Bəxtiyar Tuncay azərbaycan xalqinin maddi

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 1.44 Mb.
səhifə10/15
tarix20.01.2017
ölçüsü1.44 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

5-ci seriya


Yarıya qədər doğmuş günəşin fonunda hərəkət edən dəvə karvanının silu-eti. Bu kadrların fonunda filmin adı və ardınca da yaradacı heyət və şirkət barədə məlumat verən titrlər göünür.Bütün bunlar Soltan Hacıbəyovun “Karvan” simfonik suitasının müşayiəti ilə cərəyan edir.

Bütöv Azərbaycanın xəritəsi.Kadr arxasından diktorun səsi:
Azərbaycanın maddi və mənəvi mədəniyyəti,incəsənəti,ədəbiyyatı xalqı-mızın tarixi qədər qədim və zəngindir.Yaxın və Orta Şərqin qədim tarixinin bütün istiqamətlərdə öyrənilməsi və tədqiqi nəticəsində əldə edilən bilgilər ölkəmizin is-tər cənubunun,istərsə də şimalının ən qədim sivilizasiyaların təşəkkül tapıb inkişaf etdiyi ərazilərdən olduğunu göstərməkdədir.Arxeoloji qazıntılar nəticəsində ən qə-dim zamanlardan günümüzə qədər Arazın hər iki tərəfində eyni mədəniyyətə sahib olan,eyni dildə danışan,eyni inancları paylaşan vahid bir etnosun yaşadığını birmə-nalı şəkildə sübut edən çox sayda əvəzsiz maddi mədəniyyət nümunəsi tapılmış-dır.”

Ekrandakı xəritə öncə müxtəlif təbiət mənzərələri,daha sonra isə Qobustan və Gəmiqayanın qayaüstü təsvirlərindən seçmələrlə əvəz olunur.Təsvirlər növbə ilə ekranda canlanır.Buna paralel olaraq diktor mətni davam edir:


Əlverişli təbii-coğrafi şəraiti olan Azərbaycan ərazisi dönyada insanın for-malaşdığı ilk məskənlərdəndir.Arası kəsilmədən yaşayış məskəni olmuş bu torpaq bəşər tarixinin müxtəlif mərhələlərini özündə əks etdirən zəngin abidələr ölkəsidir.

Söhbət ən azı 2 milyon illik bir tarixdən getsə də,onun yalnız son 5 min ili yazılı mənbələrdə bu və ya digər dərəcədə əks olunmuşdur.Ondan öncəki tariximi-zin mənzərəsini isə arxeoloji abidələr və kökü minilliklərin dərinlikləinə qədər uza-nan zəngin folklor nümunələri əks etdirir.”

Ekranda arxüoloq alim Rəşid Göyüşov görünür.Alt tərəfdə onun adı, soy adı və elmi dərəcəsi yazılır.O deyir:


"Artıq ilk Tunc dövründə dağətəyi və düzənliklər əkinçi tayfalar,dağ və yaylaqlar isə maldar tayfalar tərəfindən məskunlaşdırılmışdı. Orta Tunc dövründən etibarən isə yarımköçəri maldarlıq formalaşır.İsti yay aylarında dağlara köçən tayfalar,dağların əlverişli yerlərində daimi düşərgə üçün məskənlər salırlar. Beləliklə, orta Tunc dövründə dağlıq yerlərdə yaşayış məskənlərinin salınması geniş vüsət almağa başlayır.

Əkinçiliklə məşğul olan tayfalar isə yenə əvvəlki kimi dağ ətəyi vədüzən zonalarda oturaq həyat keçirməkdə davam edirdilər.Bu tayfalar arasında əkinçilik daha da təkmilləşir,süni suvarma şəbəkəsi genişlənirdi.

İqtisadi irəliləyiş ictimai münasibətlərdə dəyişikliklər yaradır,ixtisaslaşmış təsərrüfat sahələri ayrı-ayrı tayfaların arasında böyük mal-qara sürülərinin və ya ərzaq ehtiyatlarının toplanmasına ,tayfaların ziddiyyətlərin və toqquşmaların meydana gəlməsinə səbəb olurdu.Bu isə öz növbəsində yeni-yeni silah növlərinin və müdafiə qurğularının ortara çıxmasını təşviq edirdi.Beləcə yaşayış yerlərinin əksəriyyətində müdafiə divarları ucaldılırdı."

Ekranda qədim qala divarları görüntülənir.

Diktor mətni:
"Azərbaycanda artıq son Eneolit və ilk Tunc dövründən müşahidə edilən şəhərləşmə prosesi orta Tunc dövründə daha da genişlənir.Bu dövdən etibarən isə Azərbaycanda yarımköçəri,yəni elat və ya tərəkəmə mədəniyyəti də formalaşmağa başlayır.Bu vaxta qədər bütünlüklə oturaq həyat tərzi keçirən türk tayfaları içərisində köçərilik ortaya çıxır.Bu isə o deməkdir ki, türk əkincilik,sənətkarlıq və şəhər mədəniyyəti türk tərəkəmə və köçəri mədəniyyətindən daha və çox-çox qədimdir."

Ekranda yenidən Rəşid Göyüşov peyda olur və deyir:


"Orta Tunc dövrünə aid ən yaxşı öyrənilmiş abidələr Naxçıvan ərazisindəki 1-ci və 2-ci Kültəpə,Şortəpə,Oğlanqala,Ağdam rayonu ərazisindəki Üzərliktəpə abidəsidir.Bununla belə,bu dövrə aid mədəni təbəqələr Füzuli rayonu ərazisindəki Qaraköməktəpə,Günəştəpə,Xantəpə,Uzuntəpə,Şomutəpə,Cənub-Şərqi Azərbaycan-da Mişarçay,Cəfərxanlı,Əliköməktəpə,Qobustanda Böyükdaş abidələrində qeydə alınmışdır.

Orta Tunc dövrü 1-ci Kültəpənin 3-cü layında təmsil edilmişdir.burada çiy kərpicdən hörülmüş dördkünc formalı evlərə məxsus divar qalıqları, monoxrom və polixrom gil qablar,daş alətlər və yalnız 1 ədəd tunc əşya tapılmışdır.

Evlərin döşəməsi əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq daşdan olub,bir-birinə ağ rəngli,gəcə oxşar maddə ilə bərkidilmişdir.Kültəpənin daş alətləri dəvəgözü, tuf, bazalt cinsli daşlardan yüksək zövqlə hazırlanmışdır.Bunlar əsasən iti ağızlı bıçaq şəkilli lövhələrdən, dən daşlarından, sütgəclərdən və sairə ibarətdir."

Ekranda Naxçıvan mənzərələri canlanır.

Diktor mətni:
"1-ci Kültəpədə orta Tunc və son Tunc dövrlərinə aid iki qrup gil qablar əldə edilmişdir.Bunlar boyalı və sadə gil qablardır."

Ekranda Tunc dövrünə aid gil qablar nümayiş etdirilir.

Diktor mətni:
"Qablar çeşidlərinə görə də iki qismə-mətbəx və süfrə qablarına bölünür."
Ekranda yenidən Rəşid Göyüşov peyda olur:
"2-ci Kültəpə Cəhriçayla Naxçıvan çaylarının birləşdiyi yerdə 3 hektara yaxın bir sahəni tutur.Bu çoxtəbəqəli abidənin orta Tunc dövrünə aid təbəqəsinin qalınlığı 4 metrdən çoxdur.Bu, eradan əvvəl 2-ci minillikdə kültəpəlilərin həyat və məişətini özündə əks etdirən 4 inşaat mərhələsindən ibarətdir.Yaşayış yerinin ətrafına müdafiə divarı çəkilmişdir.Mədəni təbəqədə yaşayış evlərinin,təsərrüfat tikililərinin,istehsalat ocaqlarının qalıqları ilə yanaşı külli miqdarda boyalı gil qablar,daşdan.tuncdan və sümükdən hazırlanmış əmək alətləri,bəzəklər,silahlar və sairə üzə çəxarılmışdır."

Ekranda 1və2-ci Kültəpənin tikili qalıqları görüntülənir.

Diktor mətni:
"Mükəmməl tikinti texnikasına bələd olan 2-ci Kültəpə sakinləri inşaat materialı kimi çiy kərpicdən,möhrədən və daşdan istifadə etmişlər.Burada inşa edilmiş müdafiə istehkamı,yaşayış və təsərrüfat binaları yüksək memarlıq zövqünün məhsulu olub,dövrün inşaat işləri haqqında geniş təsəvvür yaradır.Mürəkkəb quruluşlu müdafiə istehkamı dördkünc bürclərlə daha da möhkəmləndirilmişdir."

Ekranda Naxçıvan Tarx-Diyarşünaslıq muzeyinin xarici görüntüsü,lövhəsi və iç görünüşü bir-birini əvəz edir.Sonra isə ayrı-ayrı eksponatlar,ən sonda isə son Tunc dövrünə aid maddi mədəniyyət nümunələri nümayiş olunur. Kamera qarşısına keçən muzey əməkdaşı eksponatları nümayiş etdirə-etdirə deyir:


"2-ci Kültəpədə həm monoxrom, həm də polixrom qablara təsadüf olunur. Onlar formaca olduqca müxtəlifdirlər.Qabların naxışları da zəngindir.Onların üzərində həndəsi bəzəklərlə yanaşı müəyyən məzmunlu süjetli naxışlar da var."

Ekranda peyda olan Rəşid Göyüşov deyir:


"Naxçıvan əazisində 2-ci Kültəpə ilə həmdövr olan daha bir neçə abidə tədqiq olunmuşdur.Çoxtəbəqəli Qızılvəng və Şahtaxtı abidələrində də orta Tunc abidələri öyrənilmişdir.

Orta Tunc dövrünün maraqlı abidələrindən biri də Ağdam şəhəri yaxınlığında tədqiq edilmiş Üzərliktəpə yaşayış yeridir.Buradan toplanan maddi mədəniyyət qalıqları eradan əvvəl 19-14-cü əsrlərdə yerli əhalinin yüksək əkinçilik və maldarlıq mədəniyyətinə malik olduğunu sübut edir.Bu abidə ellips formasında olub, hündürlüyü 8,5 metrdir.

1954-cü ildə Üzərliktəpə abidəsi öyrənilərkən oradan 5-6 metr qalınlığında zəngin mədəni təbəqə aşkar olunmuşdur.buranın ətrafına möhtəşəm qala divarı çəkilmişdir.Eni 2 metrdən çox olan bu divar saman qarışıqlı çiy kərpicdən tikilmişdir.

Abidədən çoxlu gil qab nümunələri,əmək alətləri, dənli bitki qalıqları və gil qadın fiquru aşkar edilmişdir.Buranın gil qab məmulatı iki hissəyə bölünür.Birinci qrupa Qızılvəng boyalı qablarının oxşarı olan qablar daxildir.Bunlar açıq qırmızı rəngdə olub,üzəri qara boya ilə həndəsi,nəbati və zoomorf formada bəzədilmişdir.

İkinci qrup gil qablar qara rəngdə bişirilmiş, üzəri cilalanmış və xüsusi nöqtələrlə həndəsi formada bəzədilmişdir.

Arxeoloji qazıntılar zamanı məlum olmuşdur ki, eradan əvvəl 2-ci minillikdə üzümçülük də geniş inkişaf etmişdir.Üzərliktəpədən çoxlu üzüm çərdəyi və Naxçıvan abidələrindən isə üzüməzən daşlar tapılmışdır."
Ekranda "Əhməd haradadır?" filmindən üzüm yığımı ilə bağlı səhnənin əks olunduğu qısa süjet çanlanır,daha sonra üzüm tarlaları görüntülənir.

Diktor mətni:


"Arxeoloqlarımız Azərbaycanda üzümçülük və şərabçılıq mədəniyyətinin izlərinə orta Tunc dövrünə aid abidələrdə rast gəlsələr də bu mədəniyyətin kökləri daha qədimdir və ən azı ilk Tunc dövrünə qədər uzanır.Təsadüfi deyil ki, eradan əvvəl 3-cü minillikdə qələmə alınmış "Bilqamıs dastanı"nda şərabdan da söhbət açılır.Qədim şumer dilində şərabı bildirən ayrıca bir ifadə də olmuşdur ki, onun paralelinə Azərbaycan türkcəsində rast gəlinməsə də, əski türk yazılı mənbələrində həmin ifadə cüzi fərqlə qorunub saxlanmışdır.

Şumerlər şəraba "qeştin" deyirdilər."

Ekranda yazılır: "QEŞTİN"

Diktor mətni:
"Qədim türk dilində bu sözə uyğun gələn "kestəm" kəlməsi olmuşdur."

Ekrandakı sözün yanına bir söz də əlavə olunur və onları bir-birindən defis ayırır:



" QEŞTİN - KESTƏM "

Diktor mətni:


"Mahmud Kaşğarlı "Divan"ında bu kəlmə "qonaqlara verilən içgi " kimi tərcümə edilmişdir."

Ekranda "Babək" filmindən şərab paylanması və içilməsi, eləcə də "Dədə Qorqud" filmindən Qıpçaq Məliyin qadınlarla eyş-işrət və şərab içmə səhnələri səssiz canlanır.

Diktor mətni:
"Əhəmənilər dövründə bütün türkləri "sak" adlandıran fars mənbələri üç sak xalqından söhbət açmaqdadır: dik papaq geyən saklar, dəniz arxasında yaşayan saklar və şərab bişirən saklar.Qədim yunan mənbələri farsların iskitləri,yəni türkləri "sak" adlandırdığını qeyd etməkdə,sakların əslində iskitlərin bir hissəsi olduğunu vurğulamaqda və dikpapaq saklarla şərab bişirən sakları xüsusi qeyd etməkdədir.İstər qədim fars,istərsə də yunan mənbələrindən türklər arasında şərabçılıq sənətinin geniş yayıldığı məlum olsa da, bu işlə məhz hansı türk boyunun məşğul olduğu məlum olmur.

Bu məsələyə aydınlıq gətirməyə isə Egey dənizi sahillərindən tapılan və hind-Avropa mənşəli olduğu ehtimal edilən bir ideoqrafik əlifba yardımçı olur.Elm

aləmində şərti olaraq "Egey əlifbası" adlanan sözügedən əlifbada "şərab" sözünü bildirən ideoqram kimi oğuzların bayandur boyunun tamğası çıxış edir."

Ekranda bayandur boyunun tamğası əks olunur.

Diktor mətni:
"Elə bu fakt da söhbətin məhz bayandurlardan getdiyini, eləcə də hind- Avropa xalqlarının şərabla bayandurlar vasitəsi ilə tanış olduğunu söyləməyə əsas verir.

Maraqlıdır ki, bir sıra hind -Avropa mənşəli xalqların dilində şərab anlamında işlənən kəlmələr "bayandur" etnoniminin kökündə duran "bayan" kəlməsi ilə yaxın səslənməkdədir."

Ekranda yazılır:


----------------------------------------------------------------------------------------------------

B A Y A N

----------------------------------------------------------------------------------------------------

Dil Yazılışı Oxunuşu Mənası

----------------------------------------------------------------------------------------------------

1. Alman Wein Vayn Şərab

----------------------------------------------------------------------------------------------------

2 İngilis Wine Vayn Şərab

6
----------------------------------------------------------------------------------------------------



3. Fars Mey Mey Şərab

----------------------------------------------------------------------------------------------------

4. Rus Вино Vino Şərab

----------------------------------------------------------------------------------------------------
Diktor mətni:
"Məsələn, hind-Avropa dil ailəsinin german qrupuna daxil olan alman və ingilis dillərində şəraba "vayn" deyilməkdədir."Vayn" kəlməsi ilə "bayan " kəlmə-sinin səslənişləri çox yaxındır. İran dilləri qrupuna daxil olan fars və slavyan qrupundan olan rus dillərindəki "mey" və "vino" kəlmələri də bu qəbildəndir.

Maraqlıdır ki, hind - Avropa xalqları öncə şərabla tanış olmuş, onların üzümlə tanışlığı isə bundan sonra baş vermişdir.Elə bu üzdən də bəzi hind-Avropa xalqlarının dilində üzümü bildirən ayrıca söz yoxdur. Mövcud olan sözlər isə şərab sözündən törəmədir."

Ekrandakı yazını aşağıdakı yazı əvəz edir:


----------------------------------------------------------------------------------------------------

Dil Yazılışı Oxunuşu Mənası Hərfi

Mənası

----------------------------------------------------------------------------------------------------

1. Alman Weinrebe Vaynrebe Üzüm Üzüm

çuğunduru

----------------------------------------------------------------------------------------------------

2. Rus Виноград Vinoqrad Üzüm Üzüm

qozası

----------------------------------------------------------------------------------------------------

Diktor mətni:


"Məsələn,alman dilində üzüm mənasında işlənən "vaynrebe" kəlməsi hərfi mənada şərab çuğunduru anlamına gəlir.Rus dilindəki eynimənalı "vinoqrad" kəlməsi isə hərfi mənada şərab qozası kimi tərcümə edilir.

Hind-Avopa dillərindən fərqli olaraq, türk dillərində üzümçülük və şərabçılıqla bağlı onlarla təmiz türk mənşəli kəlmə bulunmaqdadır.Əgər dilimizdə- ki heyvandaelıq ,əkinçilk,toxuculuq,dulusçuluqla bağlı bir çox terminlər Neolit və Eneolit dövrlərinin yadigarıdırsa, üzümçülük və şərabçılıqla bağlı bəzi terminlər də, şübhəsiz ki Tunc dövrünün məhsuludur."

7
Ekranda Cənubi Azərbaycanın Cığamış məskənindən tapılan,üzərində musi- qiçilər qrupu və xanəndə əks olunana daş görüntülənir.

Diktor mətni:
" Azərbaycanın cənubu bu gün İranın tərkibində olduğundan tədqiqatçılar bu ərazidə yaranan qədim mədəniyyəti və dövlətləri çox vaxt İran mədəniyyəti və İran dövlətləri kimi qələmə verirlər.Bununla belə, bir çox hallarda həmin zəngin mədəniyyətin və ənənələrin Azərbaycan ərazisində formalaşdığını və ya onun mərkəzinin Azərbaycan olduğunu söyləməyi də unutmurlar.Bu baxımdan məşhur ingilis şərqşünası Vilsonun söylədikləri də istisna deyil."

Ekranda yazılır:


"Son arxeoloji tədqiqatlar sübut etmişdir ki, İranın incəsənəti Misir və Babilin incəsənətindən daha qədimdir.Şuş, Təxti-Cəmşid və Damğandan tapılmış maddi mədəniyyət abidələri göstərir ki, İran incəsənətinin 6 minillik tarixi vardır...İndi isə gəlin baxaq,bundan daha qədim mədəniyyət məlumdurmu?...Əldə olan məlumat və əlamətlər bu mədəniyyətin mərkəzinin Azərbaycan ərazisi olduğunu göstərir."

K.Vilson"
Diktor ekranda yazılanları sözbəsöz təkrara edir.

Ekranda Tunc dövrünə aid maddi mədəniyyət nümunələri görüntülənir.

Diktor mətni:
" Şübhəsiz ki, ingilis alimi 6 min illik mədəniyyət dedikdə, İlk Tunc dövrü mədəniyyətini nəzərdə tutur və bu mədəniyyəti Azərbaycanla bağlayır. Bu fikrə başqa bir ingilis alimi də şərik çıxmışdır. Söhbət Poupdan gedir.Bu alimin fikrincə,

Tunc dövrü mədəniyyətinin döğuşu Azərbaycan ərazisi ilə bağlı olmuşdur."

Ekrandakı görüntüləri Qobustanın Mezolit dövrünə aid təsvirləri əvəz edir. Diktor sözünə davam edərək deyir:


"Lakin Azərbaycan incəsənət və mədəniyyətinin yaşını 6 min il kimi göstərmək,bu mədəniyyətin yaşını çox-çox azaltmaqdır.Çünki bu halda ölkəmizin ərazisində təqribən 14 min il öncə yaranmış olan və 4 min il davam edən Mezolit dövrü mədəniyyəti, 10 min il öncə yaranaraq 2 min il davam edən Neolit və 8 min il öncə yaranaraq 2 min il sürən Eneolit mədəniyyətləri nəzərə alınmır."

Ekranda yenidən Tunc dövrünə aid maddi mədəniyyət nümunələi görüntülə-nir.

Diktor mətni:
"Bununla belə, bəşər tarixində Tunc dövrünün də özünəməxsus yeri olduğu, və bu dövrə aid edilən mədəniyyətin formalaşmasında Azərbaycanın özünəməxsus müstəsana rolu olduğu da danılması mümkün olmayan faktdır."

Ekranda tarixçi alim S.Aşurov peyda olur.Ekranın alt tərəfində onun adı,soy adı və elmi dərəcəsi yazılır.O deyir:


"Şimali Qafqazdan Suriya və Fələstinə qədər geniş bir ərazini əhatə edən Kür-Araz mədəniyyətinin uzun illərdən bəri tədqiq edilməsinə baxmayaraq, hələ də həllini tapmamış bir çox məsələ qalmaqdadır.ən əsas problem isə bu mədəniyyətin yaranma tarixi və yeri ilə bağlıdır.

İessen Cənubi Azərbaycandakı Göytəpə və Türkiyənin Ərzurum şəhəri ya-xınlığındakı abidələrə istinadən sözügedən mədəniyyətin yaranmasını eradan əvvəl 28-21-ci əsrlərə aid etmişdi.Kuşnaryova və Çubinişvili eradan əvvəl 3-2-ci minillikləri, İsmayılov isə e.ə.3200-2300-cü illər tarixini göstərmişlər.Kuşnaryova və Kvataridzenin sözlərinə görə, sözügedən mədəniyyətin kökləri e.ə. 4- cü minilliyə qədər uzanmaqdadır.

Son illər Naxçıvan ərazisindəki Maxta 1, Ovçular təpəsi və Daşarx abidələrində apardığımız arxeoloji tədqiqatların nəticələri,eləcə də Cənubi Azərbaycanın Culfa şəhəri yaxınlığında yerləşən Gərgər-Ələmdar ərazisindən üzə çıxarılan maddi mədəniyyət nümunələri Kür-Araz mədəniyyətinin yayılma arealı və yaranma tarixi barədə məsələyə bir qədər aydınlıq gətirmişdir.Bu ərazidə diqqəti ən çox çəkən sözügedən mədəniyyətə aid mədəni təbəqənin qalınlığıdır.Məsələn,Kültəpə 1-də bu təbəqənin qalınlığı 9,5 metr,Kültəpə 2-də 10 metr,Aşağı Daşarxda 7 metr,Maxta 1-də 4,6 metr,Kərəzdə 9 metr,Yanıqtəpədə 8 metr,Göytəpədə 6 metr,Gərgər-Əlamdarda isə 7 metrdir.

Kültəpə 1-in 8,5 metr dərinliyində yerləşən LE-163 mədəni təbəqəsindən götürülən nümunələrin radio-karbon üsulu ilə təhlili bu təbəqənin aşağı-yuxarı 224 il fərqlə, eradan əvvəl 3714 -cü ildə formalaşdığını göstərmişdir.Şərur rayonu ərazisindəki Ovçular təpəsindən əldə edilən analoji materialın təhlili Eneolit və ilk Tunc dövrləri arasındakı əlaqəni izləməyə imkan verir.Bu materiallardan çıxış edərək,Naxçıvan ərazisində Kür-Araz mədəniyyətinin eradan əvvəl 5-ci minilliyin sonlarında formalaşdığını ehtimal etməyə əsas verir."

Ekranda S.Aşurovu arxeolq-alim Rəşid Göyüşov əvəz edir.Ekranın alt tərəfində onun adı,soy adı və elmi dərəcəsi yazılır.O deyir:


" Orta Tunc dövründə Üzərliktəpədə olduğu kimi, Qaraköməktəpədə də boz,qara rəngli,ştamplı naxışlı qablarla yanaşı,az da olsa,monoxrom boyalı qablar tapılmışdır.Buradan həmçinin iy başlıqları,muncuqlar,daş alətlər,gildən düzəldilən kiçik heykəllər və sairə aşkar edilmişdir.

Bu dövrün abidələrinə ölkəmizin bütün ərazisində təsadüf olunmuşdur.Dövrün qəbir abidələri də tədqiq olunmuşdur.Orta Tunc dövrünə aid

qəbir abidələri əsasən Xaçınçay vadisində,Xoşbulaqda,Muğanda,Quruçay və Köndələnçay vadisində,Qobustanda, Naxçıvanda,Gəncə-Qazax zonasında və digər ərazilərdə öyrənilmişdir.Bu dövr üçün torpaq,daş qutu və kurqan abidələri səciyyəvidir.kurqanlar torpaq və daşdan tökülmüşdür.Kurqanaltı qəbirlər əsasən dördkünc planda olub,dəfn bükülü vəziyyətdə edilmişdir."

Ekranda Rəşid Göyüşovu tarixçi alim İ.Əliyev əvəz edir və ekranın alt tərəfində onun adı,soy adı və elmi dərəcəsi yazılır.O deyir:


"Son Tunc dövrünə aid kurqanlara Abşeron yarımadasında da təsadüf edilir.Son illər bu kurqanların xarakteristika və tarixini dəqiqləşdirməyə yönəlik tədqiqatlar aparılmış və Türkan-Daş Karxanası sahəsində yrləşən 4 qədim daş- torpaq kurqanı öyrənilmişdir.Tədqiqatlar nəticəsində 1№-li kurqandan Cənubi Qaf-qazın orta Tunc dövrünə xarakterik olan Üzərliktəpə tipli qab fraqmentləri üzə çıxarılmışdır.Bu növ keramikaya Abşeron ərazisində ilk dəfə rast gəlinib.

2№-li kurqan digər kurqanlardan öz nəhəngliyi ilə fərqlənir.Onun diametri 30 metr,hündürlüyü isə 120-130 metrdir.Kürqanın kromlexinin diametri 16 metrdir və onun cənub qərb hissəsində qurbangah aşkar edilmişdir.Buradan müxtəlif həndəsi naxışlı keramika və antromorf heykəl tapılmışdır.

3 və 4№ -li kurqanlar bir-birinə bitişikdirlər.Tədqiqatlar bu kurqanların eradan əvvəl 3-cü minilliyin ortalarına aid olduğunu təsdiqləməkdədir."

Ekranda kurqanlar nümayiş etdirilir.

Diktor mətni:
"Artıq qeyd etdiyimiz kimi, indiyə qədər öyrənilmiş kurqanların ən qədimləri Ağstafa ərazisində yerləşən Soyuqbulaq kurqanlarıdır. Türklər son Eneolit dövründən başlayaraq İslama qədər, yəni təxminən 5000-5500 il ərzində öz ölüləini kurqanlarda basdırmışlar və bu mədəniyyətin xarakterik cəhətləri yeraltı hissənin əsasən dördkünc şəkildə daşdan inşa edilmiş olması,qəbrin üzərində daş və ya torpaqdan təpə ucadılması, ölünün qəbrə əsasən yarımbükülü vəziyyətdə qoyulması, meyidin baş tərəfində qab olması və sairədir."

Ekranda Herototun "Tarix" kitabı görünür, kitab yavaş-yavaş açılır və vərəqlər bir-birini əvəz edir.

Diktor mətni:
"Eradan əvvəl 5-ci əsrdə yaşamış böyük yunan tarixçisi Herodot iskitlərin, yəni türklərin dəfn adətindən söhbət açaraq,onların öz ölülərini dördkünc daş qəbirlərə qoyduqlarını və qəbrin üstündə böyük təpə ucaltdıqlarını qeyd etmişdir. Eyni şeyi orta əsr müsəlman ərəb müəllifi İbn Batutə də bildirməkdədir.Maraqlıdır ki, hun türklərinin dəfn adətindən söhbət açan qədim

Çin mənbələrində söylənilənlər də Herodot və İbn Batutənin söylədikləri ilə üst-üstə düşür."

Ekranda yenidən kurqanlar görüntülənir. Bu görüntüləri tanınmış qazax ədibi Oljas Süleymenovun şəkli əvəz edir.

Diktor mətni:
"Tanınmış qazax ədibi Oljas Süleymanov Eradan əvvəl 3-cü minillikdə yaşamış şumer hökmdarı Meskalamduğun qəbri ilə İssık gölü ərafından tapılan, eradan əvvəl 5-ci əsrə və iskit-saklara aid edilən İssık kurqanını müqayisə edərək, hər iki məzarda dəfn edilmiş şəxsin yarımbükülü vəziyyədə,sağ böyrü üstündə uzadıldığını və hər ikisinin baş tərəfinə qab qoyulduğunu xüsusi vurğulamışdır."

Ekranda yenə də kurqanlar görünür.

Diktor mətni:
"Qədim türklərin son Eneolitdən islama qədər minillər boyu sürən bir dövr ərzində kurqan mədəniyyətini eyni qaydada yaşatmasının kökü, şübhəsiz ki, sarsılmaz ənənəçilikdən və konservatizmdən qaynaqlanır..."

Ekranda öncə Qobustanın yallı rəqsini əks etdirən təsvirləri,ardınca yallı ifa edən milli geyimli qız və oğlanlar canlanır.Diktor kadr arxasından sözünə davam edir:


"...Elə bu ənənəçilik və konsevatizmin nəticəsidir ki,xalğımız əcdadlarımı-zın ən azı Mezolit dövründən,yəni 14 min il bundan öncə rəqs etməkdə olduğu yallı rəqsini bu gün də sevə-sevə yaşatmaqdadır..."

Ekranda "Yeddi oğul istərəm" filmindən atlıların arxasnca su atılması səh-nəsi görüntülənir.

Diktor mətni:
"...Elə bu konservatizm və ənənələrə bağlılığın nəicəsidir ki, xalqımız ən azı 6 min ildir ki, yola saldığı adamım arxasınca su atır,.."

Ekranda daş balballar və üzərində şəkil olan baş daşı görüntülənir.Diktor sözünü davam etdirir:


"...Ən azı 6 min ildir ki, məzarların başına baş daşları qoyur..."

Ekranda cənazə üstündə saçlarını yonan qadın canlanır.Diktorun səsi sözünə davam edir:


"...Cənazənin üstündə saç yolur..."

Ekranda öncə Cığamışdan tapılmış daşın üzərindəki musiqiçilər qrupunun ümümi şəkli,sonra bu qrupdan cəng çalan musiqiçinin böyüdülmüş tək rəsmi, Azərbaycan miniatürlərində təsvir edilən cəng calan rəsmi görüntülənir və ən nəhayət, "İrs" ansamblının cəngdə musiqi ifa edən üzvü görüntülənir.Bütün bu görüntüləri muğam sədaları müşayiət edir.

Diktor mətni:
"...Ən azı 5 min ildir ki, eyni ritmlərdən, eyni təranələrdən zövq alır."

Ekranda milli geyimli oğlan və qızların ifasında "Tərəkəmə" rəqsi ifa edilir və bu rəqsi "Çoban" rəqsi əvəz edir.Rəqs ifa edilərkən də diktor sözünə ara vermir və deyir:


"...Təsadüfi deyil ki, ən azı Eneolit dövründə yaranmış folklor nümunələri və təsərrüfatın,məişətin ayrı-ayrı sahələrini əks etdirən terminlər bu gün də yaşarlılığını sürdürməkdə davam edir.Və istər- istəməz belə bir sual ortaya çıxır: Görəsən, dilimizdə daha qədim dövrlərə aid söz və ifadələr qalmışdırmı?

Madam ki, mədəniyyitimiz, adət-ənənələrimiz kimi dilimiz də öz konser-vatizmi ilə seçilr, deməli, belə bir ehtimalı qəbul etmək olar."

Ekranda İngiltərə istehsalı olan "Milyononcu illər" filmindən mağara həyatını əks etdirən kadrlar nümayiş etdirilir.

Diktor mətni:
"Dilin yaranması və ilkin vəziyyəti barədə bir çox nəzəriyyələr mövcuddur və həmin nəzəriyyələrin əsasında duran müddəaların ana dilimizin mövcud materialı ilə tutuşdurulması ağlasığmaz nəticələrə gətirib çıxarır və məlun olur ki, türk dilləri, o cümlədən Azərbaycan türkcəsi özünün ən qədim,yəni ilkin vəziy-yətini əks etdirən və tarixi yüzminillərlə ölçülə biləcək bəzi elementlərini qoruyub saxlaya bilmişdir.

Dilin yaranması barədə nəzəriyyələrin bir qismi dilin təşəkkülünü insan orqanizminin-duyğu üzvlərinin, danışıq aparatı və beyinin bioloji və fizioloji təkamülü ilə bağlayırlar ki,belə nəzəriyyələrə bioloji nəzəriyyələr deyilir."

Ekranda insan və meymunun ağız-boğaz aparatlarının müqayisəli təsviri görüntülənir.

Diktor mətni:
"Həmin materialist nəzəriyyələrə görə, dil guya meymunun insana "çevril-diyi" dövrdə meydana çıxmışdır."

Ekranda "Meymunabənzər insan" və "İnsanabənzər meymun"lar mövzusu-nda çəkilmiş rəsmlər görüntülənir.

Diktor məni:

"Sözügedən nəzəriyyələrin əsasında "əcdad meymun" barədə darvinist təsəvvürlər durmaqdadır.Nəzərə alsaq ki, bunu və ümumiyyətlə Darvin nəzəriyyəsini təkzibedilməz şəkildə sübut edə biləcək bircə dənə də paleontoloji material tapılmamışdır və genetika elmi də birmənalı şəkildə bir növün digər növə çevrilməsini bütünlüklə təkzib edir, bu nəzəriyyələr ən azı inandırıcı deyil."

Ekranda yenidən "Milyonuncu illər" filmindən kadrlar nümayiş etdirilir.

Diktor mətni:
"Dilin yaranması və ilkin vəziyyəti barədə maraqlı nəzəriyyələrdən biri Səs- təlqini nəzəriyyəsidir.Bu nəzəriyyəyə görə, dilin təşəkkülü eşitmə orqanlarının tə-kamülü ilə bağlı olmuş və guya dil heyvan səslərinin təlqin edilməsi ilə yaranmışdır.Bu nəzəriyyəni maraqlı edən bir çox dillərdə, eləcə də ana dilimizdə bəzi heyvan, quş və həşərat adlarının gerçəkdən də həmin heyvanların çıxardıqları səslərlə bağlı olması faktıdır."

Ekranda göl və qurbağalar görünür,qurbağaların çıxartdıqları "qur-qur" səsləri eşidilir.Ekranda yazılır:


" QUR-QUR ----- QURBAĞA"
Diktor mətni:
"Məsələn,dilimizdəki "qurbağa" termini qurbağanın çıxartdığı səsin təlqini ilə yarnmışdır..."

Ekranda göydə uçuşan və ağaca qonan qarğalar görünür.Onların çıxartdığı "qar-qar" səsləri eşidilir.Ekranda yazılır:


"QAR-QAR ------ QARĞA"
Diktor mətni:
"...Eyni sözləri qarğanın çıxartdığı səslərin təlqini ilə yaranmış "qarğa" termini barədə də söyləmək olar."

Ekranda ququ quşu görününr və onun çıxartdığı "qu-qu" səsi eşidilir.Ekran-da yazılır:

"QU-QU ----- QUQU QUŞU"
Diktor mətni:
"Ququ quşunun adının da onun çıxartdığı səsdən törədiyini söyləyə bilə-rik."

Ekranda qazlar görüntülənir, onların çıxartdığı "qa-qa" səsləri eşidilir.Ekranda yazılır:


"QA ---- QAZ"
Diktor mətni:
"Qazın çıxartdığı səsdən də bu quşun adı törəmişdir."

Ekranda cücələr görünür və "cib-cib" səsləri eşidilir.

Ekranda yazılır:
"CİB-CİB ---- CİPCİP( Türkiyə türkcəsində cücə)
Diktor mətni:
" Anadolu türkcəsində cücəyə "cipcip" deyilir və bu ad onların çıxartdıq-ları səsin təlqini ilə yaranmışdır."
Ekrandakı yazını "Cücələrim" uşaq ansamblının ifasında "Cücələrim" rəqsi və mahnısı əvəz edir.Mahnının səsi tədricən azalır və onun fonunda diktorun səsi eşidilir:
"Səstəlqini nəzəriyyəsi dilimizdəki bəzi zooloji terminlərin mənşəyini düzgün izah etsə də, ümumilikdə dilin mənşəyini bu nəzəriyyə əsasında izah etmək

doğru deyil, məntiqdən uzaqdır.

Başqa bir nəzəriyyəyə görə isə dilin yarnmasının əsasında hiss və həyacanı ifadə edən müxtəlif səslər durmaqdadır və guya kəlmələr bu səslərin təkmilləşərək semantik məna yükü qazanması ilə ortaya çıxmışdır."

Ekranda "Sehirli xalat" filmindən xanın şosse yoluna çıxması və sürətlə yaxınlaşmaqda olan avtobusu görərək "Vay,şeytan arabası!"-deyə qşqırması və qaçmağa başlaması səhnəsi çanlanır.

Ekranda yazılır:
"VAY!"

Ekranda "O olmasın, bu osun" filmindən Məşhədi İbadın Gülnazla tanışlıq-dan öncə güzgü qabağında papağını müxtəlif formalarda başına qoyması və "Vay- vay-vay!" edərək üz-gözünü turşutması səhnəsi göstərilir.

Ekranda yazılır:
"VAY-VAY-VAY!"

Ekranda "Uzaq sahillərdə" filmindən alman zabitinin Mixaylo və Visilinin sənədlərini yoxlaması və "O! cənab Şultsun verdiyi vəsiqə..." deməsi səhnəsi canlanır və ardınca yazılır:


"O!"

Ekranda "Uşaqlığın son gecəsi" filmindən Fəflə yeməkxanasında masa arxasında Rüfətin Murada təpinməsindən sonra masadan qalxan və gedən Muradın birdən geri dönərək Rüfət tərəfə "Hü!" səsi çıxararaq acıq verməsi səhəsini əks etdirən kadrlar görüntülənir və ardınca yazılır:


"HÜÜÜ!"

Ekranda eyni filmdən Rüstəmin kombinatdan gizli şəkildə çıxartdığı quzunu Elyaya verməsi və sonuncunun quzunu alarkən "Ay-ay-ay!" etməsi səhnəsi nümayiş etdirilir və ardınca yazılır:


"AY-AY-AY!"

Yenə eyni filmdən qazıntı aparılan yerdən yüksək gərginlikli elektrik kabelinin keçdiyini eşidən Rüstəmin qaçaraq özünü çuxura atması və Muradı yerə yıxması,tərəflərin adama bir cümlə söyləməsindən sonra Muradın "əh!" etməsi səhnəsi canlanır.Daha sonra ekranda yazılır:


"ƏƏH!"

Ekranda yenidən "Milyonuncu illər" filmindən fərqli epizodlar görüntülənir.

Diktor mətni:
"Hər bir dildə olduğu kimi, ana dilimizdə də hiss-həyacan ifadə edən çox sayda səslər bulunmaqdadır.Məsələn,bir şeydən xoşlandığımız zaman "bəh-bəh- bəh!", xoşlanmadığımız zaman "vay-vay-vay!",qorxduğumuz zaman "vay!", zəhlətökən bir işlə rastlaşdığımız zaman "əh!", təəccübləndiyimiz zaman "a!" edərək keçirdiyimiz hissləri ifadə etmiş olururuq.Maraqlıdır ki,türk dillərində bu
zaman istifadə etdiyimiz səslərin bəzilərinin zamanla müəyyən bir məna ifadə edən müstəqil bir leksem kimi işləndiyi müşahidə edilmişdir."

Ekranda Mahmud Kaşğarlının "Divan-ul Lüğət-ət Türk" kitabı görünür. Kitab yavaş-yavaş açılır və vərəqlər bir-birini əvəvz edir.

Diktor mətni:
"Məsələn, Mahmud Kaşğarlı "Divan"ında tək bir səsdən ibarət olan, təəc-cüb hissi ifadə edən uzun "a" səsinin təəccüb mənasını verən müstəqil bir leksem kimi işləndiyinin şahidi olururq"

Ekranda yazılır:


" O məni a: kıldı ---- O məni təəccübləndirdi"
Diktor mətni:
"O məni aaa kıldı,yəni o məni təəccübləndirdi.

Bu halda hissi ifadə edən bir səsin semantik yüklü leksemə çevrildiyini və dilimizə ərəb dilindən keçmiş "təəccüb" kəlməsinin verdiyi mənanı ifadə etdiyini görürük.Və bu fakt yeganə fakt deyildir."

Ekrandakı yazıları "Azərbaycan nağılları" kitabının üz qabığı görünür.

Diktor mətni:
"Bənzər halla "Oxayın" nağılı adlı bir Azərbaycan nağılında da rastlaşırıq. Məlum olduğu kimi, azərbaycanlılar müəyyən bir çətinlikdən sonra dinclik tapdıqdan sonra bəzən duyduqları rahatlıq hissini "ox-ay!" səsləri ilə ifadə edirlər. Sözügedən nağılda isə "ox-ay" səslərinin mifik bir məxluqun adına transformasiyasının şahidi oluruq. Nağılda həmin məxluqun adı Oxaydır.

Haqqında söz açdığımız nəzəriyyə türk dili materialı əsasında müəyyən mənada təsdiqini tapır.Fəqət bu nəzəriyyə bütövlükdə dilin əmələgəlmə mexanizminə aydınlıq gətirə bilmir, sadəcə bəzi terminlərin ortaya çıxması prosesni əks etdirir.Odur ki,elm aləmində "Refleksiv nəzəriyyə" adı ilə məşhur olan bu nəzəriyyə də digər nəzəriyyələr kimi kamil nəzəriyyə hesab edilə bilməz.

Lakin onun faktoloji əsasa sahib olduğunu, bu əsas rolunda türk dilləri materialının çıxış edə bildiyini və həmin nəzəriyyənin köməkliyi ilə ana dilimizin ən qədim qatlarının müəyyənləşdirilməsinin mümkünlüyünü söyləyə bilərik."

Ekranda alman fizioloq və filosofu Vilhelm Vundun şəkli görüntülənir.

Diktor məni:

"Bu nəzəriyyənin ortaya çıxmasında görkəmli alman fizioloq və filosofu Vilhelm Vundun fikirlərinin böyük rolu olmuşdur.Vund hesab edirdi ki, dil ilk öncə iki istiqamətdə inkişaf etmişdir.Birinci istiqamət jestlərin dilidir ki, bura əllərin və mimikanin hərəkətləri daxildir.İkinci istiqamət isə səslərin dilidir ki,bura dil və dodaqların hərəkəti ilə çixarılan səslər sistemi daxildir.Alimin fikrincə, ibidai insanlar səslərlə öz hisslərini, jestlərlə isə haqqında söhbət açılan əşyaları bildirməyə çalışmışlar."

Ekranda "Milyonuncu illər" filmindən deyilənlərə uyğun gələn kadrlar nümayiş etdirilir.Daha sonra ekranda yenidən Vundun şəkli görünür.

Diktor məni:
"Vund ilkin jestləri üç yerə bolmüşdür..."

Ekranda yazılır:


" 1.İşarəvi jestlər (Məsələn, bu və ya digər şeyə barmaqla işarə edilməsi);

2.Təsviri jestlər (Məsələn, əllə dairəvi hərəkət);

3.Simvolik hərəkət (Məsələn, barmağın dodağa söykənilməsi)."
Diktor ekranda yazılanları oxuyaraq təkrar edir.
Ekranda yenidən Vundun şəkli görünür.

Diktor mətni:


Bu nəzəriyyəyə görə, dilin təkamülü prosesində səsli dil tədricən təkmilləşmiş, jestləin dili isə əvvəlki əhəmiyyətini itirirərək, yardımçı rol oynamağa başlamışdır.Şübhəsiz ki, bu fikirlərdə məntiq var.

Deməli, ilkin çağda jestlər əşyaların vizual, səslər isə qeyri vizual xarakterini açıqlamağa xidmət etmiş və bu zaman daha çox işarəvi informasiya ötürülmüşdür..."
Ekranda “Milyonuncu illər” filmindən kadrlar nümayiş etdirilir. Diktor sözünə davam edərək deyir:
"...Aydın məsələdir ki, qeyri-vizual informasiya abstrakt xarakter daşıdığı üçün bu dövrdə səslərlə konkret fikirlərdən daha çox hisslər ifadə olunmuş, müxtəlif hissləri, yəni abstrakt anlayışları bir-birindən fərqləndirmək üçün səslərin müxtəlif yüksəklik və uzunluq tembrlərindən istifadə emək lazım olmuşdur. Bu, nitqin musiqidən hələ ayrılmadığı dövr idi.Şübhəsiz ki,uzun və yüksək səslərə sami səslərin köməkliyi ilə nail olmaq çox çətin məsələdir və əslində heç mümkün də deyildir. Odur ki, məntiqə görə sait səslər samit səslərdən daha tez yaranmışdır.

Sait səslərin samit səslərdən öncə yarandığı fikri dilçilik elminin aksiom kimi qəbul etdiyi fikirdir və dilçilər arasında belə bir fikir də mövcuddur ki,ilk öncə bir və ya bir-neçə sait olmuş,zamanla onların sayı artmışdır, sonrakı mərhələdə samit səslər də ortaya çıxmışdır.

Deməli, Paleolit, yəni qədim daş dövrü insanı bir və ya bir neçə səslə onu əhatə edən yüzlərlə əşyanı ifadə etməyə çalışmış və bu zaman onları bir-birindən fərqləndirmək üçün səsin uzunluq və yüksəklik tembrini tez-tez dəyişməli olmuş və bugünkündən çox-çox zəngin olan jestikulyativ arsenaldan istifadə etmişdir.Çoxgüman ki, dilimizin "ilk kərpici" rolunu ifa etmiş ilkin səs "o" səsi etməyə çalışmışlar.Maraqlıdı ki,çağdaş Azərbaycan türkcəsində,eləcə də bir çox digər türk dillərində məhz bu səs işarə və şəxs əvəzliyi kim çıxış etməkdə və ana dilimizdə həmin əvəzliklə hər bir şey ifadə edilə bilinməkdədir...”
Ekranda “o” hərfi yazılır və ondan müxtəlif tərəflərə ox işarələri çəkilir və bu oxların hər birinin uc tərəfində müxtəlif canlı və çansız əşyaların kiçik təsvirləri canlanır; ağac,cicək,dovşan,quş,ox, günəş,ulduz.ay və sairə. Diktor sözünə davam

edir:
"...Əlbəttə, belə bir uyğunluq təsadüf də ola bilərdi.lakin bir sıra faktlar var ki,bu halın təsadüf olduğunu bütünlüklə istisna edir.Məsələ burasındadır ki,türk dilinin müxtəlif ləhcələrində bu əvəzliyin "u",klassik ədəbiyyatımızda isə "a" variantlarına da rast gəlinir.Eyni variantlara tamam başqa dil ailə və qruplarına aid olan fars və yapon dillərində də rast gəlinmişdir...”


Ekranda yazılır:
------------------------------------------------------------------------------------------

Azərbaycan türkcəsi Fars dili Yapon dili

-------------------------------------------------------------------------------------------

O(A,U) U A

-------------------------------------------------------------------------------------------
Diktor mətni:
"...HindAvropa dil ailəsinin İran dilləri qrupuna daxil olan fars dilində "u" variantı ilə rastlaşırıq. Fərqli bir dil ailəsinə daxil olan yapon dilində isə "a" varian- tı mövcuddur. Təkcə bu fakt sözügedən məsələyə ciddi yanaşmağı zəruri edir.

Azərbaycandan üzə çıxarılan Quruçay mədəniyyətinin yaşının 1,5 milyon il olduğunu nəzərə alsaq, dilimizdəki "o" kəlməsini dilimizin ən qədim kəlməsi olduğunu və onun yaşının ən azı 1,5 milyon ilə bərabər olduğunu söyləyə bilərik.Bu kəlmənin "a" və "u" variantları olduğunu diqqətə alsaq, 1,5 milyon il

öncə dilimizdə ən azı üç saitin mövcud olduğunu söyləmək olar .Maraqlıdır ki,əski türk yazılı mənbələrində bir sait səslə ifadə olunan daha bir neçə kəlmə təsbit edilmişdir..."

Ekrandakı yazını aşağıdakı yazı əvəz edir:


" U ----- YUXU "
Diktor mətni:
"... Bu kəlmələrdən biri "U" kəlməsidir ki, əski mətnlərdə yuxu mənasında işlənmişdir..."

Ekranda Tonyukuk abidəsi görüntülənir.Abidənin təsvirinin fonunda yazılır:


" QIRQIZIQ UDA BASDIMIZ ----- QIRĞIZLARA YUXUDA İKƏN HÜCUM ETDİK "

Diktor mətni:

"...Məsələn, Tonyukuk abidəsində yaılıb: Qırqızıq uda basdımız, yəni qır- ğızlara yuxuda ikən hücum etdik..."

Ekrandakı təsvir və yazılarını Mahmud Kaşğarlı "Divan"ının təsviri əvəz edir. Təsvirin fonunda yazılır:


" AĞIR UNI UÇURSADIM ---- AĞIR YUXUNU QOVDUM "
Diktor mətni:
"...Kaşğarlı "Divan"ında isə belə bir cümləyə rast gəlirik: Ağır unı uçurdum, yəni ağır yuxun qovdum..."

Ekrandakı təsvir və yazıları manixey yazıları əvəz edir.Yazıların fonunda yazılır: "İ"


Diktor mətni:
"Türkdilli manixey mətnlərində isə bir səslə-"i" səsi ilə ifadə edilən və cicəkləmək anlamında işlənən bir kəlmə ilə rastlaşırıq.Deyilənlərə Mahmud Kaşğarlının təsbit etmiş olduğu və təəccüb mənasında işlənən "a" kəlməsini də əlavə etmək lazımdır.Deməli, 1,5 milyon il öncə dilimizdə ən azı dörd səs, yəni a,o,y və i səsləri olmuş və onar müxtəlif və çoxfunksional semantik yükə sahib olmuşlar.Bumlardan yalnız "o" kəlməsi dövrümüzədək ulaşmışdır.Təkcə bu fakt

türk dillərinin kökünün ən azı 1,5 milyom il bundan öncələrə uzandığını, yəni dilimizin yaşının ən azı 1,5 milyon il olduğunu təkzibedilməz bir şəkildə sübut edir."

Ekranda tanınmış danimarka dilçisi O Espersin şəkli canlanır.

Diktor mətni:
"Dilin təşəkkülünün ikinçi mərhələsi samit səslərin ortaya çıxması və hecaların yaranmasıdır.Hecanın yaranması barədə bir neçə nəzəriyyə mövcuddur ki, onlardan Sonor və Əzələ nəzəriyyələri daha geniş yayılmış və özünə daha çox tərəfdar toplaya bilmişdir.Sonor mnəzəriyyəsinə görə,heca gur səsin az səslə birləş-məsi nəticəsində yaranmışdır. Bu nəzəriyyənin banisi tanınmış Danimarka dilçisi Espers olmuşdur.

Digər bir nəzəriyyə isə Əzələ Nəzəriyyəsidir..."

Ekrandakı şəkli fransız dilçisi M.Qrommonun şəkli əvəz edir.Diktor sözünə davam edir:


"...Bu nəzəriyyənin əsası isə məşhur fransız dilçisi Qrommon tərəfindən qoyulmuşdur..."

Bu dəfə ekranda Espers və Qrommonun şəkilləri yanaşı görüntülənir.Daha sonra ekranda yazılır:


"VC (V- sait +C- samit)
Diktor mətni:
"Hər iki məktəbin nümayəndələri hecanın ilk mərhələdə VC modeli əsasın-da qurulduğuna tərəfdar çıxmış,sonralar bu fikir digər məktəblərin nümayəndələri tərəfindən də qəbul olunmuşdur.Bu sxemə əsasən "V" sait səsi, "C" isə samit səsi ifadə edir.Yəni ilk hecalar bir sait və bir samit səsdən ibarət olmuşdur.Belə hesab olunur ki, ən qədim sözlər təkhecalı olmuş və VC sxemi, yəni sait+samit modeli üzrə qurulmuşdur."
Ekandakı yazını aşağıdakı yazılar əvəz edir:
----------------------------------------------------------------------------------------------------

Azərbaycan tükcəsində: at,it,ət,ot,od,ad,əl, el,üz,ox,uç,iş,ov,oy,eş,al,iy və sairə.

Şumer dilində: ut( günəş),ut(od),an (göy) və sairə.

----------------------------------------------------------------------------------------------------
Diktor mətni:
"Heç kəsə sirr deyil ki, çağdaş türk dillərində onlarca VC sxemi üzrə qurulmuş söz vardır. Məsələn,Azərbaycan türkcəsində at, it, ət, ot, od, ad, əl, el, üz, ox, uç, iş, ov, oy, eş, al, iy və sairə.Bənzər model əsasında qurulmuş sözlərə şumer mixi yazılarında da rast gəlinir.Məsələn, od və günəş mənalarında işlənmiş "ut", göy mənasında işlənmiş "an" və sairə.

Eyni zamanda dilimizdə hiss-həyacan bildirən ah, of, eh, əh, oy və sairə kimi bir sıra ara sözlər də eyni sxem üzrə qurulmuşdur ki, bu da önə sürülən fikri təsdiq edir,yəni bu halda da nəzəriyyənin doğruluğunu türk dili materialı sübut eməkdədir.Üstəlik də sözügedən nəzəriyyələrin məntiqi bizə ana dilimizdə Paleolit dövrünə aid onlarla leksemin yaşamaqda olduğunu iddia etməyə imkan verir.Yəni əgər "o", "a", "u", "i" səsləri dilimizin ilk səsləri və sözləridirsə, onların yaşı ən azı 1 milyon-1 miyon 500 min il arasındadırsa, bu sözlərin də bir qismi dilimizdə mühafizə olunmuş orta və son Paleolit dövrlərinin kəlmələridir və onların on və həta yüzminillərcə yaşı vardır."

Ekranda Bakının fəvvarələr meydanında gəzişən gənclər və oynaşan kiçik uşaqlar canlanır:

Diktor məni:
"Bəli, biz dünyanın ən qədim dilinə,folkloruna,mədəniyyət və incəsənəinə sa- hib olan millətik və əcdadalarımızın yüzminilliklər boyu yaratmış olduğu mənəvi dəyərləri nəsildən-nəslə ötürərək bu günləi daşımağı və dünya sivilizasiyanın əsasını qoyaraq onu zaman-zaman zənginləşdirməyi bacarmış böyük bir millətin övladlarıyıq. Biz bu torpaqlarda ən azı 1,5 milyon ildir ki, yaşayırıq."

Ekranda Gəncə yaxınlığındakı Quruçay vadisi canlanır.

Diktor mətni:
"Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, əcdadlarımız təqibən 1,5 milyon il bunda öncədən ta 1milyon 200 min il öncəyə qədər Gəncə yaxınlığındakı Quruçay vadisində yaşamış və 300 min il boyunca burada arasıkəsilməyən yaşayış olmuşdur."

Ekranda Azıx mağarası görünür.

Diktor məni:
"1 milyon 200 min il öncə iqlim şərtlərinin dəyişməsi ilə quruçaylılar Azıx mağarasına köçmüş və burada həyat arası kəsilmədən orta Paleolitə qədər,yəni 1 milyon ildən artıq bir zaman içərisində davam etmişdir."

Ekranda Kiçik Qafqaz dağları görüntülənir.

Diktor məni:
"Orta Paleolit dövründə onların yaşayış arealı genişlənmiş və bu areal ən azı Kiçik Qafqazın cənub ətəklərindən Ceyrançölə qədər geniş bi ərazini əhatə etmişdir.Dünyanın heç bir ölkəsində bu qədər uzun bir dövrü əhatə edən davamlı oturaq həyaın izlərinə rastlanmamışdır.Və ölkəmizin ərazisində bu yeganə fakt deyildir."

Ekranda Qobustan təsvirləri bir-birini əvəz edir və ən sonda kameranın obyektivi "7 gözəl" təsvirinin üzərində durur.

Diktor mətni:
"Məsələn araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki,Qobustanda həyat son Paleolit dövründən orta Tunc dövrünədək aramsız olaraq davam etmişdir.Buna bənzər fakta da dünyanın heç bir yerində rast gəlinməmişdir.Məhz bu davamlılığın, bu ənənəçiliyin nəticəsində də dilimiz və mədəniyyətimiz ağlasığmaz bir konservativlik qazanmış, bu konsevativliyin nəticəsində isə dilimizin ən qədim qatları,ən qədim folklor nümunələrimiz dövrümüzədək qorunub saxanıla bilmiş-dir. Təsadüfi deyil ki, hələ Mezolit dövründə, yəni 12-14 min il öncə Qobustanda 8 oğuz soyunun birləşməsi ilə ortaya çıxan, adını bir piktoqramda əbədiləşdirən və tarixin ilk soybirləşmlərindən olan səkkizoğuzlar minillər boyunca bu birliyi və adı qoruyub saxlayaraq Orxon-Yenisey mətnlərində yenə də bu adla yad edilmişlər."

Ekranda Orxon-Yenisey abidələri görüntülənir.

Diktor məni:
"Səkkizoğuzlar Azərbaycanda ortaya çıxan və minillər sonra adları Orxon-Yenisey abidələrində adı həkk edilən yeganə türkdilli etnos deyildir.Eyni abidələr-də ən qədim türk boylarından olan az boyunun da adına rast gəlinir."

Ekranda yazılır:


" Əcdadlarımızın tutduğu Yer-Su sahibsiz qalmasın deyə az xalqı təşkil edib...(Kül Təkin abidəsi,şərq tərəf, 19-cu sətir);

Az xalqı yağı oldu (Eyni abidə,şimal tərəf,2-ci sətir);

Az xalqı orada yox oldu (Eyni abidə,eyni tərəf,3-cü sətir)."
Diktor ekranda yazılanları oxuyaraq təkrar edir.
Ekranda mərhum alimimiz,profeessor Cəfər Cəfərovun şəkli peyda olur.

Diktor mətni:


"Mərhum professor Cəfər Cəfərovun yazdığına görə,Azərbaycan ərazisində qeydə alınmış qədim türk tamğaları içərisində ən qədimi az boyunun soy

tamğasıdır və bu tamğanın təqribən 10 min il yaşı vardır.Yəni bu türk xalqı Azərbaycanda ən azı 10 min il bundan öncə məskun idi."

Ekranda az boyunun tamğası görünür.Diktor sözünə davam edərək deyir:


"Maraqlıdır ki, minillər öncə ölkəmizdə yaşamış bu boyun adı təkcə Mon-qolustan ərazisində yerləşən Kül Təkin abidəsində deyil, eyni zamanda 13-cü əsrdə yaşamış məşhur İslandiya tarixçisi Snorri Sturlusonun "Kiçik Edda" əsərində də çəkilir və belə məlum olur ki, bu türk boyunun bir qismi Sibir,Alay və Monqolustan istiqamətində hərəkət etdiyi kimi, digər bir qismi də Avropaya-Skandinaviya və İslandiya tərəflərə köçmüdür."

Ekranda dilçi alim Firidun Ağasıoğlu peyda olur.Ekranın alt tərəfində onun adı,soy adı və elmi dərəcəsi yazılır:


"Qədim Azərbaycanda formalaşan az boyları Kür-Araz mədəniyyətindən sonrakı çağlarda qəribə tale yaşamışlar.Onların bir qismi Azərbaycan-Kiçik Asiya-Avropa xəti üzrə İslandiyaya qədər gedib çıxmış,digər qismi Quzey Qafqaz və Türküstana köç etmişdir.

Azərbaycan türkləri ilə yanaşı,özbək,altay,qaraqlpaq,noqay və sairə türk xalqlarının da etnogenezində yaxından iştirak emiş azların adına Orxon-Yenisey abidələrində "az budun", yəni az xalqı və ya "az əri",yəni az kişisi şəklində rast gəlinir.Kuban epiqrafiyasında isə belə bir cümlə vardır: Eren az ayrıltım,yəni az ərənlərindən,igidlərindən ayrıldı.

Müxtəlif türk xalqlarının boy-soy,yəni tayfa-nəsil bölgüsü kimi diqqəti çəkən və tərkibində az komponentini yaşadan etnonimlər böyük maraq doğurur. Məsələn, başkord-katay boyundakı as,assı soyları,balkarların osetinlər ərəfindən as adlandı-rılması,Vamberinin özbəklərin 32 əsas boyu sırasında asları qeyd etməsi və sairə.

Urartu mixi yazılarında qərbi Azərbaycanın bir hissəsi Aza kimi qeyd edilmişdir və tədqiqatçılar bu adı enotoponim hesab edirlər.Strabon isə eyni ərazidən Azar adı altında bəhs edir."

Ekranda Snorri Sturlusonun "Kiçik Edda" kitabı göüntülənir.Alim kadr arxa-sından sözünə davam edir:


"İslandiyaya qədər gedib çıxan az boyları haqqında da maraqlı tarixi məlumatlar vardır. 13-cü əsrdə yaşamış İslandiya tarixçisi Snorri Sturlusonun 1222-1225-ci illər arasında qədim saqalara istinadən yazdığı "Kiçik Edda" adlı kitabda göstərir ki, alar Troya ölkəsindən çıxıb Avropanın quzeyindəki Saks ölkəsinə gəlib çıxır,sonra yerli əhali ilə qaynayıb qarışan azlar çoxalaraq daha quzey bölgələrə,indiki İsveç və Norveç əazilərinə yayılırlar.Buradan isə İslandiya-

ya üz tuturlar.Həmin kitabda azların etnik mənsubiyyəti barədə çox maraqlı məlumatlar vardır."

Ekranda yazılır:


"Troya türk ölkəsidir (səh.10).

Türklərin ölkəsini tərk edib...(səh.11)... Avopaya gələn azlar buraya türk adət-ənənələrini gətirdilər və burada türklərin vərdiş etdikləi qanunlar tətbiq edildi (səh.12).
Diktor səhifə nömrələrini oxumadan yazılanları təkrar edir.

Ekranda "Vikinqlər" filmindən kadrlar nümayiş edirilir.

Diktor:
"Qədim Skandinav dastanlarında azlar ilahiləşdirilmlş və tanrılar səviyyəsinə qaldırılmışdır.Azların başçısı, şimal germanlarının dövlətçiliyinin və ilk kral sülaləsinin əsasını qoymuş Azir Odin isə baş tanrı hesab edilmişdir."

Ekranda məşhur Norveç səyyahı və alimi Tur Heyerdalın şəkli görünür.

Diktor:
"Məşhur Norveç alimi və səyyshı Tur Heyerdalın bildirdiyinə görə,Skandinav saqalarında, yəni rəvayətlərində Azir Odinin mənşəyi barədə çox maraqlı bir məlumat var.Belə məlum olur ki, bu şəxs Qara dənizdən şərqdə,Qafqaz dağlarından cənubda yerləşən Azər ölkəsindən gəlmişdir."

Ekranda Orxon-Yenisey yazıları görünür.

Diktor mətni:
"Qədim Azərbaycanın Orxon-Yenisey abidələrində adına rast gəldiyimiz di- gər bir boyu da sonrakı əsrlərdə adını bütün türk xalqlarına verən türklərdir. Adlarına ilk dəfə eradan əvvəl 2-ci minilliyə aid akkad və aşşur mixi yazılarında "turukku" kimi və eradan əvvəl 1-ci minilliyə aid Urartu mənbələrində "truxi" kimi rast gəlinən və haqlarında Azərbaycan ərazisinin sakinləri kimi söz açılan bu xalq 6-8 ci əsrlərdə böyük xaqanlıq qurmuş və bu xaqanlığın mərkəzi indiki Monqolustan ərazisi olmuşdur."

Ekranda yazılır:


" TANRI TƏK GÖYLƏRDƏ DÖĞULMUŞ TÜRK MÜDRİK XAQANI BU VAXT TAXTA OTURDUM (KÜL TƏKİN ABİDƏSİ, CƏNUB TƏRƏF,1-Cİ SƏTİR);

TÜRK XAQANI ÖTÜGEN ORMANINDA OTURSA, ELDƏ KƏDƏR YOXDUR ( EYNİ ABİDƏ,EYNİ TƏRƏF,3-CÜ SƏTİR);

TÜRK BƏYLƏRİ,XALQI,EŞİDİN! TÜRK XALQININ DİRÇƏLİB EL TUTACAĞINI BURADA HƏKK ETDİM (EYNİ ABİDƏ,EYNİ TƏRƏF,10-CU SƏTİR)."
Diktor ekranda yazılanları oxuyaraq təkrarlayır.

Ekranda Orxon-Yenisey abidələri görüntülənir.

Diktor mətni:
"Qədim Çin mənbələrində Orxon-Yenisey abidələrini yaratmış türk xalqının mənşəyi barədə türklərin öz dilindən bəzi əfsanələr qeydə alınmışdır və onların hamısı bir ağızdan bu xalqın Qərbdən-Xəzər dənizinin qərb sahillərindən gəldiklə-rini bildirməkdədir."

Ekranda tanınmış cərrah və türkoloq Cavad Heyət görünür.Ekranın alt tərəfində onu tanıdan qısa məlumat yazılır.O deyir:


" Böyük Türk Xaqanlığının əsasını qoyan göytüklərin mənşəyi ilə bağlı qədim Çin mənbələrində iki rəvayət qeydə alınmışdır.Birinci rəvayətdə deyilir ki. hunlarla eyni soydan olan göytürklər hun yurdunun şimalındakı Su ölkəsindən çıxmışlar.Başbuğlarının,yəni sərkərdələrinin adı Kapan Pu idi və onun 16 qardaşı vardı.Bunlardan birinin anası boz qurd idi. Bu gənc yellərə və yağışlara hökm edərdi.

Göytüklərin düşmənləri bir həmlə ilə qardaşları aradan apardılar, Bu fəla-kətdən yalnız bu gənc qurtuldu.Bu gəncin iki arvadı vardı.Biri yaz tanrısının,digəri qış tanrısının qızı idi.Onun bu arvadlardan iki oğlu oldu və xalq böyük oğlu özünə xaqan seçdi.O, Türk adını aldı. Onun 10 arvadı vardı və bu arvadlardan türk xalğı törədi.

İikinci rəvayətdə isə deyilir ki, türkləin ilk atası Qərb dənizinin,yəni Xəzər dənizinin qərb sahillərində yaşayırdı.Bunun xalqı hunların bir bölümü idi və Asina adlanırdı.Bu xalq qonşu xalqlardan biri tərəfindən məhv edilir.Bunlardan yalnız bir oğlan uşağısağ qalır.Bir dişi qurd həmin uşağı tapıb ona qulluq edir,onu böyüdür və onunla evlənir.Oğlandan hamilə qalan qurd onu götürüb dənizin şərq tərəfinə keçirir və Altaya aparır.Orada dişi qurd 10 oğul doğur. Bu oğullardan türk xalqı törəyir."

Ekranda Böyük Türk Xaqanlığının xəritəsi göstərilir.Sonra həmin xəritənin

Xəzər dənizinə bitişik hissəsi böyüdülmüş şəkildə nümayiş etdirilir.

Diktor mətni:


"Çin mənbələrində türk xalqının mənşəyi ilə bağlı qeydə alınmış bu iki rəvayətdə dörd məqam diqqəti cəlb edir. 1-ci məqam türklərin ulu babalarının Xəzərin şərqində, yəni Azərbaycanda yaşamış olması faktıdır ki, bu faktı eradan əvvəl 2-ci minilliyə aid akkad və aşşur mənbələri, eləcə də eradan əvvəl 1-ci minilliyə aid Urartu mənbələri təsdiqləyir.

Diqqəti çəkən ikinci önəmli məqam türklərin 10 qardaşdan törəmiş olması faktıdır ki, bu məlumat da Xəzər xaqanı İosifin yazdıqları ilə üst-üstə düşür. Xatırladaq ki, İosifin sözlərinə görə, türklər Həzrət Nuhun nəvəsi Toqarmanın 10 oğlundan törəmişlər. Onu da xatırladaq ki, Musa Kağankatlının yazdığına görə, Toqarma Azərbaycanın 4- cü şahı idi.

Üçüncü maraqlı və son dərəcə önəmli məqam tüklərin Su adlı bir ölkədən çıxmış olması faktıdır. Mövzumuz baxımından bu fakt o qədər böyük əhəmiyyət daşıyır ki, onun üzərində bir qədər ətraflı durmaq lazımdır.

Su ölkəsi harada yerləşmişdir?"

Ekranda mixi yazılar əks olunur.

Diktor mətni:
"Bu sualın cavabını da mixi kitabələrdə tapırıq. Məsələ burasındadır ki, eradan əvvəlki 3-2-ci minlliklərə aid mixi yazılarda Azərbaycan ərazisində yaşa- mış kuti, lulu və turukku, yəni türk xalqları ilə yanaşı su xalqından da söz açılmaqda və Su ölkəsinin adı çəkilməkdədir."

Ekranda Yusif Yusifovun şəkli görüntülənir.

Diktor mətni:
"Mixi yazıların gözəl bilicisi, mərhum alimimiz Yusif Yusifovun yazdığına görə, qədim qaynaqlarda "Su ölkəsinə mənsub lullu" ifadəsi işlənməkdədir."

Ekranda yazılır:


"Bəzi hallarda Aratta ölkəsinin adı "Su ölkəsi" mixi işarələri ilə göstərilmiş-dir.Deməli,Aratta... və Su ölkəsi Urmiya gölü hövzəsində mövcud olmuş geniş bir ərazinin müxtəlif adları olmuşdur.Sular da turukku və lullu tayfa birləşməsinə daxil idilər.

Yusif Yusifov"

Ekranda mixi yazılar görünür.

Diktor mətni:
"Mixi yazılardan göründüyü kimi, göytürklərin öz əski vətənləri saydıqları, qədim Çin mənbələrində haqqında söz açılan və Xəzər dənizindən qərbdə

yerləşdiyi vurğulanan Su ölkəsi Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş ən qədim dövlətin-Aratta dövlətinin başqa bir adıdır."

Ekranda Roma şəhərinin simvolu olan boz qurd heykəli göstərilir.

Diktor mətni:
"Qədim Çin mənbələrində türklərin mənşəyi ilə bağlı rəvayələrdə diqqəti ən çox çəkən dördüncü məqamsa türklərin öz soylarının dişi canavardan törəməsini söyləmələridir.Maraqlıdır ki, az boyu kimi türk boyunun da bir qolu Şərqə köç et-miş, digər bir qolu isə üzünü Qərbə - Avropaya tutmuşdur.Avropaya üz tutanlar öncə Anadolu ərazisində Troya şəhərini və dövlətini qurmuş,bu dövlətə qədim yunanlar tərəfindən son qoyulduqdan sonra onların nəsilləri Apenin yarımadasına

gəlmiş və burada Roma şəhərinin əsasını qoymuşlar.Şərqə gedənlər kimi,Qərbə köçənlər də dişi boz qurd haqqında əfsanəni özləri ilə aparmış və nəticədə dişi qurd Roma şəhərinin gerbinə çevrilmişdir.Qədim Roma, yəni latın mənbələri bu xalqdan "etrusk" adı ilə bəhs etməkdədir. German mənbələrində isə onlar "türk" adlandırılır."

Ekranda qədim Roma görüntüləri canlanır.

Diktor mətni:
"Roma şəhərini tikən, qədim Roma mədəniyyətinin və dövlətinin əsaslarını qoyan etruskların İtaiyaya köçməsi qədim Roma şairi Vergiliyin "Eneida" əsərində öz əksini tapmışdır."

Ekranda yazıça və tədqiqatçı Əlisa Nicat görünür.Ekranın alt tərəfində onun haqqında zəruri məlumat yazılır.O qədim etrusklar,onların tarixi,mədəniyyətləri və Azərbaycanla bağlılığı haqqında ətraflı məlumat verir.

Ekranda Roma şəhərinin simvolu olan dişi qurdun tunc heykəli görünür.

Diktor mətni:


"Rim,Romul və dişi qurdla bağlı əfsanənin Azərbaycanda doğduğunu və buradan Appenin yarımadasına köç etdiyini söyləyə bilmək üçün əlimizdə çox gözəl bir fakt var..."

Ekrandakı təsviri Şamaxının Xınıslı kəndi ərazisindən tapılan və üzərində qurd və iki oğlan uşağnın başı təsvir edilən kubok təsviri əvəz edir.Diktor sözünə davam edir:


"...Şamaxının Xınıslı kəndi ərazisindən tapılmış bir kubok deyilənlərə ən gözəl faktdır.Məsələ burasındadır ki,sözügedən kubokun üzərində qurd və iki oğlan uşağının başları həkk olunmuşdur."
Ekranda Troya və etrusk zərgərlik, təsviri sənət və heykəltaraşlıq nümunələri nümayiş etdirilir.

Diktor mətni:


"Dünya sivilizasiyasının,xüsusən də Avropa mədəniyyətinin inkişafında misilsiz rol oynamış etrusklara aid qəbirlərdəki skeletlərdən DNT nümunəsi götü-rərək onları bölgədə yaşan xalqların genləri ilə müqyisələr aparan italiyalı mütə-xəssislərin keçirdikləri çoxsaylı testlər nətcəsində məlum oldu ki, etruskların genləri Anadolu türklərinin genləri ilə eynilik təşkil edir.Beləcə, etruskların Anadoludan,yəni qədim Troyadan indiki İtaliya ərazisinə köçdükləri barədə qədim Roma tarixçilərinin məlumatları öz təsdiqini tapmış oldu.Eyni zamnda eruskları türk adlandıran qədim german mənbələrinin məlumatları da təsdiqlənmiş oldu."

Ekranda etrusk yazıları görüntülənir.

Diktor mətni:
"İndiyə qədər Appenin yarımadasından, Alp dağlarından və Misirdən etrusklara aid minlərcə yazı nümunəsi tapılmışdır.Fəqət bu yazıların demək olar ki, hamısı fraqmentar xarakter daşıdığı üçün bu yazıları oxumaq mümkün olmurdu.Etrusk dilinin türk dili olduğu barədə fikri ilk dəfə Avstriya türkoloqları səsləndirmişlər.Etrusk yazılarının oxunmasında Türkiyə alimi Kazım Mirşan, Baş-qırdıstanlı tədqiqatçı Latıpov Azərbaycan dilçi alimi Firidun Ağasıoğlunun xidmətləri çox böyükdür."

Ekranda dilçi alim Firidun Cəlilov peyda olur.Alt tərəfdə onun adı.soy adı və elmi dərəcəsi yazılır.O, etrusk yazıları,onların dili və oxunuşu barədə ətraflı məlumat verir.

Ekranda İohannes Fridrixin "Yazı tarixi" kitabının üz qabığı ardınca müəl-lifin öz şəkli görünür.

Diktor mətni:


"Yazı tarixinin gözəl bilicisi İohannes Fridrixin yazdığına görə,latınlar yəni romalılar öz mədəniyyət və incəsənətlərini etrusklardan əxz etdiyi kimi yazını da bu qədim xalqdan əxz etmişdir."

Ekranda yazılır:


"Bu gün latın əlifbasını etrusk əlifbasının bir qolu hesab etmək qəbul edilmişdir.Bunu, eynən etrusk yazısında olduğu kimi, latın yazısında da "g" və "k" yerinə "c"işarəsindən istifadə edilməsi,eləcə də "a" və "r"- dən öncə və sözlərin sonunda "k" yazılması sübut edir. Eynən etrusk yazılarında olduğu kimi, latın yazılarında da "e" və "i"- dən öncə "c", "u"-dan öncə isə "q" yazılır...

İohannes Fridrix"
Ekranda yenidən İohannes Fridrixin sözügedən kitabının üz qabığı və ardınca isə müəllifin öz şəkli görünür.

Diktor mətni:


"İohannes Fridrixin yazdığına görə qədim keltlər və germanlar da latın əlifbasına keçməmişdən öncə istifadə etdikləri run yazı sistemini etrusklardan əxz etmişlər."

Ekranda "Vikinqlər" filmindən kadrlar nümayiş etdirilir.

Diktor mətni:
"Məlumat üçün bildirək ki, run əlifbası ilə yazılmış ən qədim mətnlərdən birincisi Reyn çayının aşağı sahillərindən tapılan və 230-cu ilə aid edilən bir nizə ucluğu üzərində,ikincisi isə Rumıniya ərazisindən əldə edilən və 375-ci ilə aid olan üzük üzərində qeyd edilmiş mətnlərdir.5-7-ci əsrlərdən etibarən run yazısından artıq təkcə cənub germanları deyil,eləcə də şimal germanları istifadə etməyə başlamışdılar.

Danimarka ərazisində bu yazı sistemi ilə qələmə alınmış son mətnlərə 1100-cü ilə aid abidələrdə rast gəlinmişdir.İsvecdə isə həmin sistemdən bir-neçə əsr sonra imtina etmişdilər.Run əlifbası ilə qeydə alınmış ən son əsərlər 1150-1216-cı illər arasında qələmə alındığı ehtimal edilən "Sakson qrammatikası", 14-cü əsrə aid Danimarka təqvimi və 15-ci əsrə aid "Məryəmin iztirabları" əsərləridir."

Ekranda yazılır:


"Hələ 19-ci əsrin 70-ci illərdə Danimarka alimi run yazısının latın mənşəli olduğunu sübut etməyə girişmiş, fəqət ayrı-ayrı işarələri müqayisə edərkən böyük çətinliklərlə üzləşmişdi.Başqa alimlər runların yunan mənşəli olmasından və ilk öncə Qara dənizi sahillərində yaşayan germanlar tərəfindən istifadə edildiyindən bəhs edirdilər.Fəqət onların da cəhdi uğursuzluqla sona çatdı.Çünki ən qədim run yazıları Almaniya ərazisindən tapılmışdı və qotlaraqədərki dövrə aid idi.Elmi dairələr run yazı sisteminin yuxarı Reyn və yuxarı Dunay ərazisində yaranması və şimali etrusk-Alp yazısından törəməsi barədə Norveç alimi Marstranderin ehtimalı-nı isə çox böyük rəğbətlə qarşıladı.Bu fikrin rəğbətlə qarşılanmasına səbəb Neqaudan tapılan və eradan əvvəl 200-cü ilə aid edilən bir dəbilqənin üzərində Alp əlifbası ilə qədim german dilində yazılmış mətnin sübut kimi ortaya qoyulması idi.

İohannes Fridrix"
Diktor yazılanları sözbəsöz, "şimali etrusk-Alp yazısı" ifadəsini xüsusi vurğulayaraq təkrar edir.O bu ifadəni xüsusi vurğu ilə tələffüz etdikdən sonra yazıda həmin ifadənin altından qırmızı xətt çəkilir.
Ekranda Orxon-Yenisey əlifbası ilə german- run əlifbasının müqayisəli cədvəli görüntülənir.

Diktor mətni:


"Germanların run əlifbasının hərfləri ilə türklərin Orxon-Yenisey əlifbasının hərflərinin vizual müqayisəsi run əlifbasının türk əlifbasından törədiyini açıq şəkildə ortaya qoyur.Maraqlıdır ki, türk Orxon -Yenisey əlifbasından təkcə german run əlifbası yox, həm də macar əlifbası törəmişdir.Sözügedən əlifba ilə

türkcə yazıb- oxumaq ənənəsi isə Avropada 16-cı əsrə qədər yaşamışdır.Nə qədər təccüblü olsa da, bu faktdır.Bəli,fakt!!!"

Ekranda tanınmış qumuq tədqiqatçısı Murad Aci peyda olur.Alt təəfdə onunadı,soy adı və məşğuliyyəti yazılır.O deyir:


"Мюнхенский востоковед-любитель Франц Бабингер,работая в семей-ном архиве князей и графов Фуггеров в Аугсбурге,наткнулся на некие старинные тексты,которые относились к событиям 1553-1555 годов.Эти тексты былт срисованы со стены одного здания, служившего, видимо конюшней, и никто никогда не придовал им значения,принимая их за экзоти- ческую картинку из Стамбула, либо за затейлтвый орнамерт. Словом,ерунда, случайно оказавшаяся среди деловых бумаг.

Но Франц Бабингер не называл бы себя востоковедом,не читай он книг профессора Томсена и не узнай в найденном тексте древнетюркские руническое письмо! Он отправил фотокопии Вилгельму Томсену в Копенгаген.Но и тот был поставлен в тупик.Присланные руны при их сходстве с древнетюркскими все таки отличались.Лишь специальное исследование все расставило по местам : перед учеными предстал европейский диалект тюркского языка."
Diktor mətni sinxron tərcümə edir:
"Münhendən olan həvəskar şərqşünas Frans Babinger Ausburqda Fuqqerlərə mənsub knyaz və qrafların arxivində işlərkən 1553-1555-ci illərin hadisələrindən bəhs edən qədim mətnlərə rast gəldi.Bu mətnlər əvvəllər,çox güman ki,tövlə olmuş bir binanın divarlarından kopiyalanmışdı və heç kəs onlara heç bir əhəmiyyət vermirdi.Lakin Babinger Tomsenin əsərləri ilə tanış olduğundan bu mətnin hərflərinin qədim türk əlifbasının hərflərini xatırlatdığını dərhal sezdi və onları Kopenhagenə-Vilhelm Tomsenə göndərdi.Mətnləri alan Tomsen çətin vəziyyətə düşdü.Yazının hərfləri türk hərflərini xatırlatsa da, onlardan bir qədər fərqlənirdi.Yalnız xüsusi tədqiqatlardan sonra hər şey aydın oldu: Alimlərin önünə türk dilinin Avropa dialekti çıxmışdı."

Ekranda Avropa türk əlifbası görüntülənir.

Diktor mətni:
"Alimlər çaş-baş qalmışdılar.Bu yazı Avropada nə gəzir?

Tapılan mətn macar salnamələrindən məlum olan bir hadisədən söhbət açdığı üçün onun Avropa mənşəliliyinə heç bir şübhə yox idi.Mətnin dilini Tomsen "qədim macar dili" adlandırdı.Sonralar məlum oldu ki, bu sekellərin dilidir. Sekellər artıq çoxdan macarlaşmış olsalar da və türk dilini unutsalar da özlərinin türk mənşəliliyini unutmamışdılar.Məlumat üçün bildirək ki, sekellər haqqında ilk yazılı məlumat eradan əvvəl 5-ci əsrə aiddir və Herodotun qələminə məxsusdur. Herodot bu xalqdan "skolot" adı ilə bəhs etmiş, onu iskit,yəni tük xalqı adlandır-mışdır.Ərəb müəllifləri isə bu türk xalqının adını "eskil" və "eşkil" kimi çəkir və onların bulqar türklərinin bir qolu olduğunu qeyd edirlər."

Ekranda hərəkət edən karvanın günəşin fonunda silueti görünür.Bu süjeti Soltan Hacıbəyovun "Karvan" simfonik suitası müşayiət edyr.


Ekranda "Qlozel daşları" və onların üzərindəki maral təsvirləri və yazıları

görüntülənir.

Diktor mətni:
"16-cı əsrə və türk-sekellərə aid olan türkcə yazılar əldə olan ən son yazı-lar olsa da, İtaliya və Avstriyadan tapılan və ən əskiləri eradan əvvəl 7-ci əsrə aid edilən etrusk yazıları isə Avropanın heç də ən qədim türk yazıları deyil.

Avropa ərazisindən üzə çıxan və tükcə olduğu təsbit edilən ən qədim yazı nümunələri Fransanın Vichy adlı məntəqəsindən tapılmışdır və onların yaşı nə az- nə çox, düz 4 min 5 yüz ildir və bu yazılar elmə məlum ən qədim fonetik əlifba ilə yazılmışdır."

Ekranda filoloq alim Elməddin Əlibəyzadə peyda olur.Alt tərəfdə onun adı,soy adı və elmi dərəcəsi yazılr.O deyir:


"1924- cü ildə Fransanın Vichy bölgəsində bir ərazi,mülk sahibi 3 min parçadan ibarət olan kitabələr aşkar etmişdir."Qlozel" muzeyində saxlanılan bu kitabələrin oxunması problem olaraq qalırdı.Miladdan öncə 2500-ci ilə aid edilən bu kitabələr.Türkiyə alimləri Xaluq Tarcan və Kazım Mirşan tərəfindən oxunaraq əlifbanın "öntürkcə" olduğu təsdiq edildi.Sarbon Universitetində keçirilən "Əlifba yazının başlanğıcı və Qlozel kitabələri" adlı konfransda kitabədəki hərflərlə bağlı illər boyu davam edən mübahisələrə son qoyuldu.Kitabələrdəki hərflərin qarşılıqlı müqayisəsi, arlarındakı qabarıq bənzərliyin sübutu salondakı müxtəlif millətlərdən olan elm adamlarını inandırdı,verilən izahat,gətirilən dəlil və sübutlar böyük alqışa səbəb oldu.

Kazım Mirşan kitabələrdəki hərflərin "öntürk" hərfləri olduğunu aydınlaşdıraraq dedi:"Kitabələrdəki əlifba etrusk əlifbasına çox yaxındır.Etrusk əlifbası daha gec çağlara aid olan latın əlifbasını doğurmuşdur.Etruskca ilə heç

bir bağlılığı olmayan yunan əlifbasının da öntüklərə əsaslandığını bilirik.Finikiya və kiril əlifbaları da xüsusi bir istisna təşkil emir, bunun bir çox nümunələrini verən çoxlu kitabələr mövcuddur."

Ekranda Oxon-Yenisey və "Qlozel" əlifbalarının müqayisəli sxemi görüntülənir. Alim sözünə kadr arxasından davam edir:


"Türkiyənin "Hürriyyət" qəzetində həmin kitabələrdən nümunələr verilib. Qəzetdə qədim türk-"Orxon-Yenisey"lə "Qiozel" əlifbalarının müqayisəli sxemi də var."

Ekranda yenidən görünən Elməddin Əlibəyzadə sözünə davam edir:


"Bu alqışa layiq kəşf,açıqlamalar və elmi fikir məlum Orxon-Yenisey əlif-

basının miladdan sonrakı dövrün məhsulu deyil, məh zçox-çox qədimlərin məhsulu

olduğunu, minillərin sınağından çıxdığını sübut edir."

Ekranda "Qlozel" yazıları görüntülənir.

Diktor mətni:
"Öncələr belə hesab edilirdi ki,dünyada ilk fonetik əlifba sami mənşəli fi-

nikiyalıların icadıdır. Fəqət "Qlozel" kitabələri sübut edi ki, bi kəşf məhz əcadlarımıza məxsusdur. Qərbi Azərbaycan ərazisindən, Göyçə gölü ətrafından tapılan türkcə yazılar "Qlozel" yazıları qədər qədim olmasa da, qədim türk yazı sisteminin formalaşdığı areala ölkəmizin ərazisinin də daxil edilməli olduğunu göstərməkdədir.Qeyd edək ki, ermənilərin dünyaya "qədim erməni yazı nümunələri" kimi sırımağa çalışdıqları bu yazıların düzgün oxunuşunu verən və onun türkcə olduğunu sübut edən görkəmli Azərbaycan dilçisi Firidun Ağasıoğlu olmuşdur."

Ekranda Firidun Ağasıoğlu görünür və "Göyçə yazıları", onların tarixi, oxunma metodologiyası və məzmunu barədə ətraflı məlumat verir.

Ekranda mixi yazılar görünür.

Diktor mətni:



"Eradan əvvəl 2-ci minilliyə aid mixi yazılarda turukkularla, yəni türklərlə əlaqədar Tukris ölkəsinin, eyni adlı xalqın və onun hökmdarı Arisenin adı çəkilir..."

Ekrandakı təsvirləri Yusif Yusifovun şəkli əvəz edir.Diktor sözünə davam edir:


"Yusif Yusifovun yazdığına görə, mütəxəssislər Tukris ölkəsi və xalqını Orxon-Yenisey abidələrində adına rast gəlinən türkişlərlə, bu ölkənin hökmdarı Arisenin adını isə Arslan adı ilə eyniləşdirmişlər."

Ekranda Orxon-Yenisey yazıları görünür.

Diktor mətni:
"Türkişlərin adına Kül Təkin abidəsinin şərq tərəfinin 18,36,37,38 və 40-cı, şimal tərəfinin 13-cü,Bilgə Xaqan abidəsinin şərq tərəinin 27-ci,şimal tərəfinin 9 --

cu, Tonyukuk abidəsinin 21,28,29,30 və 40-cı sətirlərində və başqa abidələrdə rast gəlirik."

Ekranda yazılır:



"...Qırğız xaqanını öldürdük,elini aldıq.Həmin il türkişlərə qarşı Altun ormanı üzüyuxarı qalxaraq, İrtış çayını keçərək yürüdük.Türkiş xalqını yuxuda basdıq. Türkiş xalqının qoşunu Bolcuda od kimi, şərab kimi gəldi, döyüşdük. Kül Təkin Başqu boz atı minib hücum etdi.

Kül Təkin abidəsi"
Diktor yazıları oxuyaraq təkrar edir.

Ekranda yenidən mixi yazılar görüntülənir.


"Mixi yazıları Tunc dövründə,eləcə də erkən dəmir dövründə Ön Asiya və Qafqazda, o cümlədən Azəbaycan ərazisində yaşamış və Azərbaycan türklərinin

etnogenezində bilavasitə iştirak etmiş türk soy və boylarının "ensiklopediyası" adlandırsaq yanılmarıq. Bu "ensiklopediya"da biz təkcə kəngər,subar,türk, su, iç -oğuz və türkiş etnonimlərinə rast gəlmirik,eyni zamanda kuman,maday,qamər,sak və sairə türk soy və boyları haqqında da ən qədim yazılı məlumatları əldə etmiş oluruq. Məhz bu mənbələr sayəsində məlum olur ki, bütün türk xalqlarının etnogenezində bu və ya digər dərəcədə yaxından iştirak etmiş bu soy və boylar heç də iddia edildiyi kimi, Altayda formalaşmamış, əksinə Altay və Sibirə onlar çox-çox sonralar ön Asiya və Avropadan köç etmişlər.Məsələn, qədim Çin mənbələri göytürkləri dəmirçi xalq kimi tanıyırdı. Deməli,onların Xəzərin qərb sahilindən Altaya köçü Dəmir dövründən tez olmamışdır."

Ekranda Soltan Hacıbəyovun "Karvan" simfonik suitasının sədaları altında hərəkət edən dəvə karvanı görünür və onun fonunda yazılır:


"BEŞİNCİ SERİYANIN SONU"


Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə