Yüksek lisans tezi tarih anabiLİm dali yakinçAĞ tariHİ BİLİm dali akademik danişman yrd. Doç. Dr. Süleyman uygun ordu-2016


İKİNCİ BÖLÜM İlk Dönem buharlıları ve Deniz Ticaretine Etkileri



Yüklə 0,71 Mb.
səhifə8/24
tarix31.10.2017
ölçüsü0,71 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   24

İKİNCİ BÖLÜM




İlk Dönem buharlıları ve Deniz Ticaretine Etkileri



2.1. İlk Dönem Buharlı Gemilerinin Ortaya Çıkışı

Buharlı gemilerin devrini başlatan en önemli husus buhar makinesinin71 icadı ve bunun neticesinde görülen sanayi inkılabı olmuştur. Sanayi inkılabı neticesinde sınai kapitalizmin görüldüğü devletlerde; sömürgelerden ve diğer devletlerden kesintisiz biçimde sağlanacak hammaddeye, hammaddenin işlenmesiyle elde edilecek mamül maddelerin de tekrar pazarlara ulaştırılmasını sağlayacak kesintisiz bir ulaşım ağına ihtiyaç duyulmuştu. Bu ihtiyaç ise buhar gücünün denizciliğe uygulanması neticesini ortaya çıkardı. Benzer şekilde aynı dönemde buhar makinası kara taşıtlarına da tatbik edildi. Böylelikle su ve karayolları olabildiğince birbirine bağlandı. Bilhassa demir yolları buhar makinasının adeta karasal yönünü tamamlayan bir unsur oldu. Bu yönüyle demiryolları sınayi kapitalizmine hizmet eden limanların hinterlandına açılan kapıları ve kolları oldu.


Tarihte ilkel buhar makinesini bulan ilk kişi Mısırlı Heron72 adındaki bir mühendistir. Her ne kadar bu buluş, tarihte buhar gücünün ilk kullanımı olarak bilinse de bir icat olmaktan çok ilginç bir oyuncak olarak kabul edilmekteydi.73
Buhar makinesini tam anlamıyla kullanıma hazır hale getiren kişi İngiliz James Watt oldu.74 Buhar makinesi ilk dönemlerde özellikle madencilik alanında yoğun biçimde kullanıldı. Madenlerde cevherin çıkarıldığı derinliklerde çalışılan bölgeye dolan ve yapılan ameliyeyi önemli derecede yavaşlatan su, buhar makinesi sayesinde kolayca tahliye edilebiliyordu.75 Zamanla buhar makinesi dökümhanelerden tekstil fabrikalarına kadar çok çeşitli sanayi kollarında kullanıldı.
XVIII. yüzyılın son çeyreğinde buhar makinesinin denizcilikte uygulanmasına ilişkin bazı teşebbüsler ortaya çıktı. İlk denemeler Fransa’da 1775’te yapıldı ancak buhar makinesinin üretebildiği güç yetersizdi. 1783’te bir başka Fransız Jouffroy d'Abbans, 182 tonluk bir yandan çarklı buharlıyı Lyon şehri kıyısındaki nehirde yüzdürdü. 1787’de Amerikalıların yaptığı deneylerde gemilerde buhar makinesi ile çalışan tulumbalar başarılı olarak çalıştırıldı. Bunlar su jetlerinin ilk örnekleri olarak bilinmektedir. 1788’de William Symington, İskoçya’daki Dumfries yakınındaki gölde, bir tekneye yol yaptırabilecek gücü sağlayan bir makine geliştirdi. Yine Symington tarafından 1801’de bir deniz römorkörüne; 56 santim çapında, çift yönde hareket edebilen silindire sahip bir buhar makinesi tahrik sistemi olarak yerleştirildi. Denemeler başarılıydı ancak oluşan büyük dalgalar neticesinde nehir ve göl kıyılarına zarar verme tereddütleri nedeniyle sonlandı. Amerikalı Robert Fulton, Symington’ın denemelerini inceledi ve üzerinde bazı geliştirmeler yaparak 1807’de ticari açıdan ilk başarıyı yakalayarak Newyork ve Albany arasında buharlı hattı kurdu. “Clermont” isimli gemisinde Boulton&Watt buhar makinesi vardı ve saatte 4 deniz mili(7.4km/saat) sürat yapabiliyordu. Fulton’un Hudson Nehri’ndeki bu denemesinden sadece beş yıl sonra ABD’de elli buharlı gemi bulunuyordu. Avrupa’da ticari açıdan başarılı ilk deneme ise 1812 yılında İngiltere’de Clyde Irmağı üzerinde gerçekleştirildi.76 İngilizler “Comet adındaki 15 metre uzunlukta ve 3,7 metre enindeki buharlı yandan çarklı ile bu denemeyi gerçekleştirmişlerdi.77
Nehir ve kısa mesafeli deniz taşımacılığında bu gelişmeler görülürken buharlı gemiler için yeni hedef deniz aşırı ülkelere açılmak oldu. Atlas okyanusuna açılan ilk buharlı olan Savannah’ın kaptanı Moses Rogers, geminin makinelerinin dizaynı için Stephen Vail isimli bir uzmanı görevlendirmişti. Rogers, denizciliğin geleceğinin buharlı teknolojide olduğuna inanmıştı ve Fulton gibi buharlı gemi makinalarının çalışma prensibi konusunda kapsamlı bilgiye sahipti. Savannah aslında yelkenli tipinde dizayn edilmiş bir gemiydi ancak buhar makinesi ve yandan çark sistemiyle donatılmıştı. Bu sayede Atlantik’te görülen durgun, rüzgarsız havalar bu yeni dizayn gemi için problem oluşturmayacaktı. 22 Mayıs 1819’da Savannah Atlantik ötesi yolculuğuna çıktı. Gemi önce Britanya’ya gidecek, dönüş yoluna çıkmadan önce ise İsveç, Rusya, Norveç ve Danimarka’daki limanları ziyaret ederek Amerika’ya dönecekti. Gemi İrlanda kıyılarına yaklaştığında deniz fenerindeki görevliler geminin çıkardığı kesif dumanı uzaktan fark edince gemide yangın olduğunu düşünerek hemen hızlı bir kurtarma botunu gemiye yönlendirdiler. Kurtarma botunun kaptanı ancak dört saat sonunda gemide yangın olmadığından emin olabildi. Bu anekdot dönemin İngiliz gazetelerinde bir fıkra olarak aktarıldı.78
Öte yandan Savannah Atlantik Okyanusu’nu geçen ilk buharlı olsa da 29 günlük seyirde sadece seksen saat süreyle 66 kilowatt gücündeki makinesini kullanmıştı. Çünkü buhar makinesi henüz yeteri kadar verimli olmadığı için buharlı gemilerin uzun seyirlerine yeterli yakıt sağlanamıyordu. 79
Savannah, her ne kadar “Atlantik’i Geçen İlk Buharlı” ünvanıyla tanınmış olsa da, seyir esnasında makinelerini kullanma süresi çok sınırlı olduğundan bu ünvana layık görülen başka buharlılar bulunmaktadır. 20 Ekim 1820’de “Conde de Patmella” isimli buharlı Liverpool’dan hareket ederek Lizbon’a dört günde vardıktan sonra Brezilya’ya ulaştı. Seyir esnasında buhar makinesini kullanma süresi daha fazla olduğu için bazı otoriteler tarafından o dönemde Atlantik’i ilk geçen buharlı payesi bu gemiye de verildi.80

İlk buharlıların ortaya çıkmasından sonra belli başlı dört büyük değişim bu teknolojideki dönüm noktası olarak kabul edilmektedir. Bunların ilki demirin gemilerde yapım malzemesi olarak kullanılmasıdır. Bu sayede gemi bünyesi daha güçlü olarak inşa edilerek gemilerin boyutlarının artması, dolayısıyla daha fazla emtia taşınması mümkün hale gelmiştir. Ayrıca gemilerde sık görülen yangın riskini de asgari seviyeye çekmek mümkün olmuştur. İkincisi uskurun yandan çark donanımının yerine kullanılmaya başlamasıdır. Üçüncü husus gemilere itme kuvveti sağlayan makine sistemlerinde görülen değişimlerdir. Bu gelişim bileşik/çok genişlemeli motorların(compound engine)81 dizayn edilmesi ile görülmüş ve buharlılar yakıt konusunda giderek daha ekonomik hale gelmişlerdir. Son olarak da çeliğin gemilerde yapım malzemesi olarak demirin yerine kullanılmaya başlanması ile buharlılar deniz ticaretindeki altın çağını yaşamıştır.82


Amerika ve Avrupa’da bu gelişmeler olurken Osmanlı Devleti’nin buharlılarla tanışması da hemen hemen aynı döneme denk gelmektedir. Elbette ilk buharlılar, bu yeni teknolojinin kaynağı olan Batılı devletlerden temin edilmiş, ancak zamanla yerli üretimle buharlı yapma çabaları da görülmüştür. Yukarıda da değinildiği üzere Osmanlı’nın ilk buharlı gemiyle tanışması Navarin faciasının birkaç yıl öncesine rastlamaktadır. Daha sonra “Swift”in İngilizlerden alınmasıyla bu süreç devam etmiştir. Zaman içinde buharlı gemilerin Batılı devletlerden alınması yerine yerli sanayi ile üretim çabaları için Haliç’te bu yönde faaliyetler görüldü.
Aslında eski adı Altın Boynuz olan Haliç’in eski adından ziyade yeni adıyla anılmasında buharlı gemi teknolojisinin önemli bir yeri ve etkisi vardı. Alman arkeolog P. A. Dethier, Boğaziçi’ne dair yazdığı eserinde Altın Boynuz hakkında Boğaz’ın kıyılarında arka arkaya oluşturduğu koylar ya da körfezler arasında sonuncusu ve en çok bilineni Avrupa yakasında Suriçi ile Galata arasında karaların içine kadar sokulanıdır. Burası gerek boynuz biçimi ve gerekse kıyılarının zenginliği ve bir zamanlar barındırdığı, artık buharlı gemilerin kaçırdığı balıkların bolluğu nedeniyle Altın Boynuz (Chroysokeras) denilen doğal limandır. Burası aynı zamanda güvenli bir sığınak olduğundan balıkların yumurtlama mahalliydi. Bu yönüyle buharlıların İstanbul’un ekolojik dengesini de ne derece dönüştürdüğünü görmekteyiz.83
Haliç’te bulunan tersanede tam da Osmanlı’nın buharlılarla tanıştığı bu dönemde geliştirildi, buhar makinesi kondu, levha imali için haddehane kuruldu. Ticaret filosu için iki yelkenli gemi yapıldı. Diğer tersanelerde de gemi yapılmaya devam edildiği gibi yurt dışında da gemi siparişleri verildi. Ayrıca devlet de deniz ticaretini geliştirmek amacıyla bir takım tedbirler aldı. 6 Ekim 1826 tarihli belgede: “Ticaret işlerini kolaylaştırmak için tüccar gemilerinin şekillerini ve taşıma kapasitelerini...” belirlemiş ve 22 Mart 1839 tarihinde bir kararname çıkartarak: “...ticaret amacıyla yapılan gemilerin gerektiğinde donanma hizmetinde kullanılabilmesi için 8 bin kileden küçük olmamaları...” konusunda tebliğ yayınlanmıştı. Osmanlı Devleti’nin buharlı gemilerle yeni tanıştığı bu dönemde, yandan çarklı gemilerin yerli imkanlarla üretimi için çareler aranırken ilk defa 1841 yılında pervaneli ve buharla çalışan İngiliz Novelti gemisi Liverpool’dan 420 ton yükle İstanbul’a geldi.84 Böylece henüz yandan çarklı buharlılara alışmaya çalışan İmparatorluk, ansızın görülen bu yeni teknolojiye ayak uydurmak zorunda kaldı.
Buharlıların ilk ortaya çıktığı dönemde küresel ticarete ilişkin önemli bir husus da buharlıların ortaya çıkışıyla deniz ticaretinin sınai kapitalizminin hizmetine sunulmuş olmasıydı. Ancak önceden görülmemiş miktarda ve sıklıkta yapılan bu ticaret zamanın devletlerinde kendi sanayilerini koruma refleksi oluşturdu. Zamanın devletleri birbiri ardına sanayilerini korumak için yüksek gümrük duvarlarının ardına sığındılar. Gümrük ve ticaret tahdidi meselesinde önderliği Fransa kaptı. Pamuk ipliği ve bez gibi birçok ürünün ithaline yasaklar koydu. Bunu Almanlar takip etti. Almanlar sadece İngiliz değil bütün ithal mamüllere yasak getirme yoluna gittiler. İthal ürünlere karşı gümrükler yükselmeye başladı. Avusturya ve hinterlandı da bu şekilde korundu. 1833’e gelindiğinde Rusya da bu ülkelerin arasına girdi ve 300’ü mütecaviz mal yasak emtia arasına girdi. Bu durumda İngiltere için Avrupa pazarları büyük oranda kapanmış oldu. Halbuki tam bu dönemlerde sanayi ve ulaşımda önemli devrimler oluşmuş ve buhar makinesinin sanayi ve ulaşıma tatbikiyle büyük gelişmeler kaydedilmişti.85
Bu devletlere tek istisnayı Osmanlı İmparatorluğu teşkil etti. Sanayi İnkılabı’na ayak uyduramayan Osmanlı Devleti, Batılılar karşısında hayli geri duruma düştü. Düvel-i Muazzama’nın sanayi ürünlerinin rahatça pazarlarında dolaşması için yapılan baskılar neticesinde, kapitülasyonlarla zayıflamış olan gümrük duvarları iyice aşağılara çekildi ve devletin tökezlemekte olan sanayisi çökme noktasına geldi. Nüfusun yoğun olarak yaşadığı Osmanlı coğrafyası Avrupalılar için büyük bir pazara dönüştü. İmtiyazlar sayesinde yabancı şirketler deniz ticaretinin yanında maden, liman, demiryolu işletmeciliği ve tarımsal etkinliklere kadar birçok sektörde avantajlı konumlarını gittikçe arttırdılar.86
Buharlı şirketleri güçlendikçe daha fazla sektörde ve daha geniş coğrafyalarda faaliyetlerini sürdürüyorlardı. Ancak gelişimleri buharlı teknolojisi ile doğrudan alakalı olduğundan buharlıların yelkenlilere karşı rekabet gücü de buharlı şirketlerinin geleceği için belirleyici bir unsurdu.




Yüklə 0,71 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   24




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə