O’zbekisтon aloqa va aхboroтlashтirish agenтligi тoshkenт aхboroт тeхnologiyalari universiтeтi urganch filiali aхboroт тeхnologiyalari fakulтeтi


Nazorat savollari 1. Ma'lumotlar bazasi nima?



Yüklə 457,56 Kb.
səhifə2/6
tarix21.10.2017
ölçüsü457,56 Kb.
1   2   3   4   5   6

Nazorat savollari

1. Ma'lumotlar bazasi nima?

2. Ma'lumotlar bazasi qanday xossalarga ega bo‘lishi kerak?

3. Ma’lumotlar bazasi va ma’lumotlar banki tushunchalarining farqini ayting.

4. Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining vazifalari nimalardan iborat?

5. Ma'lumotlar bazasi boshqarish tizimlari fani nimani o‘rganadi?



2 – MA’RUZA.

MA’LUMOTLARNING RELYATSION MODELI HAQIDA ASOSIY TUSHUNCHALAR.
Reja:


  1. Munosabatlar.

  2. Ma’lumotlarni modellash.

  3. Ma’lumotlar modellariga doir tushunchalar.

  4. Relyatsion modeli.


Tayanch tushunchalar: ma’lumotlar bazasi, relyatsion model, domen, ma’lumotlar modeli, atribut, kartej, fizik model, ob’ekt, ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT), ma’lumotlar tipi, munosabat, sarlavha.
1. Ma’lumotlar bazasining tuzilmasi uning asosiga qo’yilgan ma’lumotlar modeli bilan belgilanadi. Тurli ma’lumotlar modellari mavjud, masalan, shajaraviy, tarmoqli, grafli va boshqalar. Azal-azaldan ma’lumotlar modellarining asosan uch xiliga juda ko’p bora murojaat etilgan. Bular relyatsion, tarmoqli va shajarali ma’lumotlar modellari bo’lib, ular «an’anaviy triada» deb ham nomlanadi.

Ma’lumotlarning relyatsion tuzilmasi ХХ asr 60-yillarining oxirlarida bir qator tadqiqotchilar tomonidan ishlab chiqilgan, ular orasida ushbu yo’nalishga eng katta hissa qo’shgan olim – IBM firmasining xodimi, doktor Edgar Kodd hisoblanadi. Ma’lumotlarning relyatsion modeli esa ushbu olim tomonidan 1975 yilda taklif etilgan. Bu modelda munosabat (relation) tushunchasi markaziy o’rinni egallaydi.

Har xil bo’lishi shart bo’lmagan D1, D2, …, Dn to’plamlar berilgan bo’lsin. Har bir kortejning birinchi elementi D1 to’plamga, ikkinchi elementi D2 to’plamga, ..., n-elementi Dn to’plamga tegishli bo’lgan n-o’lchamli kortejlar to’plami d1, d2, …, dn ni qaraylik. Тarkibiy qismlari d1, d2, …, dn lar berilgan munosabatga tegishli bo’ladigan elementlar to’plami, ya’ni  d1, d2, …, dn  kortejlar R munosabat sifatida belgilanadi. Munosabatlarni yuzaga keltiradigan D1, D2, …, Dn to’plamlar domenlar, n soni – munosabat ko’rsatkichi, kortejlar miqdori esa munosabat quvvati deb ataladi.

Relyatsion yondashuvda ma’lumotlar, inson uchun qabul qilinishi nisbatan tabiiyroq bo’lgan ikki o’lchamli jadvallar yordamida tasvirlanadi, ya’ni relyatsion munosabat jadval tarzida ifodalanadi. Jadvalning har bir satri kortejni ifodalaydi. Jadvalning ustunlari soni munosabatning ko’rsatkichiga, uning satrlari soni quvvatiga teng bo’ladi. Jadvalning ustunini atribut, ustun sarlavhasini – atributning nomlanishi, jadvalning sarlavha ostidagi elementini – artibut qiymati deb atashadi.

Munosabat nomi va undagi atributlarning nomlanishi betakror (qaytarilmas) bo’lishi talab etiladi (atributlarning nomlanishi boshqa munosabatlarda qaytarilishi mumkin). Domenlar D1, D2, …, Dn to’plamlarda qaytarilishi mumkin.

Relyatsion yondashuv asoschilaridan biri Deytning ko’rsatishicha, relyatsion model uch qismdan iborat bo’ladi:

- tuzilma qismi;

- bajariladigan amallar (manipulyatsiya) qismi;

- yaxlitlik qismi.

Modelning tuzilma qismida munosabatlar aniqlab olinadi. Relyatsion modelda mazkur munosabatlardan ma’lumotlarning yagona tuzilmasi sifatida foydalaniladi. Relyatsion ma’lumotlar bazasi barcha kerakli axborotni o’z ichiga olgan hamda turli aloqalar bilan birlashtirilgan munosabatlar jamlanmasidan iborat.

Relyatsion ma’lumotlar bazalarida qo’llaniladigan asosiy tushunchalar sifatida quyidagilar e’tirof etiladi.

Ma’lumotlar tipi – bu tushuncha dasturlash tillarida xuddi shu ma’noda qo’llaniladigan tushunchaga mos keladi. Hozirda mavjud bo’lgan barcha zamonaviy ma’lumotlar bazalari maxsus ma’lumotlar tiplarini ishlatish imkonini beradi. Bular – butun va suzuvchi vergulli kasr sonlar, simvollar va matn satrlari, mantiqiy ifoda, sana tipidagi ma’lumotlarni saqlashga mo’ljallangan ma’lumotlar tiplaridir. Ko’pgina ma’lumotlar bazalarining serverlarida boshqa ma’lumotlar tiplari ham amalga oshirilgan. Masalan, binar axborotlarning yirik massivini saqlashga qaratilgan (BLOB), joriy etiladigan ob’ektlar uchun (OLE-ob’ekt) mo’ljallangan ma’lumotlar tiplari shular jumlasidandir.

Domen – ma’lumotlar tipi qiymatlarining potensial to’plamidir. Domen ikki element – ma’lumotlar tipi va ma’lumotlarga nisbatan qo’llaniladigan mantiqiy ifoda bilan belgilanadi. Agarda ushbu mantiqiy ifodaning qiymati «to’g’ri (chin)» natijani taqdim etsa, ma’lumotlar nusxasi domenga taalluqli bo’ladi.

Munosabat – sarlavha va unga mos ma’lumotlardan iborat bo’lgan ikki o’lchamli jadval.

Sarlavha – chekli sondagi atributlar to’plami bo’lib, har bir atribut biror bir domenda aniqlangan hamda atributlar va domenlar orasida qat’iy o’zaro moslik mavjud bo’ladi.

Keltirilgan nazariy tushunchalar relyatsion Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining til vositalari va dasturiy tizimlarini ishlab chiqishda qo’llaniladi. Amaliy ish jarayonida esa ular o’rniga ularning quyidagi noformal ekvivalentlari ishlatiladi:

munosabat – jadval;

atribut – kolonka yoki maydon;

kortej – yozuv yoki ma’lumotlar qatori.

Relyatsion modelning bajariladigan amallar qismida relyatsion bazalar bilan bajariladigan amallarning ikki asosiy mexanizmi – relyatsion algebra va relyatsion hisob (ischisleniye) belgilanadi. Bunda, ma’lumotlarga ishlov berishda to’plamlar nazariyasi elementlari, ya’ni to’plamlarning birlashmasi, kesishmasi, ayirmasi va dekart ko’paytmalaridan foydalanish kabi amallar nazarda tutiladi.

Relyatsion modelning yaxlitlik qismi deganda ma’lumotlarni buzilmasligini ta’minlashga qaratilgan biror mexanizm tushuniladi. Yaxlitlik qismi relyatsion ma’lumotlar bazasining butunligiga qo’yiladigan ikki asosiy talabdan iborat bo’ladi, ya’ni mohiyatlarning butunligi va aloqalar bo’yicha butunlik.

Mohiyatlar butunligi talabi xohlagan munosabatning xohlagan bir korteji uning boshqa xohlagan kortejidan farqli bo’lishi shartligini ifodalovchi talabdan iborat.

Ushbu talab munosabatning tabiatiga mos keladi, ya’ni munosabat to’plam sifatida ifodalanadi. Тo’plamlar nazariyasida keltiriladigan ta’rifga ko’ra, to’plamda bir-biri bilan mos tushadigan, aynan bir xil elementlar mavjud bo’lmasligi zarur. Demak, munosabatda ham aynan bir xil kortejlar bo’lishi mumkin emas. Shuning uchun mazkur munosabatda har bir kortejni qat’iy belgilab bera oladigan (identifikatsiya qiladigan) atribut yoki atributlar mavjud bo’ladi. Bu atribut yoki atributlar kalit deb nomlanadi.

Kalit quyidagi talablarga javob berishi zarur:

- qaytarilmas (betakror) bo’lishi;

- minimal bo’lishi, ya’ni kalitdan xohlagan bir atributning chiqarib tashlanishi kalitning betakrorligini buzilishiga olib kelishi lozim.

Kalitdagi atributlar soni mazkur munosabatning ko’rsatkichidan kichik bo’ladi. Biroq, munosabatning barcha atributlarini kombinatsiyasigina betakrorlikni ta’minlaydigan bo’lsa, kalit munosabatning barcha artibutlaridan ham tashkil topishi mumkin. Odatda munosabat bir necha kalitlarga ega bo’ladi. Bular ehtimoldagi kalitlar deb ham ataladi. Munosabatning barcha kalitlari orasidan bittasi birlamchi kalit sifatida tanlab olinadi. Birlamchi kalitni tanlashda kamroq sonli atributlarga ega kalitga ahamiyat qaratiladi yoki uzun matn qatorlaridan tashkil topgan kalitni birlamchi qilib olish maqsadga muvofiq hisoblanmaydi.

Amaliyotda birlamchi kalit sifatida ko’pincha raqamli maxsus atribut qo’llaniladi. Bu atribut avtoinkrement maydon yoki hisoblagich (schyotchik) kabi nomlar bilan ataladi. Uning qiymati trigger yoki Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari mexanizmi belgilab beradigan boshqa maxsus vositalar tomonidan hosil qilinadi.

Mohiyatlar butunligi talabi birlamchi kalit yordamida amalga oshiriladi hamda zarur ma’lumotlarga yetishishda ushbu kalit qiymatidan foydalaniladi. Barcha Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarilarida birlamchi kalit orqali ma’lumotlarga yetishishni tezlashtirish uchun maxsus, indekslash deb nomlanuvchi mexanizm mavjud. Indeks, qo’pol qilib aytganda, daraxt ko’rinishiga ega invert (teskari) ro’yxat tarzida ifodalanadi va u har bir birlamchi kalit uchun yozuvning joylashgan haqiqiy o’rnini ko’rsatib beradi. Invert ro’yxatda indeks sifatida ko’rsatilgan atribut yoki atributlar guruhining har bir qiymati uchun mos birlamchi kalit qiymati (yoki bir necha mos qiymatlar) keltiriladi. Тabiiyki, turli MBBТ larda indekslar turlicha (masalan, lokal Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarilarida alohida fayllar sifatida) amalga oshirilgan, biroq indekslash tamoyillari barcha Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarilar uchun bir xil.

Munosabatni birlamchi kalitdan farq qiluvchi atributlar tarkibidan foydalanib indekslash ham mumkin. Indeksning mazkur tipi ikkilamchi indeks deb nomlanadi va munosabatdagi ma’lumotlarga yetishish vaqtini kamaytirish hamda yozuvlarni tartiblash maqsadlarida qo’llaniladi. Shunday qilib, munosabat biror tarzda tartiblanmagan bo’lsada, indeks (lokal Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarilarda indeks fayli) doimo tartiblangan yozuvlardan iborat bo’ladi.

Aloqalar bo’yicha butunlik talabi – bu ma’lumotlar bazasidagi munosabatlar bir-biri bilan aloqalar orqali bog’langanligi oqibatida vujudga keladigan hamda relyatsion ma’lumotlar bazasiga qo’yiladigan cheklovdan iborat.

Aloqalar bo’yicha butunlik talabining mohiyati quyidagicha. Aloqadagi munosabatda yuzaga keladigan tashqi kalitning har bir qiymati uchun aloqa ko’rsatkichi olib boradigan munosabatda xuddi shunday qiymatli birlamchi kalitga ega kortej mavjud bo’lishi shart.

Ma’lumotlarning aloqalari butunligini ta’minlash uchun ko’pgina Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarilarda tashqi kalitlar deb nomlanuvchi mexanizm mavjud. Bu mexanizmning mohiyati shundan iboratki, biror munosabatning bir atributiga (yoki atributlari guruhiga) boshqa munosabatning birlamchi kaliti bilan bog’liqlik (ko’rsatkich) belgilab qo’yiladi hamda bu holat ushbu munosabatlar orasida tobelik aloqalarini vujudga keltiradi. Bunda, birlamchi kalitiga boshqa munosabatning tashqi kalitidan ko’rsatkich keladigan munosabatga asosiy yoki master-munosabat, ko’rsatkich chiqib ketadigan munosabatga tobe yoki detail-munosabat deyiladi. Bunday ko’rsatkich belgilab qo’yilgandan so’ng Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari aloqalarning «buzilmasligi»ni avtomatik tarzda nazorat qilish imkoniga ega bo’ladi. Bunda quyidagi amallar nazorat qilinadi:

- tobe jadvalga asosiy jadvalda mavjud bo’lmagan birlamchi kalit qiymatiga mos keluvchi yozuvni kiritishga urinish;

- asosiy jadvaldagi, tobe jadvalning hech bo’lmaganda bitta yozuvidan ko’rsatkich mavjud bo’lgan yozuvini yo’qotishga harakat qilish;

- asosiy jadvaldagi, tobe jadvalning hech bo’lmaganda bitta yozuvidan ko’rsatkich mavjud bo’lgan yozuvi birlamchi kaliti qiymatini o’zgartirishga urinish.

Amalda asosiy jadval yozuvlarini yo’qotish va o’zgartirish uchun quyidagi ikki yondashuvning biridan foydalaniladi:

- asosiy jadvaldagi, tobe jadvalning hech bo’lmaganda bitta yozuvidan ko’rsatkich mavjud bo’lgan barcha yozuvlarini yo’qotilishi hamda asosiy jadval birlamchi kaliti qiymatlarini o’zgartirilishini ma’n qilish;

- asosiy jadval birlamchi kaliti qiymatidagi barcha o’zgarishlarni tobe jadval yozuvlariga ham joriy etish, ya’ni:


  • agarda asosiy jadvaldagi biror yozuv yo’qotiladigan bo’lsa, tobe jadvaldagi ushbu yozuvga ko’rsatkich hosil qilgan barcha yozuvlar ham yo’qotilishi lozim;

  • agarda asosiy jadvaldagi yozuvning birlamchi kaliti qiymati o’zgartiriladigan bo’lsa, tobe jadvaldagi ushbu yozuvga ko’rsatkich hosil qilgan barcha yozuvlarning tashqi kalitlari ham mos tarzda o’zgartirilishi lozim.

Relyatsion model Koddni ilmiy ishida batafsil ishlab chiqilgan. Ma’lumotlarni relyatsion modeli asosida munosabat tushunchasi yotadi. Munosabatni 2 o’lchamli jadvallar yordamida tavsiflash qulay. Jadval tushunarli ko’rimli va inson uchun oddiy. Munosabatlar to’plami ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga ular orasidagi bog’lanishlarni modellashtirish imkonini beradi.

Masalan, talaba,



Shaxsiy nomer

F. I. O

Тug’ilgan sana

Kurs

Mutaxasislik

00012

Sobirov B.B.

05/12/1990

2

Тarix

00105

Soliyev B.P.

12/02/1991

3

Biologiya

00125

Alimov B.B.

14/04/1996

2

Fizika

01010

KarimovM.M.

01/05/1992

3

Pedagogika

 Domen

 Bunday jadvalli munosabatni ba’zan sxematik ravishda ko’rsatiladi. Bunda munosabat nomi yokiga qavs ichida atributlarni nomi yoziladi.:


Тalaba (shaxsiy nomer, FIO, to’g’ilgan sana, kurs mutaxasislik)

Relyatsion Ma’lumotlar bazasi munosabatlarni o’zaro bog’langan to’plamidir. Har bir munosabat kompyuterda fayl ko’rinishida tasvirlanadi.




 Fayl

Jadval

Munosabat

Mohiyat

Yozuv

Satr

Kortej

Mohiyat nushasi

Maydon

Ustun

Atribut

Atribut

 Munosabatlar jadval ko’rinishida berilganda quyidagi xossalarga ega bo’ladi:


1.     Jadvalni har bir elementi ma’lumot elementi hisoblanadi va takrorlanuvchi guruxlar bo’lmaydi;

2.     Barcha ustunlar jadvalda bir jinslidir;

3.     Har bir ustunda nom tayinlangan;

4.     Jadvalda bir xil satr ikki marta uchramaydi;

5.     Bunday jadvallarda satr va ustunlar ixtiyoriy tartibda qaraladi va ixtiyoriy ketma – ketlikda ishlatilishi mumkin.

Bunday xususiyatli jadvallar munosabat deb kelishilgan (otnosheniya - relation).

Har bir munosabatda kortejlar identifikator kalitiga ega bo’lishi kerak. Kalit quyidagi ikkita xossaga ega bo’lishi kerak:

1.     Kartej kalit qiymati bilan bir qiymatli ifodalanishi kerak;

2.     Kalitda ortiqchalik bo’lmasligi kerak. Bu degani hech qanday atributni kalitdan olib tashlash mumkin emas.
2. Ma’lumki, ma’lumotlarning talqini bilan birga ular orasidagi munosabatlarni tasvirlash imkoniyatlari ham ta’minlanishi zarur. Ma’lumotlarni berilgan talablarga mos tarzda talqin etilishning intellektual vositalariga ma’lumotlar modeli deyiladi. Ma’lumotlar modeli – bu ma’lumotlarni abstraktlash vositasidir. U ma’lumotlarning muayyan qiymatlarini emas, balki ularning axborot mazmunini tasvirlash imkonini beradi. Boshqacha aytganda, ma’lumotlar modeli o’rmonni alohida olingan daraxtlar tarzida emas, balki yaxlit o’rmon tarzida tasvirlash imkoniyatini taqdim etuvchi vositadir.

Mavjud turfa modellar tashqi dunyoning turli qirralarini tasvirlashga mo’ljallangan. Fizik modellar fizik xususiyatlarni o’rganish, matematik modellar matematik ifoda va formulalar yordamida tashqi dunyoni ifodalash, iqtisodiy modellar iqtisodiyot an’analarini tasvirlash va uning taraqqiyotini bashorat qilish imkonini beradi. Ma’lumotlar modellari esa ma’lumotlarning xususiy semantikasini tasvirlash imkonini beradi hamda bizni tashqi dunyo haqidagi o’ziga xos bilimlar bilan qurollantirishga xizmat qiladi.

Ma’lumotlar modeli tushunchasini oydinlashtirish uchun modellashning elementar ob’ektlariga, taxminan bo’lsada, aniqlik kiritish zarur. Buning uchun, ma’lumotlarning elementar birligi hisoblangan, <ob’ekt nomi, ob’ekt xususiyati, xususiyat qiymati, vaqt> tarzida ifodalanadigan kortejni qaraylik. Odatda hodisa (yoki g’oya) biron ob’ekt (ob’ekt nomi) va uning qandaydir xususiyatiga (ob’ekt xususiyati) bog’liq holda ro’y beradi, bunda ob’ekt xususiyati ma’lum bir vaqtda (vaqt) muayyan bir qiymatga (xususiyat qiymati) ega bo’ladi.

Ushbu to’rt xususiyatdan «vaqt»ni hisobga olish ko’pincha qiyinchilik tug’diradi. Ko’pgina hollarda ma’lumotlar qayd etilishining vaqtini ko’rsatmasdan, ularni tartibini keltirishning o’zi kifoya yoki eng so’nggi ma’lumotlarnigina taqdim etish yetarli bo’ladi. Shuning uchun ko’pchilik ma’lumotlar modellarida boshqa xususiyatlar kiritilishi yoxud ob’ektlarni tartibga solinishi evaziga vaqt unsuri chiqarib tashlanadi.

Vaqt unsuri e’tiborga olinmagani holda ma’lumotlarning elementar birligini quyidagicha tasvirlash mumkin: <ob’ekt nomi, ob’ekt xususiyati, xususiyat qiymati>. Ushbu ifoda turli usullar bilan amalga oshirilishi mumkin. Bu esa ko’plab ma’lumotlar modellarining yaratilishiga sabab bo’lgan. Elementar ma’lumotlar va ular orasidagi aloqalarni tasvirlashning usullaridan biri tarmoqli tuzilma hisoblanadi. Bunda graf cho’qqilari ma’lumotlar elementlariga, yoylari esa ular orasidagi aloqalarga mos keladi.

Ma’lumotlar orasidagi aloqalarni belgilashning boshqa usuli ma’lumotlarni toifalarga ajratishdan iborat. Bir toifadagi ma’lumotlar o’xshash deb hisoblanadi. Ma’lumotlarni toifalash darajasiga ko’ra ma’lumotlar modellari ikki sinfga bo’linadi: kuchli tiplashtirilgan va kuchsiz tiplashtirilgan ma’lumotlar modellari.



Kuchli tiplashtirilgan ma’lumotlar modellarida barcha ma’lumotlar biror-bir toifaga taalluqli deb qabul qilinadi. Bu xil modellarda ma’lumotlar hech qaysi toifaga kirmaydigan bo’lsa, ularni sun’iy yo’l bilan qaysidir bir toifaga keltirish zarur bo’ladi. Ba’zi modellarda barcha mumkin bo’lgan toifalar avvaldan ma’lum va vaqt o’tishi bilan o’zgarmaydi degan taxminga rioya qilinadi.

Kuchsiz tiplashtirilgan modellar toifalarga nisbatan hech qanday takliflar belgilamaydi. Bunda vaziyatga qarab, maqsadga muvofiq ravishda ma’lumotlar toifalari qo’llaniladi. Bu modellarda ba’zi ma’lumotlar alohida, o’z holicha mavjud bo’lishi yoki boshqa ma’lumotlar bilan aloqada bo’lishi mumkin hisoblanadi.

Har ikkala toifa modellar ham o’zining kamchilik va afzalliklariga ega. Masalan, kuchli tiplashtirilgan ma’lumotlar modellarida biror toifaga kiritilgan ob’ektlar uchun bir xil tuzilma, bir xil xususiyatlar va boshqalar belgilab qo’yiladi. Bu bir tomondan, ma’lumotlarni ifodalash erkinligini cheklab qo’ysa, ikkinchi tomondan ma’lumotlarni ifodalashda tushunmovchilik va qarama-qarshiliklar kelib chiqishiga yo’l bermaydi. Kuchsiz tiplashtirilgan ma’lumotlar modellarida paydo bo’lgan qarama-qarshiliklarni topish juda qiyin kechadi, biroq ular ma’lumotlar va toifalarning birgalikda bo’lishini ta’minlaydi.


3. Avtomatlashtirilgan tizimlarda qo’llaniladigan ma’lumotlar modellarining ko’pchiligi kuchli tiplashtirilgan modellar hisoblanadi.

Ma’lumotlar modeli ma’lumotlar tuzilmasi qurilishini belgilab beruvchi qoidalardan iborat. Biroq tuzilma bo’yicha belgilashlar ma’lumotlar semantikasining talqini va ulardan foydalanish usulini to’liq ifodalash imkoniyatini ta’minlab bera olmaydi. Bundan tashqari, ma’lumotlar ustida bajariladigan amallar uchun ham belgilashlar zarur bo’ladi va ular odatda ma’lumotlar tuzilmasi bilan birga keltiriladi, deb hisoblanadi.

Ushbu nuqtai nazardan, ma’lumotlar bazasi uchun boshqacharoq ta’rif berish mumkin, ya’ni tuzilmasi muayyan tarx (sxema)ga mos keluvchi ma’lumotlar jamlanmasiga ma’lumotlar bazasi deb ataladi.1 Ushbu atama berilgan ma’lumotlar jamlanmasining muayyan holatiga hamda bu holatdan kelib chiqadigan boshqa holatlari uchun ham kuchga ega. Gap shundaki, ma’lumotlar modeli tomonidan ko’zda tutilgan amallar ma’lumotlar bazasini bir holatdan boshqa holatga o’zgartiradi. O’zgartirishlar natijasida hosil qilinadigan ma’lumotlar bazalari ketma-ketligini ham ma’lumotlar bazasi deb nomlashadi.

Ma’lumotlar modellarining turfaligi ularning qo’llanilish sohalari va foydalanuvchilar kontengentining xilma-xilligiga mos keladi. Ma’lumotlar modellari uchun umumiy bo’lgan qator tushuncha va ta’riflarni qarab chiqaylik.

Хohlagan ma’lumot ob’ekti va u tasvirlaydigan xususiyatlarni olib qaraydigan bo’lsak, ob’ekt xususiyatlari asosan ikki sinfga: statik va dinamik xususiyatlarga bo’linadi. Statik xususiyatlarga vaqt bo’yicha o’zgarmas, invariant bo’lgan xususiyatlar kiradi. Dinamik xususiyatlar esa tashqi dunyoning evolyutsion tabiatiga mos keladi. Bundan kelib chiqib, ma’lumotlar modeli M ni vujudga keltirish qoidalari G va bajariladigan amallar O to’plamlari tarzida belgilash mumkin.

Vujudga keltirish qoidalari to’plami ma’lumotlar modelining statik xususiyatlarini ifodalaydi va ma’lumotlarni ifodalash tili sifatida qo’llaniladi.

Ma’lumotlarni ifodalash tili vositalari yordamida ma’lumotlarning tuzilmasi, ob’ektlari, aloqalari hamda ularni amalga oshirishning mumkin bo’lgan variantlari belgilanadi. Ma’lumotlar tuzilmasini aniqlash vujudga keltirish qoidalarini qanoatlantiruvchi, mos toifalar uchun qabul qilingan belgilashlar yordamida amalga oshiriladi. Muayyan ma’lumot toifasi uchun mazkur belgilashlar, ma’lumot toifasining atributlari tarkibi va har bir atributi uchun ma’lumot formatlariga qo’yiladigan belgilashlardan iborat bo’ladi. Ob’ektlar qabul qilishi mumkin bo’lgan qiymatlarini yoki aloqalarning mumkin bo’lgan variantlarini belgilash, ma’lumotlarning har bir toifasi uchun ko’rsatiladigan butunlik cheklovlari yordamida amalga oshiriladi. Bunga misol tariqasida soliq to’lovchining qayd raqamini ko’rsatish mumkin. Mazkur raqam har bir xodim uchun betakror (unikal) bo’lishi hamda uni qaytarilmasligini ta’minlash zarur.

Ba’zi ma’lumotlar modellarida vujudga keltirish qoidalari G ni ikkiga bo’lishadi: tuzilmalarni vujudga keltirish qoidalari – Gs va cheklovlarni vujudga keltirish qoidalari – Gc. Bunga mos tarzda S tarx ham ikki qismdan: tuzilmalar Ss bo’yicha belgilashlar va oshkor ko’rsatilgan cheklovlar Sc bo’yicha belgilashlardan iborat bo’ladi. «Хodim» tipli mohiyatning «Хodim qayd raqami» atributini kalit (identifikator) ekanligini ko’rsatish oshkor ko’rsatilgan cheklovga misol bo’ladi. Bu – «Хodim» tipli mohiyatda bironta qayd raqami ikki yoki undan ortiq kortejlarda bir xil qiymatga ega bo’lishi mumkin emasligini belgilaydi.

Ma’lumotlar modellarida oshkor cheklovlar bilan bir qatorda, modelning tuzilma qismi (Ss)da keltiriladigan ichki cheklovlar ham qo’llaniladi. Bu cheklovlar ob’ektlar va aloqalarga xos bo’ladi. Masalan, ma’lumot ob’ektlari orasidagi aloqalar shajara ko’rinishidagi tuzilma bilan chegaralanishi mumkin.

G to’plam qoidalari, har biri muayyan ma’lumotlar tuzilmasi va butunlik cheklovlarini belgilab beradigan, S tarxlar to’plami hosil qilinishini ta’minlaydi. G to’plam ko’rinishidagi vujudga keltirish qoidalari ma’lumotlarning statik xususiyatlari uchun belgilashlar kiritish maqsadida qo’llaniladi va ma’lumot ob’ektlarining statik xususiyatlarini ifodalaydi. Ma’lumot ob’ektlarining dinamik xususiyatlari amallar to’plami O bilan ifodalanadi va ma’lumotlar bilan amallar bajarish tili sifatida qo’llaniladi. Amallar to’plami ma’lumotlar bazasini bir ko’rinishdan ikkinchisiga o’tkazish maqsadida qo’llanilishi mumkin bo’lgan sa’yi-harakatlarni belgilab beradi.

Hamma amallar ham ma’lumotlar bazasining ko’rinishini o’zgarishiga olib kelmaydi. Chunki, ma’lumotlar bazasi dinamikasini joriy yozuv ko’rsatkichi (indikator) va shunga o’xshash boshqaruv elementlari bilan ham bog’lash mumkin. Mazkur elementlar ma’lumotlar bazasi ob’ektlari hisoblanmaydi, biroq ular ma’lumotlar bazasi ko’rinishi bilan bog’liq va ular ma’lum amallar bajarilishi natijasida o’zgarishi mumkin. Ular ma’lumotlar bazasining muayyan ko’rinishi bilan birgalikda ma’lumotlar bazasining holatini belgilab beradi. Ma’lumotlarning dinamik jihatlari ma’lumotlar bazasining holati o’zgarishi orqali tasvirlanadi. Masalan, ma’lumotlar bazasida «keyingi yozuvga o’tish» buyrug’i qo’llanilgandan so’ng, ma’lumotlar bazasining holati o’zgarmaydi, balki uning ko’rinishi o’zgaradi. Bunga joriy yozuv ko’rsatkichining o’zgarishi sabab bo’ladi. O to’plamning har bir amali ma’lumotlar bazasini bir holatdan ikkinchi holatga o’zgartiradi. Bunda ma’lumotlar bazasining tuzilmasi o’zgarishsiz qoladi.



O to’plam amallarini ma’lumotlar bazasi holatlari to’plamida aniqlangan funksiyalar sifatida qarash mumkin. Ba’zida ma’lumotlar bazasi tarxi bilan belgilangan tuzilmani saqlab qolish imkonini beruvchi hamda ba’zi oshkor ko’rsatilgan butunlik cheklovlarini buzilishiga olib keluvchi ma’lumotlar bazasi ko’rinishlariga o’tishga yo’l beriladi. Bunda bajariladigan amal natijasi noaniq bo’ladi. Masalan, dastur vositalari yordamida kortej qiymati o’zgartirilayotganda oshkor ko’rsatilgan butunlik cheklovi buziladigan bo’lsa, kortej qiymati noaniq yoki bo’m-bo’sh qoldiriladi. Shu bilan birga ichki cheklovlarning buzilishiga yo’l berilmaydi va ularga rioya qilinishi avtomatik tarzda saqlanadi.

Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari ma’lumotlar bazasini ifodalash vositalari va ma’lumotlar bazasi ob’ektlari uchun belgilangan amallar bajarilishini ta’minlaydi. Boshqacha aytganda, Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari dasturiy-mantiqiy vositalardan iborat bo’lib, u ma’lumotlarni saqlash tizimini va bazaga ma’lumotlar kiritish, ularni o’zgartirish va saralash vositalarini taqdim etadi. Albatta, Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari biror ma’lumotlar modeliga tayanadi. Ba’zi Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarilar esa ma’lum bir ma’lumotlar modeliga moslab ham yaratilgan.


Nazorat savollari:


  1. Ma’lumotlar tipi nima?

  2. Domen nima?

  3. Ma’lumotlar bozasi.

  4. Relyatsion modelning yaxlitlik qismi?

  5. Kuchli tiplashtirilgan ma’lumotlar modellari.

  6. Relyatsion model

  7. Ma’lumotlarning modellsh.




Yüklə 457,56 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə