Plan Bilgi artışı



Yüklə 445 b.
tarix06.09.2018
ölçüsü445 b.
#78409



Plan

  • Bilgi artışı

  • Bilgi erişim sorunu

  • Tanım

  • Bilgi erişim sistemlerinin mantıksal yapısı

  • Erişim kuralları

  • Performans ölçümleri

  • Bilgi erişim ve Internet



Bilgi Toplumuna Giden Yol



Bilginin Değişen Rolü

  • Tarım Toplumunda bilgi sorun çözmede yardımcı olan kritik bir “girdi” idi

  • Sanayi Toplumunda ticari bir ürün, en temel ekonomik kaynak, “kalkınmanın can damarı” haline gelen bilgi “çözümün” kendisi oldu.

  • Bilgi Toplumunda ise yaratılabilecek, iletilebilecek, depolanabilecek sınırsız bilgi giderek bir “sorun” haline gelmeye başladı.



Bilgi Teknolojisi Dünyayı Nasıl Değiştiriyor?

  • Eşli, aygıttan aygıta ağ bağlantısı

  • Her aygıt ve uygulamada kesin yerel mekan bilgisi de gömülü

  • Sıcaklık, hareket, basınç, hızlanma, akış, elektrik kullanımı, ışınım, kimyasal kompozisyonu ölçen algılama aygıtlarının bütünleştirilmesi



Bilgi Ekonomisi

  • Ekonomi: Kıt kaynakların tahsisi

  • “. . . Bilginin yeni rolü tam olarak değerlendirilmeden, zenginliğin rolü konusundaki hiçbir tahmin tutarlı olmayacaktır.”

  • “. . . İşleri hızlandırarak zamanla ilişkimizi değiştirdiğimizde, bilginin bir bölümünü kaçınılmaz bir şekilde eskitiyoruz. Dolayısıyla, etrafımızda sürüklediğimiz eski bilgi miktarını artırıyoruz.”



Bilgi . . .

  • Bilgi depolama ortamları

    • beyin, kültürel birikim, “dış” ortamlar
  • Bilgi iletim ortamı

    • dağıtık ağlar: 14 saniyede Kongre Kütüphanesi’nin içeriğini bir yerden bir yere iletmek mümkün
  • Bilgi işleme ortamları

    • beyin, bilgisayarlar, insanlardan daha “akıllı” makineler, “yapay beyin”


Depolama Maliyetleri



Depolama Maliyetleri



İletim Maliyetleri



Bilgi Patlaması - 2002

  • 5 Exabyte (5 x 1018 byte)

    • 2002’de dünyada üretilen yeni bilgi miktarı (5 x 1018 byte)
  • 5 Exabyte’lık bilgi = 37,000 yeni Kongre Kütüphanesi!

  • “Yüzey web”de yaklaşık 100 milyar belge var (1670 Terabyte) var

  • “Derin web”de 550 milyar belge var(dı) (91857 Terabyte)



Bir Exabyte (EB) ne kadar büyük?







Bilgi Miktarı

  • 5,4 Exabyte (milyar x milyar byte: 54 milyar Economist dergisinin içeriğine eşit)

  • ABD’de her yıl 80 milyar fotoğraf çekiliyor

  • 2 milyar röntgen filmi çekiliyor

  • Günde 610 milyar e-posta mesajı gönderiliyor

  • Her yıl 15 trilyon sayfa yazıcılardan çıktı alınıyor



Bilgi Patlaması - 2006



5 Exabayt  161 Exabayt



Depolama Kapasitesi



The Horizon Report



Bilgi Edinme Platformu Olarak Web



Web 2.0 Nedir?



Web 2.0 Tanımı

  • Yaratıcılığı artırmayı, bilgi paylaşımını ve en önemlisi kullanıcılar arasındaki işbirliğini amaçlayan Web teknolojisi ve web tasarımı.

  • Sosyal ağ siteleri, wiki’ler, günlükler (blogs) ve folksonomiler gibi Web tabanlı toplulukların ve barındırılan hizmetlerin gelişmesi ve evrimleşmesi



Web 2.0 Özellikleri

  • Platform olarak Web

  • Kullanıcı katılımı yoluyla ortak akıl

  • Dinamik içerik

  • Paketlenmiş yazılım yerine hizmetler

  • Hafif programlama modelleri

  • Web standartları ve ölçeklenebilirlik

  • Zengin kullanıcı deneyimi

  • açıklık

  • özgürlük



Sosyal Ağlar Yeni Web Portal’ları

  • Sosyal ağlar: Web içinde web’ler

  • Web 2.0 kullanarak sosyalleşme artı tek noktadan çeşitli hizmetler sağlıyor

  • Facebook’ta 52,000 farklı uygulama var

  • Yahoo!, Google ve Facebook’ta kullanıcılar sadece Ekim 2008’de 200 milyar dakika (139 milyon gün) harcamışlar

  • Google’ın misyonu “dünyanın içeriğini düzenlemek”, sosyal ağlarınki ise “dünyanın insanlarını”

  • Amaç sanal güzergahlar oluşturmak değil bağlantı, iletişim ve içeriği birleştirerek yıldız kümeleri oluşturmak



“Bulduklarımız kim olduğumuzu belirliyor”



Morville ve Bilgi Teknolojileri

  • Cep telefonu-el bilgisayarı: küresel iletişim ve bilgi ağlarına erişim (kablosuz e-posta, mesajlaşma ve web tarama kolaylıkları)

  • Bilgiye erişim için yeni arayüz ve araçların geliştirilmesi

  • Dijital ağlar aracılığıyla kişi, yer, ürün ve mülk bilgilerine erişim (s.1-2)



Delicious Library

  • iMac ve FireWire dijital video kamerası çokluortam kataloglama sistemine dönüşüyor.

  • Herhangi bir kitap, film, CD, video oyunu üzerindeki çubuklu kodu okuttuğunuzda web’den toplanan tonlarca bilgiyle birlikte kitabın/CD’nin vs. kapağı dijital rafınızda yerini alıyor.

  • Bu seksi, mekanın farkında olan, eşli (peer to peer) kişisel ödünç verme kütüphanesi koleksiyonunuzu arkadaşlarınız ve komşularınızla paylaşmanıza izin verir.

  • RFID teknolojisi stok kontrolü kolaylaştırıyor. (s. 3-4)

  • Vücudunuza gömülen yongalar kimliğinizi, nerede olduğunuzu ve bankadaki hesabınızda kaç para olduğunu biliyor.





Dijital Yerliler

  • Bilgiye hızlı erişim

  • Paralel işleme

  • Metin yerine grafik

  • Rastgele erişim (hipermetin)

  • Sürekli ağ üzerinde

  • Oyunlar



Dijital Göçmenler





Dijital Yerliler, Dijital Göçmenler



Google Bizi Aptallaştırıyor mu?



Kütüphaneler. . .



Web 2.0 + Library = Library 2.0 (Miller, 2005)

  • Library 2.0 kütüphane dünyasında hizmetlerin kullanıcılara sunulmasındaki geçişi yansıtmaktadır

  • Library 2.0 geribildirim vermeye ve katılmaya cesaretlendirerek kütüphane hizmetlerinin tasarımı ve kurulumunda kütüphane kullanıcısına da rol vermek

  • Library 2.0 modeli çift yönlü hizmet sunar ve kullanıcıdan kütüphaneye bilgi akışını artırır.





Library 2.0’de kullanılan Web 2.0 teknolojileri

  • Dağıtım

    • RSS
    • Wiki
    • Blog
    • Podcast
    • Anında
    • mesajlaşma
    • Twitter
    • Sosyal ağlar (Folksonomiler)
    • Basit API’ler
    • Mashup/Remixes


Kullanıcı ve Kütüphane Çevreleri Birbirinin İçine Geçmiş



Second Life



Second Life























. . . Eklenen “tag”ler OCLC WorldCat kaydının bir parçası oluyor





































Bilgi kaynakları + İnsanların bilgi kaynaklarıyla ve birbirleriyle ilişkileri

  • Google’ın misyonu “dünyanın içeriğini düzenlemek”, sosyal ağlarınki ise “dünyanın insanlarını”

  • Bilgi erişim artık sadece bilgi kaynakları merkezli olmamalı, insanlar arasındaki ilişkilere de odaklanmalı (kaynak merkezli –ilişki merkezli yaklaşım) (Lagoze, 2000)

  • Kişiselleştirme

  • Tavsiye sistemleri

  • Standart içerikle kullanıcının yarattığı içeriğin birleştirilmesi

  • Web 3.0: Social semantic Web



http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/





Bilgi Erişim Tanımı

  • “bilgi toplama, sınıflama, kataloglama, depolama, büyük miktardaki verilerden arama yapma ve bu verilerden istenen bilgiyi üretme (veya gösterme) tekniği ve süreci”



Bilgi Erişim Sorunu



“Memex ve Türkler”

  • “The owner of the memex, let us say, is interested in the origin and properties of the bow and arrow. Specifically he is studying why the short Turkish bow was apparently superior to the English long bow in the skirmishes of the Crusades. He has dozens of possibly pertinent books and articles in his memex. First he runs through an encyclopedia, . . . Thus he goes, building a trail of many items. . . Thus he builds a trail of his interest through the maze of materials available to him. And his trails do not fade. Several years later, his talk with a friend turns to the queer ways in which a people resist innovations, even of vital interest. He has an example, in the fact that the outraged Europeans still failed to adopt the Turkish bow. In fact he has a trail on it. A touch brings up the code book. . . . It is an interesting trail, pertinent to the discussion. So he sets a reproducer in action, photographs the whole trail out, and passes it to his friend for insertion in his own memex, there to be linked into the more general trail.”



Bilgi Erişimin Entellektüel Temelleri

  • Sistem felsefesi

  • Bilim felsefesi

  • Dil felsefesi



Dil Felsefesi ve Bilgi Erişim

  • Bilgi düzenleme ve bilgi erişim de dil kullanımının özel bir türü

  • Sistematik dizinleme (J. Otto Kaiser)

  • Dilbilimsel yapılar

    • Sözdağarı
    • Anlambilim
    • Sözdizimi
  • Kataloglama, sınıflama, dizinleme



Sınıflama Kuramı

  • Sınıflama dile dayanıyor

  • Dil belirsizlikler içeriyor

  • Kavramlar üzerinde anlaşma sağlamak zor

  • Domates “meyve” mi “sebze” mi?

  • George Lakoff, “Women, Fire and Dangerous Things”

  • “Alternatif tıp” hangi konuya girer?

    • Felsefe?
    • Din?
    • Sağlık ve tıp?




Bilgi Erişimin Temel İkilemi

  • “Hakkında bilgi bulmak için bilmediğin bir şeyi tanımlama gereği” (Hjerrpe)



Bilgi Keşfetme, Tanımlama, Düzenleme ve Erişim



Belge Erişim Sisteminin Mantıksal Düzenlemesi



İdeal Bilgi Erişim Sistemi

  • İlgili belgelerin tümüne ve salt ilgili belgelere erişim sağlamalı

  • “İlgililik” kavramı

    • Nesnel ilgililik
    • Öznel ilgililik
  • Birbirine benzeyen bilgileri bir araya getirmek, benzemeyenleri ayırmak



Erişim Kuralları



Benzerlik Skorunun Hesaplanması



Bilgi Erişim Sistemleri Mükemmel Değil!



Bilgi Erişim Performansı



Diğer Performans Ölçümleri

  • Kapsama Oranı: |Rk| / U

    • Gerçekte erişilen ilgili belgelerin kullanıcının ilgili olduğunu önceden bildiği belgelere oranı
  • Yenilik Oranı: |Ru| / |Ru| + |Rk|

    • Gerçekte erişilen ilgili belgelerin kullanıcının ilgili olduğunu önceden bilmediği belgelere oranı


Normalleştirilmiş Sıralama



Yetersizlik Aksiyomları I

  • Bir bilgi ihtiyacı bağlamdan bağımsız olarak ifade edilemez.

  • Bir makineye bir soruyu uygun arama terimlerine çevirmesini öğretmek olanaksızdır.

  • Bir belgenin ilgili olup olmaması görülen diğer belgelere bağlıdır.

  • Bütün ilgili belgelerin bulunup bulunmadığını doğrulamak asla mümkün değildir.

  • Makineler anlamı tanıyamaz -> entellektüel dizinleme kadar başarılı değildir, vs.



Yetersizlik Aksiyomları II

  • Sözcük sıklığı istatistikleri ne anlamı temsil edebilir, ne de anlam yerine geçebilir.

  • Bir bilgi erişim sisteminin bir tekrarlı süreci destekleme yeteneği insanlar tarafından sadece bir kez yapılan ilgililik değerlendirmesiyle değerlendirilemez.

  • Ya sağlam ilgililik değerlendirmesi ya da çok etkili mekanik süreçlere sahip olabilirsiniz, ama ikisine birden asla.

  • Yani, tutarlı bir şekilde etkin olan tamamen otomatik dizinleme ve erişim mümkün değildir.



Internet

  • Zaman ve mekân engelinin ortadan kalkması

  • Bilgi kaynaklarına ve hizmetlerine günde 24 saat haftada 7 gün uzaktan erişim

  • “Anında memnuniyet”



Bilgi Erişim ve Internet...

  • “Yangın hortumundan su içmek”

  • “Dijital belgeler”: devingen, sınırları belirsiz, kendi kendini değiştirebilen belge

  • Dizinleme ve bilgi erişim teknikleri yetersiz

  • Erişim doğrusal ve hantal

  • İnsan beyninde ise dizinleme ve erişim “bağıntılı”

  • Acaba yakın gelecekte taklit edilebilir mi?

  • Ses, koku, vs. bilgisine erişim?

  • Beyin dışında kayıtlı bilgiler insanın düşünme ve sorun çözme gücünün bir parçası haline getirilebilir mi?






Yüklə 445 b.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə