.

Əli Kərim “Bir santimetr haqqında ballada” poemasını 1967-ci ildə Bakıda yazmışdır. Poema “Proloq”, “Dənizdən gö­­yə”, “Zəfər əbədi deyil”, “Yer enir” kimi hissələrdən ibarətdir.

Cabir Novruz “Əlinin iki cildliyini oxudum” adlı mə­qa­­ləsində yazır ki, “Andrey Voznesenskinin bəzən süni bən­zətmələr, qafiyələr ilə yüklənmiş şeirlərini, poeziyanı bilə-bilə mürəkkəbləşdirmək, bəzən qəsdən şeirin qol-qana­dı­nı sındırmaq, onu nəsr səviyyəsinə endirmək meyllərini xoş­la­mıram. Mən Əliyə deyərdim ki, axı bu şair savadlı, mə­dəni, istedadlı şairdir, yaxşı bilir ki, poeziya sadəlik de­məkdir, yax­şı bilir ki, sadə poeziyaya gedən yollar çətin və mürək­kəb yollardır. Deyərdim ki, Əli, sən də hərdən belə edirsən. Şeirlərindən misal çəkərdim. Deyərdim ki, “Babə­kin qolları” şeiri һаrа, tutaq ki, “Fraqmentlər” hara? Birinci şeir nə qədər şairanədirsə, ikinci şeir о qədər nasiranədir” (64, 46). Cabir Novruz daha sonra Əli Kərimin “Fraq­ment­lər” və “Bir santimetr haqqında ballada” əsərlərindən nümunələr verir. Deməli, C.Novruz şairin “Bir santimetr haqqında ballada” poemasını da quru və nasiranə hesab etmişdir.

C.Novruz bu cür əsərlər haqqında belə yazır: “De­yər­dim ki, bu və buna oxşar yazılar əsl Əli deyil, gəlmə Əlidir, yad Əlidir, kənar Əlidir. Əsl Əli “İlk simfoniya”dır, “Üçün­cü atlı”dır, “Qaytar ana borcunu”, “Habil”, “Daş”, “Aut”, “Analar ağlar” və başqalarını yazandır” (64, 46).

Əli Kərim “Bir santimetr haqqında ballada” poemasını iki formada yazmışdır. Poemanın son hissəsi nəsr formasın­dadır. C.Novruz da məqaləsində şeirin qol-qanadını sındıra­raq, onu qəsdən nəsr səviyyəsinə endirmək, şeiri mürəkkəb­ləş­­dirmək meyillərini tənqid edir. Ancaq Əli Kərim poema­ya nəsr hissəni qəsdən, boş yerə əlavə etməmişdir. Əli Kə-rim poeziyası XX əsr poeziyasıdır və yaratdığı əsərlər də ye­ni formada idi.

Poeziyasını kəşf üzərində quran şair daim yeni, təra­vətli janr, forma axtarışlarında olmuşdur. Əli Kərimin yazdı­ğı nəsr qafiyəli nəsrdir, şeirə yaxındır. Poemanın nəsr hissə­si­ni misralar şəklində alt-alta yazsaq, nəzmdən çox da fərqlənməz.

“İdman mövzusunda yazdığı “Bir santimetr haqqında ballada” poemasında iradə ilə ətalətin mübarizəsi gözəl, şai­ra­nə ekrana çevrilir; müəllif şairliklə kommentatorluğu elə bir­ləşdirir ki, bu ekrana tamaşadan əl çəkmək istəmirsən” (47, 7).

Poemada Əjdər adlı idmançının həyatından, yarışa ha­zırlığından, verdiyi sözə qarşı məsuliyyətindən bəhs olunur. “Proloq” adlı hissədən məlum olur ki, Əjdər iki yüz iyir­mi səkkiz santimetrdən, rekord adlı yerdən yıxılır. Əjdər rekordu qırmaq üçün söz versə də, məqsədinə nail ola bilmir.


“Rekordun ən uca zirvəsində

qərar tutmuşdu о söz;

həmin sözdən yıxıldı...

Yandı, yandı, yaxıldı,

Özü torpağa düşdü,

sözü göylərdə qaldı” (48, 287-288).


Əli Kərim bu əsərində də yeni, qeyri-adi ifadələr işlət­mişdir. “Sözdən yıxılmaq”, “sözü göylərdə qalmaq”, “dalğa-la­­rın yalına döş vurmaq”, “dalğalarla işləmək”, “gecənin dənizdə əriməsi” kimi ifadələr yeni idi.

Göylər kürəyinə yük, özü yerə qısılı olan yarışçının kö­nüllər açmaq üçün, zirvələr aşmaq üçün bir santimetri çat­mır. Şair təzad yaradaraq yazır ki, göyə baş-başa ucalmış ma­vi kilometrlər içində bir santimetr nədir, ancaq insan fəth olun­muş kilometrlər içində bir santimetri tapmayanda xar olur.

Şair çox maraqlı, bir о qədər də fərqli bir mövzu seç­mişdir. Həyatda fərqinə varmadığımız detallar bəzən həyatı­mızda әn önəmli yer qazanır. Yüz kilometrlər içində bircə san­timetr Əjdərin ən böyük arzusuna çatmağa imkan vermir. Şair həyata başqa pəncərədən baxaraq, orijinal bir əsər yaratmışdır.

Əli Kərimin Əjdərin məşqçisinin səsini əfsanəyə görə şər qüvvə, iblis olan Mefistofelin səsinə bənzətməsi də çox maraqlıdır. Poema Əjdərin dostunun dilindən verilir. Dostu ona baş çəkmək üçün işlədiyi yerə, neft daşlarına gedir. Şair “dördayaqlı otaq”, “zürafə qarnı” ifadələrini işlətməklə ma­raqlı bənzətmələr yaradır:


“Dördayaqlı bir otaq,

Əsir dörd ayağı da.

Narahatdır dostumun

Özü tək otağı da”. (48, 289)


Yaxud da:
“Neft daşlarında olmur

hətta dincəlmək asan.

Sanki soyuqdan əsən

Zürafə qarnındasan”. (48, 289)


Müəllif yadda qalan məşqçi obrazı yaratmışdır. Məşqçi bir insan kimi nəfsinə məğlub olur, şagirdinin keçirdiyi hiss­ləri anlamır, ondan nəyin bahasına olur-olsun qələbə göz­ləyir, ad-san, şöhrət üçün yaşayır. Şairin məşqçiyə olan ilk münasibətini onu Mefistofel səsli adlandırmasında görürük.
Məşqçi yaşlı idi,

“Qlobustək dazdı o;

Göylərlə gah dostlaşıb,

Gah inciyib dalaşmış,

Göylərlə nəfəs almış,

Göylər axmış qanına”. (48, 290)


Şair göylər deyəndə zirvəni nəzərdə tutur. Zirvə də şan-şöhrət deməkdir. Bu şöhrət hissi də məşqçinin qanına ax­mışdır. Əjdər qalib gələndə də məşqçi əvvəlcə “Udmalıydım mən, – deyir”, sonra “Udmalıydıq biz, – deyir” (48, 299). Ancaq poemanın qəhrəmanı Əjdər şan-şöhrət həvəs­ka­rı deyil. Qalib gəlsə də, yarışa gəlməyən rəqib haqqında düşünür:
“Bəs rəqib?

Xəstədir!

Əjdərin ürəyi söyləyir: düz deyil,

Axı,


bu rekordu

o vurdu


keçən il”. (48, 298)
Əli Kərim təbiət hadisələrini obrazlaşdıraraq, maraqlı səhnələr yaradır:
“Əriyir dənizdə gecə.

Göyərir pəncərələr;

Sanki dəniz qalxıb,

istəyir “zürafə”nin

başı üstündən keçə”. (48, 290)
Müəllif “zürafə” deyəndə neft daşlarını nəzərədə tut­muşdur.

“Mən Əjdərlə hər səhər, aşırıram suların göy yalından qayığı”, “Üzünü küləklər, dalğalar, qorxular hələ yaxşı ha­mar­lamamış”, “ürəyini lövbər atır baxışının ucunda o”, “Asıl­mışdır baxışıyla asimandan”, “onu göydə gözləyir ürək”, “söz havadan asılı; Onu döyüb yağış, qar” və başqa mis­ralar poe­ziyamıza nə qədər təravət, nə qədər yenilik gətir­mişdir. Əli Kərim yenilik şairi idi.

Əli Kərim özünə qədər olan poeziyadan fərqli poeziya yaratdı. Əsərlərində həyatın tam fərqli cəhətlərini göstərdi. Mə­sələn, poemada cavan trest müdiri idmançı haqqında deyir:
“Kim fəxrimizin

xətrinə dəyibsə,

ağır bir söz deyibsə,

Dostumuzun beynindəki milyard neyrondan,

Neyrondan

alsın о kəlməni”. (48, 292)


Trest müdirinin söhbət zamanı sinir sisteminə toxun­ma­sı maraqlı təsəvvür yaradır. “Yoxsa yüksəklik düşməni kədər, О kəlmənin yerində hökm edər”, – deyən trest müdiri qəlbə toxunan sözün zəfər yolunda mane olacağı qənaətinə gə­lir. Eyni fikri məşqçi də deyir: “Hətta kədərə ilişib qalmış bir qayğı zərrəsi, Kəmfürsətin qadağan zərbəsi, Orda başqa cür dinir, orda tonlara dönür”.

Əli Kərim həyatda çətin və asan yol seçən insanlardan bəhs edir. Şairə görə, bəziləri şümşad kimi parıltılı yol sevər, həyat onlara 70 il ayırıbsa, 70 ili 70 il kimi keçirər, boyları ba­la­ca olanda dabanlarına bir-iki santimetr qoyub arzuya yetər. Poemanın ideyası da buradan qaynaqlanır. Əli Kəri­min bəhs etdiyi bir santimetr təkcə rekord qırmaq üçün Əj­də­rə lazım olan bir santimetr deyil, bu bir santimetr həyatın hər addımında insanların qarşısına çıxan növbəti maneədir.

“Bir santimetr haqqında ballada” poemasını fəlsəfı poema adlandıra bilərik. Bir santimetrdə üst-üstə qalanmış metr­lər, verstlər preslənib. Santimetrdə havası, boşluğu, xə­fə­si sıxılmış, cövhəri sağılmış verstlər yığılıb. Hansı ki, bu verst­lər insanın arzusundan keçirilmiş, əsəblərindən süzül­müş, sevincindən şəffaflanmış, əzabından yanmışdır. De­mə­li, Əli Kərimin təsvir etdiyi bir santimetr elə həyatın pillə­lə­ridir. Şair yazır:
“Çatanda antisantimetrə,

Нәr şey dəyişir.

İlk məna son mənayla dəyişir”. (48, 293-294)
Bu misraları şərh etsək, görərik ki, santimetr həyatın baş­lanğıcı, antisantimetr həyatın sonudur. İlk mənanın son mə­nayla dəyişməsi isə doğuluşla ölümün yerini dəyiş­məsi­dir. Sanki santimetr xeyiri, antisantimetr şəri təbliğ edir, ara­larında təzad mövcuddur.

Cabir Novruz məqaləsində yazır ki, “Deyərdim ki, mən­cə nә qədər poetikdir, bax bu misraların?!


Az deyil һәm gənclikdə,

həm də dolduqca yaşa, yananlar,

Nəbz hesabı,

70 il


100 il və daha çox yaşayanlar.

Çatanda altı santimetrə,

Hər şey dəyişir.

İlk mәnа, son mənayla dəyişir.

Bir santimetrdə

üst-üstə

qalanmış

metrlər,

verstlər

preslənir.

(İnsanların

biri dözür,

biri bezir,

biri hirslənir) (48, 294-295)


C.Novruz poemadan bu misraları nümunə gətirərək, poetik olmadığı fikrinə gəlir. Əli Kərim poeziyası yeniliklər, kəşflər poeziyasıdır. Buna görə də bu misraları poetiklikdən kәnаr hesab etmək düzgün deyil. Bu misralarda insanların ar­zu­sundan keçirilmiş, əsəblərindən süzülmüş, əzabından yanmış həyat var.

C.Novruzun nümunə çəkdiyi misralarla poemanın son­ra­kı nəşrlərində fərqlər mövcuddur. Məsələn, “Əlinin iki cild­liyini oxudum” məqaləsində “Dolduqca yaşa yaşa­yan­lar”, “Çatanda santimetrə”, “İlk məna son məna ilə döyüşür” mis­raları Əli Kərimin “Seçilmiş əsərləri”ndə “һәm də dol­duq­ca yaşa, yananlar”, “Çatanda antisantimetrə”, “ilk məna son məna ilə dəyişir” şəklindədir.

Poemada gənc idmançının həyəcanını oxucu da hiss edir, onunla birgə addımlayır, onunla birgə uçur. Əjdər baxı­şıyla asimandan asılmışdır. Bir il qabaq verdiyi söz hələ də ha­vadadır. Şair verilmiş sözü, vədi elə təsvir edir ki, onlar sanki gözümüzdə canlanıb bir varlığa çevrilir. Məsələn, Əj­dər havada dikələrək sanki ayaqlarını bir il sərasər göydə qalmış ürəyə, havadakı sözünə, havadakı vədinə basır, sanki azadlıqdan savayı bir şey görməmiş ayğırın şümşad belinə yatır və qələbəyə çatır.

Poemanın sonundakı nəsr hissə də fəlsəfiliyi ilə seçilir. Könül verdiyi qızı qucaqlayan Əjdərin əli, ayağı barmaq­la­rı­nın ucunda qurtarmır. Əsəblərə, əzələlərə yığılmış kilo­metr­lər ayaqları, əlləri ucundan süzülüb ekvator, meridian bo­yun­ca hərəkət edir. Əli Kərimin yaratdığı bu səhnə ilkin ba­xışda anlaşılmır. Qələbədən sonra rahatlaşmış oğlan sevdiyi qı­zı qucaqlayır və bir anlıq da olsa, həyatın sıxıntısından, əzab-əziyyətindən, məsuliyyətindən uzaqlaşır, rahatlığa qo­vu­şur. Ancaq məşqçinin səsini eşidən kimi dincə qoyulmuş kilometrlər, yollar, yoxuşlar, tanqolar, valslar yenidən yığı­lıb əzələlərə, əsəblərə dolur. Bu santimetrlər, kilometrlər elə həyatın özüdür, yaşanmışlardır.

Əli Kərimin poema yaradıcılığında özünəməxsus poe­tik­liyi ilə seçilən əsərlərdən biri də “Ölülər ordusu” poe­masıdır. Poemanm adında mətnaltı mənа vardır:
“Bütün bədəni ölü,

İki ayağı sağdır.

Ölüləri gəzdirən

İki diri ayaqdır”. (48, 333)


Ümumiyyətlə, Azərbaycan ədəbiyyatında “canlı ölü­lər” ifadəsi işlədilir. Görkəmli Azərbaycan yazıçısı Cəlil Məm­mədquluzadə də ən məşhur əsərlərindən birini “Ölülər” adlandırmışdır.

Əli Kərim “Ölülər ordusu” poemasında Hitlerin “məğ­lubolmaz” ordusunu, zabit və əsgərlərin sönən həyat eşqini, bədənləri canlı, ruhları ölmüş əsgərləri təsvir etmişdir. Əli Kə­rim maraqlı yaradıcılıq üsulundan istifadə edərək, alman əsgərlərini ümumi şəkildə əsərin qəhrəmanı seçmişdir. Buna görə də poemanın konkret qəhrəmanı, süjet xətti yoxdur.

“Ölülər ordusu” poemasında müqayisələr poetikliyi daha da artırır:
“Müharibə qurtarıb

Hitlerin ömrü kimi,

Üzüqara çıxıbdır

Rurun daş kömrü kimi”. (48, 328)


Dünyaya fürer deyil, “məğlubedilməz” ordusu səs sal­mış­dır. Şair almanların əlində olan səması tutqun Qərbi Ber­lini təsvir edir. Əli Kərimin poemada təsvir etdiyi Ver­maxt 1935-1945-ci illərdə nasist Almaniyasının silahlı qüvvələri­nə rəsmi olaraq verilən addır:
“Vermaxt qərargahının

Rəngi solmuş binası

Görkəmində dərd, məlal,

Dayanmış fikirli, lal –

Şəhərin başdaşı tək” (48, 329).
Frazeoloji ifadələrdən yerli-yerində istifadə edən sə­nət­kar Rusiya çöllərindən “dabanına tüpürüb” qaçan məğ­lub əsgərlərin yeni müharibəyə sürükləndiyini təsvir edir. Poe­manı oxuduqca sanki əsgərlərin halsız, istəksiz, ağır addım­larını hiss edirik. Harın zabitin oxşatmalı, təzadlı sö­yü­şünə, zərbəsinə dözən, səadət, arzu, sevinc, nә də idealları olma­yan əsgərlər istəmədən toz-torpaq içində “son döyüşə” yol­lanırlar. Bu ordu canlı ölülərdir:
“Birinin gözlərində

Bütün cahana sual,

Birinin gözlərində

Hər şeyə biganəlik,

Yaşamağa, gülməyə,

Ölməyə biganəlik”. (48, 329)


Əli Kərim epitet kimi “qartımış” əsgər ifadəsini işlədir. Bütünlüklə, poemada yorğun, ruhu qocalmış insanları görü­rük, bu, şairin yaradıcılıq qüdrətindən irəli gəlirdi. “Əfsər” sö­zü almanca “offizier” sözündən götürülmüşdür, mənası zabit de­məkdir. Əli Kərim də poemasında əfsər sözünü tez-tez işlədir:
“Bir də ki ürəyində fürerə

Bəslədiyi “sevgini”

Bir yerdə qoyub qaçan

Qocalmış əfsər keçir,

Qartımış əsgər keçir”. (48, 329-330)
Şair ağır-ağır addımlayan qoşunu, ötüb-keçən һәг kəsi təsvir edir. Belə ki, ağır vuruşlarda qulağını və şöhrətini itir­miş, amma biabırçılığını toxunulmaz saxlayıb sağ-salamat gə­tirmiş qoca, kürən general da, paqonlarını cırıb, zəif çiyin­lərində hərbin ağırlığını əziyyətlə daşıyan, özünə öldü de­yən, başqasını öldürən, əvəzinə yaşayan əfsərlər də, cərrahın əlilə üzü dəyişmiş, məhkəmədən qaçanda tarixə düşən yaşlı kapitan da, ürəyində hələ də süngümüzün yarası, bir də biz­lə­rə nifrət olan ober-leytenant da, ayağının birini haradansa gətirtmiş, çox yeyib, çox yedirtmiş, dava üçün hər zaman da­va­ya həris köhnə hərbi mühəndis də, qaşlarının üstündə əsrimizin ləkəsi olan yorulmuş əsgər də, nəfəsi də əmrlə alıb-verən bir əfsər də eyni yolu keçir, müharibəyə yollanır. Müharibə iştirakçılarının hər birini özünəməxsus cizgilərlə vermək şairin sənətkarlıq qüdrətindən irəli gəlir.

Artıq bir dəfə müharibədə məğlub olmuş alman gene­ra­lın arzuları da maraqlıdır:


“Əmr verir dünənə –

Dadına yetsin deyə.

Əmr verir bu günə –

Keçmişə getsin deyə”. (48, 330)


General da hamı kimi şübhədədir. Tutduğu qorxulu, yo­lu ölümlər yolu olan cəbhəyə də, hətta şübhəyə də şübhəsi var.

Şair yaşlı kapitan haqqında dediyi bu sözlərlə һәm də onun qəddarlığını açıqlayır: “Gözlərinə sağılmış Elə bil tök-düyü qan”.

Əli Kərimin təsvir etdiyi cəlladlar ordusu ömrü, gülüş­ləri, sözləri, baxışları, gözləri, hətta yerişləri oğurluq olan, ar­zusunu, adını bir-birindən gizləyib, gecə-gündüz yatma­yıb, bir-birini izləyən bir ordudur.

Yenilikçi poeziyasi ilə Əli Kərim “novatorluğu şəkil-forma və texnika sahəsində yox, məzmun-mündəricə və poe­tika sahəsində etmişdir”. Simvollardan istifadə zamanı bütün diqqətini mətləbi göstərməyə sərf etmişdir. “Ölülər ordusu” poemasında da bu üsuldan istifadə edən şair əsgərlərin ayaq­la­rını simvol seçir. Əsgərin sürüdüyü ağır ayaq əslində onun ağır həyatı, mənəviyyatıdır, arxada qoyduğu ailəsidir:


“Hər əsgərin ayağı

Taleyindən ağırdır.

Generalın nəzəri

Ayaqdan da ağır yük.

Ailə dərdi-səri

Onlardan on qat böyük”. (48, 332)


Ağır yükü altında əzilən, dünən ölümdən qaçan əsgər­lər indi bu dəhşətli həyatdan ölümə doğru qaçmaq istəyirlər. Ayaqlar da başı ömrünün axırına aparır. Şair “ayaqlar” sö­zündən cinas yaradır:
“Ağır-ağır ayaqlar.

Həyatını, vaxtını

Taleyini, baxtını

Onlar özü ayaqlar”. (48, 333)


Şairin təsvir etdiyi dünənini itirən, bu gününü tapma­yan, sabahını görməyən əsgərlər oxucuda mərhəmət hissi oyadır. Ancaq sonra şair tüfəngi bir oyuncaq hesab edən, gü­lüm­səyən uşaqlara güllə atan, ürəkdəki arzunu qımışaraq ni­şan alan əsgərləri təsvir edir və oxucuda orduya qarşı nifrət yaranır, çünki həmin adamlar arzu, gülüş, məhəbbət, vəfa, sə­daqət, həsrət, könül qəbiristanlığı salan əsgərlərdir.

“Ölülər ordusu” poemasının sonunda da hadisələr bit­mir, hadisələrin davam etdiyi göstərilir:


“Elə bil məzarından

Dartılıb çıxarılmış

Qədim ölülər keçir”. (48, 335)
Əli Kərimin “Göylər adamının himni” poeması kos­mosa uçan ilk insan Yuri Qaqarinə həsr olunmuşdur. Poema qəhrəmanın dilindən nəql edilir. Qəhrəman səmaya ucalmaq arzusuyla yaşayır və öz arzusunu hər an göylərə bildirir, an­caq göylər səssiz-səmirsiz onu başından aşağı basır, ulu göy­lərin ölümdən qorxulu, heçlikdən dərin, sevincsiz, kədərsiz səl­tənətindən xəbər gəlmir. Zaman gəlir, gün çatır, qəhrə­man Göy üstündə Göy olmaq, Ay üstündə Ay olmaq, Gün üs­tündə Gün olmaq, ana torpağın layiqli övladı olmaq üçün uçur.

Əli Kərim hadisələri poetikləşdirərək, Y.Qaqarinlə tə­biəti qarşı-qarşıya gətirir, təbiəti obrazlaşdırır. Qəhrəmanın sözlərinə, çağırışına cavab verməyən göy gecəli-gündüzlü elə yatır, başını hərdən qaldırıb onun üstünə odlu bir daş da atır. Səmaya ucalan qəhrəman deyir:


“Göy qapını mənəm döyən.

– Aç qapını! Mənəm! – deyən.

Mən insanam!

Bu ünvansız sonsuzluğa

Yol açanam!”. (48, 336)
Milyon illik ağalığı, tənhalığı, xəyalıyla yatan göylər birdən oyanır. Qəhrəmandan kimliyini soruşur. “Hardan sə­nə bəlli idi mənim dilim? Gəl toxunma Milyon illik, Əbə­di­lik Bir qanuna”, – deyən göylər qəhrəmanın geri qayıtmağını tələb edir. Göyləri narahat edən nə idi?
“Mən bilirdim pozulacaq.

Fəzaların ilk qaydası”.


Poemadan göründüyü kimi, müəllif 1961-ci ildə ilk də­fə səmaları fəth edən Yuri Qaqarinin xidmətlərini, fəzalara ucalaraq göyləri fəth etməsini, cəsarətini, insanın böyük qüd­rətə malik olmasını poetik dillə təsvir etmişdir.



Yüklə 1,58 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə