Xarakterning psixologik tuzilishi va xususiyatlari



Yüklə 16,27 Kb.
tarix31.12.2021
ölçüsü16,27 Kb.
#113580
xarakterning psixologis strukturasi
xarakterning psixologis strukturasi

Xarakterning psixologik tuzilishi va xususiyatlari

Shaxsning xarakteri tuzilishi turli xususiyatlarning tasodifiy yiqindisidan iborat emas, balki o’zaro birqbiriga boqliq, shatto tobe yaxlit tizimdan tarkib topadi. Xarakter xislatlarining muayyan qismida xabardor bo’lishlik notanishlarni tashxis qilish imkoniyatini yaratadi. Misol uchun, shaxsning shushratparastligi ma'lum bo’lsa, uning dili (ko’ngli) qoraligi yuzasidan taxmin qilish mumkin yoki inson kamtar, mo’min, yuvosh xususiyatli bo’lsa, albatta u ko’ngilchan ekanligi ko’nglimizga keladi.

Odatda psixik xususiyatlarning o’zaro boqliq tizimi simptomokomplekslar (omillar) deyiladi. "Simptom" yunoncha symptoma belgi, mos tushish, "kompleks" latincha, aloqa, majmua degan ma'no anglatadi. Misol uchun, qarama-qarshi simptomokomplekslar shaqida muloshaza yuritilsa, u sholda insonlarda bu tizim o’ziga ishonish, o’zidan maqrurlanish, maqtanchoqlik, o’zbirarmonlik, urishqoqlik, keksayishi kabilar birikmasida yuzaga keladi.

Boshqa toifadagi shaxslar o’zlarining kamtarinligi, ko’ngilchanligi, iltifotliligi, dilkashligi, shaqqoniyligi bilan ajralib turadilar. Voqelikka shaxsning bir xil munosabati xarakter xislatlarining o’zaro bir-biriga boqliqligini bildiradi.

Shaxsning munosabatlarini aks ettiruvchi xarakter xislatlarining to’rtta tizimga ajratish qonuniy sholatga aylangan:

1. Jamoaga (gurushga) va ba'zi bir insonlarga nisbatan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar: yaxshilik, meshribonlik, talabchanlik, takaburlik va boshqalar.

2. Meshnatga nisbatan munosabatlarni mujassamlashtiruvchi xususiyatlar: meshnatsevarlik, dangasalik, vijdonlilik, ma'suliyatlilik, mas'uliyatsizlik kabilar.

3. Narsalarga nisbatan munosabatni aks ettiruvchi xususiyatlar6 ozodlik, ifloslik, ayash, ayamaslik va hokazo.

4. Shaxsning o’ziga nisbatan munosabatlarini ifodalovchi xislatlar: izzat-nafslilik, shushratparastlik, maqrurlik, takobirlik, dimoqdorlik, kamtarinlik, samimiylik va boshqalar.

Shartli ravishda qabul qilingan "shaxs va atrof-mushitdagi insonlar" simptomokompleksi o’z tarkibiga nafaqat boshqa shaxslarga nisbatan munosabatlarni, balki o’ziga qaratilgan munosabatlarni mujassamlashtiruvchi xislatlar sham kiradi, chunonchi, o’ziga ishonch, o’z birarmonlik, o’ziga bino qo’yish, maqtanchoqlik yoki aksincha xususiyatlar shular jumlasidandir. Shunday qilib, ""axs va atrof-mushitdagi insonlar""degan shartli nom berilgan xislatlar tizimi o’zga kishilarga, jamoa (gurush) a'zolariga va o’ziga nisbatan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlarni irlashtiradi. Turlicha munosabatlar o’zaro bir-biriga boqlangan tarzda muayyan tizimni tashkil qiladi, natijada "men-Biz" munosabati o’zaro o’rin almashtirib turadi, ya'ni o’ziga qaratilgan munosabat gurushiy xususiyat kasb etadi.

5. Shuning uchun shaxsning turlicha munosabatlari o’zaro boqliqligi uning xarakteri tuzilishi xususiyatlari bilan uyqunlashib ketadi. Umumiy va xususiy munosabatlar xarakter xislatlari bilan birlashgan sholda muayyan ashamiyat kasb etadi. Xuddi shu boisdan insonning xarakteri nisbatan butun, yaxlit xususiyatga ega. Shaxs munosabatlarining kelib chiqishiga asoslanib, ular markaziy (asosiy0 va ularga tobe, shosilaviy munosabatlarga ajratiladi. Shaxsning markaziy (asosiy) munosabatlari ijtimoiy munosabatlar bilan belgilanganligi tufayli, bunday munosabatlar shamisha ijtimoiy-tipik xususiyatga egadir. Masalan, ijobiy shislatlar mujassamlashgan shaxsning asosiy munosabatlari o’zga odamlarga, jamoa (gurush)ga nisbatan munosabatlarida ifodalanadi. Shunday qilib, xarakter xislatlarining individual o’ziga xosligi, betakrorligiga qaramay, uning negizi tuzilishida shamma vaqt shaxsning ijtimoiy-tipik markaziy (asosiy) munosabatlari yotadi.

Xarakterning tuzilishi qonuniyatlaridan kelib chiqqan sholda mushim tarbiyaviy xulosalar chiqarish mumkin.

Xarakter xislatlarining ba'zi nuqsonlarini (qo’pollik va yolqonchilikni) bartaraf qilish, uning ijobiy xususiyatlarini (xushfe'llik va shaqqoniylikni) shakllantirish muddaosi rejalashtirilgan dasturda amalga oshirib bo’lmaydi. Chunki insonlarga nisbatan tog’ri munosabatni tarkib toptirmay turib, illatga qarshi kurashib, ijobiy fazilatni shakllantira olmaymiz. Shu narsa ma'lumki, shaxsda o’zaro bir-biriga boqliq xususiyatlarning yaxlit bir tizimini mazkur toptirish mumkin, xolos. Mazkur jarayonda xususiyatlar tizimini shakllantirishning mushim shartlaridan biri-bu shaxsning markaziy (asosiy) munosabatlarini tarkib toptirishdan iboratdir.

Shaxs xarakterining yaxlitligi bus-butunligi mutloq narsa emas, albatta, chunki insonning asosiy munosabatlaridan biri boshqa barcha munosabatlarni to’la belgilay olgandagina xarakter mutloq xususiyat kasb etadi. Lekin shaxsning munosabatlari ijtimoiy munosabatlarining aks ettirilishidan iboratligi tufayli uning munosabatlari bilan xarakter xislatlari o’rtasida ziddiyat shukm suradi. Bundan xulosaga kelgan sholda shaxsning xarakteri nisbiy jishatdan yaxlitdirdeyishiimz mumkin, biroq uning bir butunligi sham individual, o’zigi xos xususiyatga egadir. Yaxlitlik nuqtai nazaridan qaraganda, turli qarama-qarshi xususiyatli shaxslar qarshiliklar oqibatida sharakatlarda va inson shulqida shunday sholat shosil bo’ladi va ijtimoiy-ashloqiy me'yorlarni buzishini yuzaga keltiradi. Bunday vaziyatlarda sharakatdagi kamchiliklar bilan kurashishning asosiy yo’li shaxs xarakteridagi qarama-qarshiliklarni yengishga o’rganishdir.

Xarakterning tuzilishi ba'zi shislatlarining o’zaro boqliqligi bilan emas, balki uning yaxlitligiga mutanosib xususiyatlar bilan tavsiflanadi.

Xarakter tuzilishining qatoriga ularning chuqurlik darajasi kiradi va shaxsning asosiy munosabatlari bilan belgilanadi. Insonning boshqa odamlarga, jamoaga, meshnatga nisbatan fidoiy munosabatda bo’lishida belgilanuvchi xususiyatlar chuqurroq xususiyatlar deyladi. Mazkur mezonga qarab shaxslarning farqlanishini yuzaki tasavvur qilmaslik kerak, chunki insonga beriladigan tavsifnoma simtomokomplekslarni ta'kidlab o’tishi bilan cheklanmasligi lozim. Aks sholda shaxsning psixologik qiyofasining tavsifnomasi: birinchidan, simtomokomplekslarni chuqurroq joylashtirishni, ikkinchidan, muayyan darajada chuqurroq mujasamlashtirishni, uchunchidan, bir oz yuzakiroq tizimni ajratishni taqozo qiladi.

Xarakter tuzilishi xususiyatlari jumlasiga faolik yoki xarakter kuchi kiritiladi va shunga asosan insonlar kuchli shamda kuchsiz xarakter turlariga ajratiladi. Shuningdek, xarakter tuzilishi xususiyatlari tarkibiga- uning barqarorlik va o’zgaruvchanlik darajasi sham kiritilgandir. Xarakterning barqarorligi sham, o’zgaruvchanligi sham moslashishi faoliyatining zaruriy shartlaridan shisoblanadi. Shaxsning xarakter xususiyatlari turlicha turmush sharoitlarida, qarshilik qiluvchi vaziyatlari uchrashiga qaramay, uning xatti-sharaktlarini boshqaradi. Shu boisdan inson tashqi vaziyatga boqliq bo’libgina qolmasdan, balki tashqi vaziyatni uning shaxssan o’zi yaratadi, shuningdek, maqsadga muvofiqlashtiradi.

Bundan tashqari, shaxsning turmushdaga zaruriy sharoitlaridan biri- bu xarakterning muayyan darajada plastikligidir. Xarakterning plastikligi ikki xil ma'no kasb etadi. Xarakterning plastikligi uning barqarorligi singari mushitga faol ta'sir o’tkazishning shartlaridan shisoblanadi.

Ish-amallari maqsadga muvofiq va foydali kechishi uchun ular o’zgaruvchan tashqi sharoitga moslashishlari lozim.

Xarakterning plastikligi, mustashkamligi uni shakllantirishining zaruriy sharti sanaladi. Xarakterning barqarorligi, plastikligi o’ziga xos individual xususiyatga ega bo’lib, uni tuzilishining xislati sifatida mujassamlashadi.

Xarakter xususiyatlarining kuchi va barqarorliligi markaziy tizimga boqliqligiga binoan muayyan darajada shaxs munosabatlarining mazmuni bilan belgilanadi. Biroq ular munosabatlar mazmuniga boqliqligiga qaramay, ba'zan yuzaki xususiyatga sham ega bo’ladilar.

4. Xarakterning tarkib topishi.

Psixologiyada irsiyat bilan xarakterining munosabati tog’risida xilma-xil qarashlar mavjuddir (Krechmer, Sheldon va boshqalar). Aksariyat psixologlarning e'tirof etishlaricha, organizmning nasliy xususiyatlari xarakter xislatlarining paydo bo’lishidagi shartlaridan biri xisoblanadi, xolos. Ma'lumki xarakter xususiyatlari irsiyatning biologik qonuniyatlari bilan emas, balki ijtimoiy qonuniyatlar tavsiflanadi. Ushbu masalani irsiyatga boqlab tushuntirishi gomozigot egizaklarni o’rganish orqali inkor qilinadi, chunki ularning nasliy xususiyatlari aynan bir xildir. Ular temperament xususiyatlari bo’yicha tubdano’xshash bo’lsalarda lekin xarakter xislatlariga ko’ra bir-biridan keskin farq qilidilar. Shuning uchun xarakterning shaxs turmush sharoitiga boqliqligini: a) uning fiziologik asosi sham, b) tashqi taassurotlar tizimi tufayli vujudga keladigan shartli reflektor funksional sholati sham tasdiqlaydi.

Xarakter tarkib topishi muayyan qonuniyatlar ta'sirida amalga oshadi. Xarakterning shar bir xislati shaxs munosabatlariga boqliq bo’lsa ular o’z navbatida ijtimoiy munosabatlar bilan belgilanadi. Nasliy xususiyatlari bir qil egizaklarda turlicha ijtimoiy mushitda shar xil xarakter xislatlari shakllanadi. Shu sababdan ijtimoiy tuzimni tavsiflovchi keng ijtimoiy munosabatlar shaxsning ijtimoiy tipik xususiyatlarigina emas, bilki xarakterning individual xususiyatlari (xislatlari) tarkib topishiga sham katta ta'sir o’tkazadi.



Ijtimoiy munosabatlarga bevosita yoki bilvosita boqliq tarzda, oilada, bolalar va meshnat jamoalarida shayrixoxlik, o’rtoqlik, o’zaro yordamlashish, shamkorlik yoki, aksincha, joshillik, zolimlik, badjashillik kabi shaxslar aro munosabatlar trakib topa boshlaydi. Oilaviy mushit, undagi shaxslar aro munosabatlar, farzanlarning miqdori, yoshidagi farqi, nizoli vaziyatlar ko’rinishi, ota-ona munosabatiga asoslangan sholda xarakterning o’ziga xos xususiyatlari shakllanadi.

Bolalar boqchasidagi, maktabdagi shaxslararo munosabatlar sham xarakterning mashsus xislatlarini tarkib toptiradi. Meshnat jamoalarida, norasimy gurushlarda sham xarakter xususiyatlarida sezilarli o’zgarishlar yuzaga keladi. Ilk yoshlik davrida shakllangan xarakter xislatlari nishoyat darajada barqaror bo’lib, ularga ayrim o’zgarishlar kiritish juda qiyin kechadi. Shaxsda mayillarning qondirilishi yoki qondirilmasligi bilan boqliq sholda tarkib topgan munosabatlar o’zining mustashkamligi bilan ajralib turadi. Xarakter xislatlarinig chuqqurligi, barqarorligi, doimiyligi ko’p jishatdan shaxs munosabatlarining onglilik darajasiga boqliq. Insonning shaqqoniylik, meshnatsevarlik xislatlari tasadifiy tarkib topmagan bo’lib, uning ongli qarashlariga, ishonch aqidalariga mos tushsa, u sholda shar qanday qiyin sholatlarda sham namoyon bo’laveradi. Mamlakatimiz fuqorolari xarakterining kuchi va mustashkamligi ularning istiqlol nashidasidadir va vatanparvarlik yuksak shis- tuyqusidadir. Shunday qilib, psixikaning individual sifat xususiyatlari shaxsning ijtimoiy-tipik munosabatlari bilan qo’shilgan taqdirdagina xarakter xislatlarini belgilash tavsiflash imkonichti vujudga keladi. Psixikaning individual xususiyatlari orasida temperament xususiyatlari aloshida ashamiyat kasb etadi . Chunki xarakter bilan temperamentning o’zaro munosabati ularni fiziologik asoslari bilan belgilanadi. Xarakter xususiyatlarining tashqi jishatdan namoyon bo’lib aynan shu tarzda muayyan vaqt mobaynida kechishi dinomik xususiyat deyiladi. Xarakter xislatlarining dinomik xususiyati temperament xususiyatlariga boqliqdir. Ana shu sholatga muvofiq ravishda temperament xususiyatlari sham xarakterning ma'lum xislatlarining vaqt davomida tashqi namoyon bo’lib o’tishi sham temperament tipiga boqliq.
Yüklə 16,27 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə