ÖĞrenmek nediR, neden öĞreniyoruz, nasil öĞreniyoruz


BİR NÖRONUN YAPISI ŞEKLİ VE FONKSİYONU



Yüklə 1,64 Mb.
səhifə30/78
tarix31.10.2017
ölçüsü1,64 Mb.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   78

BİR NÖRONUN YAPISI ŞEKLİ VE FONKSİYONU

Daha önceki açıklamalarda yapı-şekil ve fonksiyon arasındaki ilişkileri ele almış, bunların biribirine bağlı olduğunu tesbit etmiştik. Bütün bu açıklamalar bir nöron için de geçerlidir: Nöronlar informasyonu içlerine alırlar. Sahip oldukları bilgiyle onu işlerler.40 Ve sonra da, elde edilen sonucu (daha sonra göreceğimiz gibi, bu, aksiyonpotansiyeli denilen elektriksel bir impulstur), ya incelemenin bir üst düzeyde devam etmesi için diğer nöronlara gönderirler, ya da, gerçekleştirmeleri için motor sistem unsurları olarak adalelere iletirler. Onların morfolojik yapılarını belirleyen de bu fonksiyonlarıdır zaten. “Dendrit” adı verilen, informasyonun içeri alındığı kısım, ana hücre gövdesi ve sonra da, elde edilen sonucun “aksiyonpotansiyeli” (elektriksel impuls) şeklinde dışarı verildiği “akson”. Bütün nöronlar bu yapısal şemaya uyarlar. Ama biz gene de onları, bulundukları yere ve aldıkları biçimlere göre dört çeşit olarak ele alırız:




Şek.1441
“Unipolar” nöronlar hücre vücudundan dışarı uzanan tek bir kola sahiptirler. Bu kol dendritler ve akson terminallerine ayrılabilir. Sürüngenlerin sinir sisteminde en yaygın nöronlar bu tiptendir.
“Bipolar” nöronlar, genellikle duyu organlarında (sensory process) görev alırlar. Örneğin görme, duyma, koku alma sistemlerindeki nöronlar bu türdendir. Bu nöronlar iki kola sahiptir. Biri akson, diğeri de dendrit. Bu nedenle, bunlara prototip nöronlar da denilir. İnformasyon bir uçtan, dendritlerden girer, diğer uçtaki aksondan çıkar. Örneğin, retinadaki hücreler bu türden bipolar hücrelerdir. Bunlar, alınan informasyonu retinanın içinde işleyerek, onu organizmanın diline (aksiyonpotansiyellerine) çevirirler. Elde edilen sonucu uzun aksonlarıyla Thalamus üzerinden beyin kabuğuna, görme merkezine gönderirler.
“Pseudounipolar” nöronlara gelince, bunlar unipolar nöronlara benzerler, ama aslında bipolardırlar. Bunların dendrit ve aksonları biribiriyle kaynaşmıştır. Bunlara “somato sensory” nöronlar da denilir. Bu nöronlar bağlantı yerlerinden, adalelerden ve deriden aldıkları informasyonları sinir sistemine iletirler.
“Multipolar” nöronlara gelince, bunlar sinir sisteminin birçok yerinde bulunurlar. Motor süreçlerde, duyu alma süreçlerinde yer alırlar. Bunların bir tek aksonu vardır, ama birçok dendrite sahip olabilirler [13] .
Nöronların yapısı üzerine konuşurken altı çizilmesi gereken bir diğer nokta da, diğer hücrelerde olduğu gibi, nöronlarda da, onları dış dünyadan-çevreden ayıran bir hücre zarının-Zellmembran- bulunmasıdır. Ancak burada önemli olan, hücre zarının sadece gövdeyi değil, dendrit ve aksonlarla beraber bütün uzuvları da kapsadığıdır. Bunların (yani dendrit ve aksonların) içi de gene sitoplazmayla doludur.

NÖRONAL HABERLEŞME SİNAPTİK BAĞLANTILARLA GERÇEKLEŞİR

Nöronların morfolojik yapılarını incelerken, onların fonksiyonlarının, informasyonların alınıp incelenmesi ve sonrada iletilmesi olduğunu söylemiştik. Bütün bir sinir sisteminin amacı da budur zaten.


Her birinin, ilkesel olarak aynı işlemi yaptığı milyarlarca nörondan oluşan bir sistemdir sinir sistemi. Kendi aralarında sinaptik bağlantılarla biribirlerine bağlı olan bu elementler (nöronlar), birçok alt sistemler içinde biraraya gelerek, önce bu alt sistemleri oluştururlar. İnformasyonun belirli bir düzeyde incelenmesi görevini yerine getiren bu alt sistemler de, daha sonra, tek bir sistem olarak çalışan makro düzeydeki sistemi-sinir sistemini- meydana getirirler. Sistemin yaptığı iş ise her düzeyde aynıdır. Yani, her düzeyde informasyon alınmakta, işlenmekte ve sonra da iletilmektedir. Şimdi önce iki nöron (“presinaptik” ve “postsinaptik”) biribirine nasıl bağlanıyor, “sinaptik bağlantı” nedir onu görelim:
Bir nöron ilkönce herhangi bir şekilde bir sinyal alır. Bu, kimyasal bir biçimde de olabilir (bir nörotransmitter, veya bir kokuyu taşıyan bir molekül şeklinde), fiziksel bir biçimde de (örneğin, deriye dokunma şeklinde, veya retinadaki fotoreceptor’ lere ışığın gelmesi şeklinde). Bu sinyal nöronun zarında değişikliklere neden olur. Ve sonuçta da, nöronun içinde bir elektrik akımı ortaya çıkar. Nöronun içindeki ve dışındaki sıvı ortamda bulunan elektriksel olarak yüklü atomlar-moleküller-iyonlar bu tür akımların oluşmasında baş rolü oynarlar. Alınan sinyale göre açılan alıcı (Receptor) kapaklarından içeri dolan bu iyonlar nöronun içinde (hatta aksonda bile) “electrotonic current” adı verilen pasif bir elektrik akımının oluşmasına neden olurlar. Ancak, nöronlar arasındaki “sinaptik bağlantıları” gerçekleştiren etkileşim-ilişki biçimi bu değildir. Nöronal sinaptik bağlantılar, birçok presinaptik nörondan gelen sinyallerin-informasyonların-inputların integre edilmesiyle veya duyu organlarından gelen kuvvetli sinyallerin etkisiyle gerçekleşirler. Her iki durumda da, presinaptik nöronun (veya nöronların) aksonundan (veya aksonlarından) gelen sinyalin (sinyallerin) etkisiyle akson terminallerinden sinaptik bölgeye salgılanan moleküller-nörotransmitterler toplanarak postsinaptik nöronun etkilenmesi için gerekli olan eşiğin aşılmasına çalışırlar. Bu başarıldığı anda da, postsinaptik nöronda aksiyonpotansiyeli adı verilen bir elektriksel impuls oluşur. İşte, postsinaptik nöronun aksonunda oluşan bu çıktıdır ki-output- sinaptik bir bağla biribirine bağlı olan iki nöron arasındaki ilişkinin ürünü budur.
Yeni informasyonlar daima, daha önceden varolan bir sinapsa gelip onu aktif hale getirerek sisteme alınırlar. Buna bağlı olarak da, mevcut sinapsın temsil ettiği bilgiyle gelen informasyon arasındaki ilişkiye göre, ya buraya yeni bir sinaps daha eklenir, ya da mevcut sinaps daha da kuvvetlendirilerek onun temsil kapasitesi genişletilir. Her iki durumda da, bir sinaps, iki nöron arasında gerçekleşen ve kendisine gelen bir informasyonu değerlendirerek elektriksel bir impuls-aksiyonpotansiyeli şeklinde buna bir cevap oluşturan kendine özgü bir yapıdır. Kendine özgüdür, çünkü her sinaps ancak belirli bir informasyonu işleyen-değerlendiren belirli bir bilgiyi temsil eder.


Şek.1542
Bütün bunlar nöronal haberleşmenin genel çerçevesi; yani sürece dışardan baktığımız zaman görünenler. Ama biz bununla yetinmek niyetinde değiliz. Sürecin içine, ta içine girmek, olup bitenleri adım adım orada izlemek istiyoruz! Çünkü, bütün mekanizmanın, sinir sisteminin işleyişinin temeli budur. Nöronal ağların informasyonu işleme mekanizması da, bilinç dediğimiz etkinliğin ortaya çıkışı da, nöronal öğrenme olayı da, son tahlilde nöronlar arasındaki sinaptik bağlantıların oluşmasıyla ve işleyişiyle ilgilidir. İki nöron arasındaki ilişkiyi ne kadar iyi anlayabilirsek, beynin çalışma mekanizmasını da o kadar iyi anlayabiliriz.

Yüklə 1,64 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   78




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə