Krebs sikli hayot uchun juda muhim bo‘lib, bu ahamiyat nafaqat unda energiya hosil bo‘lishi bilan, balki, boshqa sabablar bilan ham bog‘liqdir



Yüklə 14,57 Kb.
tarix27.03.2022
ölçüsü14,57 Kb.
#115007
Krebs sikli
11111

Krebs sikli (uni shuningdek, limon kislotasi sikli, yoki, trikarbon kislotalar sikli ham deyiladi) biologiyadagi bizga yaxshi tanish bo‘lgan hodisaning – bir kiruvchi molekulaning, o‘ziga «yordamchi» vazifasini bajarishi mumkin bo‘lgan boshqa molekula bilan birikishi natijasida kimyoviy reaksiya boshlanishi hodisasiga yaqqol misol bo‘la oladi. Bunday kombinatsiya natijasida, yana boshqa kimyoviy reaksiyalar seriyasi boshlanib ketadi va jarayonda qator mahsulot-molekulalar olinib, yakunda yana o‘sha «yordamchi» molekula qayta hosil bo‘ladi va u o‘z navbatida, yana hammasini yangidan boshlashga turtki beradi. Shu tariqa, jarayon sikl tariqasida davom etaveradi. Krebs siklida kiruvchi molekula kiruvchi molekula vazifasini, pirouzum kislotaning parchalanishidan hosil bo‘ladigan atsetil guruhi bajaradi; yordamchi molekula vazifasini esa, to‘rt uglerodli oksaloatsetat bajaradi. Sikldagi birinchi kimyoviy reaksiya paytida ushbu ikkala molekula olti uglerodli limon kislotasi molekulalarini hosil qilishi orqali o‘zaro birikadi. Keyin esa sakkizta kimyoviy reaksiya sodir bo‘ladi va ularning boshida energiya tashuvchi molekulalar, hamda, karbonat angidrid gazi hosil bo‘ladi. Keyin esa, yana yangi oksaloatsetat molekulasi yuzaga keladi. Bitta glyukoza molekulasida zaxiralangan energiyani qayta ishlash uchun, Krebs sikli ikki marta aylanishi kerak. Natijada, ikkita ATF molekulasi, to‘rtta karbonat angidrid molekulasi, hamda, o‘nta energiya tashuvchi molekulalar ko‘rinishidagi «sof foyda» yuzaga keladi. Yakunda, karbonat angidrid gazi mitoxondriyadan chiqariladi va nafas chiqarish jarayonida organizmni tark etadi.

Krebs sikli hayot uchun juda muhim bo‘lib, bu ahamiyat nafaqat unda energiya hosil bo‘lishi bilan, balki, boshqa sabablar bilan ham bog‘liqdir. Bunda, glyukozadan tashqari, pirouzum kislotasi hosil qila oladigan yana boshqa ko‘plab molekulalar ham ishtirok etishi mumkin. Masalan, odam parhez qilayotgan paytda, u iste’mol qilgan ovqat tarkibidagi glyukoza miqdori metabolizm uchun yetarli bo‘lmaydi. Shu sababli, bu holatda, Krebs siklidagi boshlang‘ich parchalanishdan keyin, jarayonga lipidlar (yog‘lar) ham qo‘shiladi. Shunda, organizmda yog‘lar ko‘rinishida yig‘ilib qolgan ortiqcha vazn sarflana boshlaydi va ozish kuzatiladi. Bundan tashqari, molekulalar Krebs siklini tark etib, boshqa yangi oqsillar, uglevodlar va lipidlar hosil bo‘lishi jarayoniga yo‘naltirilishi mumkin. Shu tariqa, Krebs sikli ko‘plab molekulalarda, turli shakl va ko‘rinishda zaxiralangan energiyani qabul qilishi va yakunda, turli tuman molekulalar hosil qilishi mumkin.



Energetika nuqtai nazaridan, Krebs siklining sof natijasi bu – glyukozaning kimyoviy bog‘larida zaxiralangan energiyani ajratib olinishini yakunlash, ushbu olingan energiyaning bir qismini ATF molekulasiga uzatish, hamda, qolgan katta qismini boshqa energiya tashuvchi molekulalarga zaxiralashdan iborat. (Kimyoviy bog‘larning energiyasi haqida so‘z borganda, shuni aytish lozimki, o‘zaro bog‘langan ikkita atomni ajratish uchun, albatta ish bajarish shart bo‘ladi). Nafasning yakunlovchi bosqichida, o‘sha qolgan energiya tashuvchi molekulalardan ajralib chiqadi va u ham ATFda zaxiralanadi. Energiyani zaxiralab olgan molekulalar mitoxondriya ichida harakatlanib yuradi va mitoxondriyaning ichki membranasida joylashgan maxsus oqsillar bilan to‘qnashmaguncha harakatda davom etadi. Ushbu oqsillar, energiya tashuvchi molekulalardan elektronlarni tortib oladi va ularni zanjir bo‘yicha molekulalardan bir-biriga uzata boshlaydi. Bu jarayon xuddi nahor oshida palov solingan tovoqni qo‘lma-qo‘l uzatayotgan odamlarga o‘xshaydi. Faqat, bunda tovoqni qo‘liga ushlagan har bir odam undan bir cho‘qim osh yeb olgandek bo‘ladi, ya'ni, elektronning zanjir bo‘ylab har bir molekuladan molekulaga o‘tishida, undan o‘sha molekulalarning har biri muayyan energiya miqdorini o‘ziga oladi va ATF ko‘rinishida zaxiralaydi. So‘ngi bosqichda elektronlar kislorod atomi bilan birikadi va o‘z navbatida, bu kislorod atomi vodorod ionlari (protonlar) bilan birikib, suv hosil qiladi. Elektronlarni molekulalararo uzatish zanjirida 32 tadan kam bo‘lmagan sondagi ATF molekulasi hosil bo‘ladi. Bunda, boshlang‘ich glyukoza molekulasida mavjud bo‘lgan energiyaning 90% ulushi jamlanadi.

Krebs siklidagi energiyaning almashinish jarayoni, mohiyatan anchayin murakkab bo‘lgan xemiosmotik bog‘lanish jarayonini o‘z ichiga oladi. Ushbu termin qo‘llanishi shunga ishora bermoqdaki, bu jarayonda, kimyoviy reaksiyalardan tashqari shuningdek yana osmos ham ishtirok etadi: ya'ni, eritmalarning organik to‘siqlar orqali asta-sekinlik bilan sizib chiqishi ro‘y beradi. Mohiyatan, Krebs sikli mahsuloti bo‘lmish energiya tashuvchi molekulalarning elektronlari, transport zanjiri bo‘ylab harakatlanib, membranada joylashgan oqsillarga kelib tushadi. Membrana mitoxondriyaning ichki va tashqi bo‘limlarini – kompartmentlarini o‘zaro ajratib turadi. Elektronlar energiyasi vodorod ionlarini (protonlarni) tashqi kompartmentga yetkazib chiqarilishini ta’minlash uchun ishlatiladi. Tashqi kompartment xuddi zich to‘g‘on bilan to‘sib qo‘yilgan suv ombori singari, energiya ombori sifatida xizmat qiladi. Bunda, o‘sha membrana xuddiki, kompartmentdagi energiya tashqariga ketib qolmasligini ta’minolovchi to‘g‘on kabi xizmat qiladi. Protonlar membrana orqali oqib chiqa boshlashida energiya ATF hosil qilish uchun yo‘naltiriladi. Bu ham xuddiki, suv omboridagi to‘g‘ondan pastga oqqan suvdan generator orqali elektr energiyasi hosil qilinishiga o‘xshaydi. Vanihoyat, ichki mitoxondriyaning komparmentida esa, vodorod ionlari kislorod molekulalari bilan birikadi va suv hosil qiladi. Bu metabolizmning yakuniy mahsulotlaridan biri bo‘ladi.
Yüklə 14,57 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə