Fiİller (eylemler) İbrahim tunç



Yüklə 446 b.
tarix03.11.2017
ölçüsü446 b.


FİİLLER (EYLEMLER)

  • İBRAHİM TUNÇ


FİİLLER (EYLEMLER)

  • Kainaatta iki temel öge vardır:

    • Birincisi her türlü canlı, cansız nesne ve kavramı karşılayan isimler.
    • İkincisi bu isimlerin meydana getirdiği iş, oluş, ve hareketleri bildiren fiiller.


Varlıkların yaptığı iş, oluş, ve hareketleri şahıs ve zamana bağlı olarak bildiren kelimelere fiil denir. oku - malı -sın yaşa – mış - ım git - ecek - iz sev – di - m Fiiller, kalıcı kavram ya da varlıkları karşılamaz. Bunları, yukarıda da belirttiğimiz gibi hareketleri, oluşları, durumları karşılar.



Fiiller anlattıkları hareketlerin niteliğine göre üçe gruba ayrılır:



Kılış Fiilleri: Yapılan işten etkilenen bir nesnenin olduğu fiillerdir. Bu fiillerde hareketin mutlak bir nesneye yönelmiş olması gerekir. Örneğin “kırmak” eyleminin oluşabilmesi için mutlaka kırılacak bir nesnenin olması gerekir. iç-mek, taşı-mak, fırlat-mak, oku-mak



2) Durum Fiilleri: Oluşum sırasında nesneye ihtiyaç göstermeyen fiillerdir. Yani bu fiillerde hareket vardır; ama bu hareket nesneyle ilgili değildir. otur-mak, doğrul-mak, yürü-mek, uzan-mak



3) Oluş fiilleri: Bu tür fiillerde bir hareket yoktur. Bunlar öznenin yapısında bir değişme bildirir sol-mak, doy-mak, kızar-mak, uza-mak



FİİLLERDE KİŞİ (ŞAHIS)

  • İş, oluş ya da hareketin kimin tarafından yapıldığını, kiminle ilgili

  • olduğunu belirten eklere kişi ekleri denir.

  • Fiil çekiminde fiil kök veya gövdesine gelen bu eklere fiil çekim ekleri

  • denir.



Türkçede dört çeşit kişi eki bulunmaktadır. 1) Birinci tip, şahıs ekleri görülen geçmiş zaman ve dilek-şart kipinde kullanılır. bil di - m bil se - m bil di - n bil se - n bil di bil se bil di - k bil se - k bil di - niz bil se - niz bil di - ler bil se - ler



  • 2) İkinci tip şahıs ekleri öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman,

  • gelecek zaman, geniş zaman ve gereklilik kipinde kullanılır.

  • Gel – meli-y-im Gel – meli-y-iz

  • Gel – meli –sin Gel –meli-siniz

  • Gel –meli Gel –meli-ler



3) Üçüncü tip şahıs ekleri yalnız istek kipinde kullanılır. Gel e y – im Gel e – sin Gel e Gel e – lim Gel e – siniz Gel e – ler



  • 4) Dördüncü tip şahıs ekleri yalnız emir

  • kipinde kullanılır.

  • ------- -------

  • gel gel-in-iz

  • gel – sin gel-sin-ler



FİİLLERDE KİP



HABER (BİLDİRME) KİPLER Çekiminde belirli bir zaman ifadesi olan fiillerdir. İşin, oluşun, hareketin gerçekleşme zamanını; fiilin yapıldığını, yapılacağını, yapılmakta olduğunu haber verir. Haber kipi dört grupta incelenir.



  • 1) Geçmiş Zaman Kipi:

  • Geçmiş zaman iki kısımda incelenir.

      • Görülen (Bilinen) geçmiş zaman;
  • Bu kipte fiilin yapılışının kesin olarak bilindiği anlamı vardır.

  • Eylemin kök veya gövdesine (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü) ekleri

  • getirilerek yapılır.



uç – tu - m uç – tu - n uç – tu uç – tu - k uç – tu - nuz uç – tu - lar



  • b) Öğrenilen (Duyulan) geçmiş zaman

  • Eylemin yapıldığı başkasından öğrenilmiştir. Yani başkasından

  • duyma söz konusudur.

  • Fiil kök ya da gövdesine (-mış, -miş, -muş, -müş) ekleri getirilerek yapılır.



Oku – muş – um Oku – muş – sun Oku – muş Oku – muş – uz Oku – muş – sunuz Oku – muş – lar



  • Not: “-mış” eki, her zaman başkasından duyulma anlamını taşımayabilir. Görülen ya da sonradan farkına varılan bir durumu anlatırken de kullanılabilir.

  • Yemek çok güzel olmuş, ellerine sağlık. (fark etme)

  • Biz senin gibileri çok görmüşüz. (övünme)

  • Ders çalışırken uyuyakalmışım. (sonradan farkına varma)



  • 2) Şimdiki zaman kipi:

  • Eylemin yapılma anı ile söylenme anının bir olduğu zamandır.

  • Fiil kök ya da gövdesine (-yor) eki getirilerek yapılır.

  • Geli – yor – um Geli – yor – uz

  • Geli – yor – sun Geli – yor – sunuz

  • Geli – yor Geli – yor – lar



Not: Şimdiki zaman kipinin çekimi (-mekte, -makta) ekiyle de yapılabilir. Ders çalışıyorum Ders çalışmaktayım.



  • 3) Gelecek zaman kipi:

  • Fiilin daha sonra gerçekleşeceğini bildirir.

  • Fiil kök veya gövdesine

  • (-ecek, -acak) ekleri getirilerek yapılır.



Sev – ecek – im Sev – ecek – sin Sev – ecek Sev – ecek – iz Sev – ecek – siniz Sev – ecek – ler



  • 4) Geniş zaman kipi:

  • Fiilin her zaman yapıldığını ya da yapılabileceğini bildirir.

  • Fiil kök ya da gövdesine (-r, -ar, -er) ekleri getirilerek yapılır.



Oku – r – um Oku – r – sun Oku – r Oku – r –uz Oku – r – sunuz Oku – r – lar



  • B) DİLEK (TASARLAMA) KİPLERİ

  • Bu kiplerde zaman anlamı yoktur. İşin yapılıp yapılamayacağı da belli değildir. Cümleye “emir, gereklilik, istek, şart” anlamı katar.



Haber kiplerini dilek kiplerinden ayıran iki özellik vardır. 1) Kesinlik, yargı 2) Zaman Dilek kipleri de dört grupta incelenir.



  • 1) Gereklilik kipi:

    • Eylemin mutlaka gerçekleşmesi gerektiğini bildirir.
    • Fiil kök ya da gövdesine (-meli, -malı) ekleri getirilerek yapılır.


Sor – malı – y – ım Sor – malı – sın Sor – malı Sor – malı – y – ız Sor – malı – sınız Sor – malı – lar



Not: -meli, -malı ekleri cümleye ihtimal anlamı da katabilir. ** Şimdiye dek eve gelmiş olmalı. **Ödevlerini yapmış olmalı.



2) Dilek- şart kipi:

  • 2) Dilek- şart kipi:

  • İşi, hareketi, oluşu dileğe ve şarta bağlı olarak anlatır.

  • Fiil kök ya da gövdesine (-se, -sa) eki getirilerek yapılır.



Koş – sa – m Koş – sa – n Koş – sa Koş – sa – k Koş – sa – nız Koş – sa – lar



3) İstek kipi:

  • 3) İstek kipi:

  • Eyleme istek anlamı katar.

  • Fiil kök ya da gövdesine (-a, -e) eki getirilerek yapılır.



Oku – y – a – y – ım Oku – y – a – sın Oku – y – a Oku – y – a – lım Oku – y – a – sınız Oku – y – a – lar



  • 4) Emir kipi:

  • Eylemin yapılması veya yapılmaması gerektiğini emrederek bildirir.

  • Emir kipinin eki yoktur. Çekim, fiil kök veya gövdesine getirilen

  • şahıs ekleriyle yapılır.

  • Birinci tekil ve çoğul şahıs emir çekimi yoktur.



- oku oku – sun - oku – y – un oku – sunlar



Dinle ve kabul et itirafmı Seni versinler ellere Beni vursunlar Dilek kipleri: meli – sa – y – a emir yok



FİİL ÇEKİMİNDE OLUMSUZLUK



gel – di – m gel – me – di – m çalış – acak – sın çalış – ma – y – acak – sın sor – malı – y – ım sor – ma – malı – y – ım



    • NOT: Fiil çekiminde geniş zamanın olumsuzu diğerlerinden farklıdır. Genişzamanın olumsuzu çekiminde geniş zaman eki (-r, -er, -ar) kullanılmaz, düşer.
  • İkinci, üçüncü tekil ve çoğul şahıslarda olumsuzluk

  • (-mez, -maz) şeklindedir.



gel – ir – im gel – me – m gel – ir – sin gel – mez – sin gel – ir gel – mez gel – ir – iz gel – me – y – iz gel – ir – siniz gel – mez – siniz gel – ir – ler gel – mez – ler



NOT: “değil” sözcüğü ile de fiillerin olumsuzu yapılabilir. Bu anlattıklarından bir şey anlamış değilim.



FİİL ÇEKİMİNDE SORU

  • Fiilleri soru şekli (-mı, -mi) soru eki ile yapılır. Bu, bazen şahıs

  • ekinden sonra, bazen de kip ekiyle şahıs eki arasında kullanılır.

  • (-mı, -mi) soru eki daime kendinden önceki sözcükten ayrı yazılır.



Çalıştın mı? Gördünüz mü? Geliyor muydu? Çalışmış mıydınız?



Fiillerin olumsuz soru şekli: Bu konuyu anlamadın mı? Sınavı kazanmak istemez misiniz?



FİİLLERDE ZAMAN (ANLAM) KAYMASI

  • Fiil çekimlerinde kullanılan kip ve zaman ekleri her zaman kendi

  • anlamlarında kullanılmaz. Bu ekler birbirlerinin yerine de geçebilir.



Kısaca, cümlede yüklemin çekimlendiği kip veya zamanla işin yapıldığı kip veya zamanın farklı olmasına anlam kayması denir.



Sizi yarın burada bekliyorum. (bekleyeceğim) (şimdiki zaman) (gelecek zaman) Alparslan Malazgirt Savaşı’nı kazanıyor. (kazandı) (şimdiki zaman) (geçmiş zaman) Ben kitap okumayı çok seviyorum. (severim) (şimdiki zaman) (geniş zaman)



Hoca bir gün eşeğine ters biner.(binmiş)

    • Hoca bir gün eşeğine ters biner.(binmiş)
    • (geniş zaman)(geçmiş zaman)
    • Biraz sonra gideriz.
    • (gideceğiz) (geniş zaman) (gelecek zaman)


Allah’ım sen bu çocukları affet. (emir kipi) (istek anlamında)



Şu konuşan Ali olacak. (olmalı) (gelecek zaman) (gereklilik kipi) Yarın bu işi bitireceksiniz. (gelecek zaman) (emir kipindedir.)



EK FİİL (EK EYLEM)

  • İsim soylu kelimelere eklenerek onların yüklem olmalarını sağlayan ve basit çekimli fiillere eklenerek birleşik çekimli fiiller oluşturan (-i mek) fiiline ek fiil denir.



*** İsimlere gelerek onları yüklem yapar. (Ama fiilleştirmez.) basit çekimlidir. ***Basit zamanlı fiillere gelerek birleşik zamanlı fiil yapar.



  • 1)Ek fiilin dört basit çekimi vardır.

  • a)bilinen geçmiş zaman: “-idi”

  • hasta – y – dı – m

  • hasta – y – dı – n

  • hasta – y – dı

  • hasta – y – dı – k

  • hasta – y – dı – nız

  • hasta – y – dı – lar



** O, sınıfımızın en çalışkanıydı. (çalışkanı idi.) ** Birkaç gündür çok rahatsızdım. (rahatsız idim.)



b)Öğrenilen geçmiş zaman: “-imiş”

  • b)Öğrenilen geçmiş zaman: “-imiş”

  • yok – muş – um

  • yok – muş – sun

  • yok – muş

  • yok – muş – uz

  • yok – muş – sunuz

  • yok – muş – lar



** En büyük oğlu doktormuş.(doktor imiş.) ** Savaş sırasında ben çocukmuşum. (çocuk imişim.)



  • c) Geniş Zaman:

  • Geniş zamanda “-i mek” fiili yoktur. İsme getirilen şahıs ekleriyle yapılır.

  • iyi – y – im

  • iyi – sin

  • iyi (dir)

  • iyi – y – iz

  • iyi – siniz

  • iyi – (dir) – ler



** Bugün hava çok güzel(DİR). ** Bu çocuk süper(DİR).



  • d) Dilek – Şart kipi: “-ise”

  • dertli – y – se – m

  • dertli – y – se – n

  • dertli – y – se

  • dertli – y – se – k

  • dertli – y – se – niz

  • dertli – ler – se (Bu kipte kelime yüklem olmaz. Cümleye şart anlamı katar.)



NOT: Ek fiil yardımıyla sadece isimler değil, isim soylu zamir, sıfat, edat gibi sözcükler ve tamlamalar da yüklem olabilir.



** Seni telefonda arayan bendim. ** Önceki gün hava çok sıcakmış. ** Bu ödül, okul birincisinindir



  • NOT: Ek fiilin 3. Tekil şahsında kullanılan “-dır” eki çoğu zaman düşer.

  • ** Ali bugün okulda (dır.)

  • ** Bütün konularda çok dikkatli (dir.)



NOT: Ek – fiil eki olan “-im” diğer “-im, ve –m” ekleriyle karıştırılmamalıdır. **Ben bir öğretmenim. (ek fiil) ** Bu yıl vefat etmiş öğretmenim. (iyelik eki)



2) Ek fiilin ikinci görevi ise basit çekimli (zamanlı) fiillere gelerek onları birleşik çekimli hâle getirmektir.

  • 2) Ek fiilin ikinci görevi ise basit çekimli (zamanlı) fiillere gelerek onları birleşik çekimli hâle getirmektir.



Merdivenlerden yavaş yavaş in – er – di. başar – ır – idim başar – ır – imiş başar – ır – isem



EK FİİLİN OLUMSUZU

  • Ek fiille çekimlenmiş sözcükler “değil” edatıyla olumsuz yapılır.

  • ** öğretmendim

  • ** öğretmen değildim.

  • ** hastaysa--hasta değilse.

  • ** şairim--şair değilim.



NOT: Diğer fiillerin “-me, -ma” ile, ek fiilin “değil” ile olumsuz yapılması, ek fiilin bulunmasını oldukça kolaylaştırır. ÖRNEK: Karnım iki gündür açtı. Kapıyı ardına kadar açtı. Karnım iki gündür açmadı. Karnım iki gündür aç değildi.



EK FİİLİN SORU ŞEKLİ

  • Ek fiilin sorusu “-mı, -mi” soru ekiyle yapılır.

  • güzelmiş güzel miymiş?

  • temizdi temiz miydi?



EK FİİLİN OLUMSUZ SORU ŞEKLİ

  • güzelmiş güzel değil miymiş?

  • temizdi temiz değil miydi?



BİRLEŞİK ZAMANLI FİİLLER

  • Basit zamanlı fiillere

  • “-di, -miş, -se” eklerinden birinin getirilmesiyle oluşturulan fiillere, birleşik zamanlı fiiller denir.



Birleşik zamanlı fiiller ek fiil yardımıyla oluşturulurlar ve üç gruba ayrılırlar.



  • 1) Hikaye Birleşik Zaman:

  • Fiil kök veya gövdesine kip eklerinden sonra “-dı, -di,

  • -du, -dü” ekleri getirilerek yapılır.

  • Bu konuya çok çalış – mış – tı.



Oku – du – y – du – m: (di’li geçmiş zamanın hikayesi) Oku – yor – du – m: (şimdiki zamanın hikayesi) Oku – malı – y – dı – m: (gereklilik kipinin hikayesi) Oku – muş – tu – m: (miş’li geçmiş zamanın hikayesi) Oku – r – du – m: (geniş zamanın hikayesi) Oku – y – acak – tı – m: (gelecek zamanın hikayesi) Oku – y – a – y – dı – m: (istek kipinin hikayesi) Oku – sa – y – dı – m: (şart kipinin hikayesi) NOT: Emir kipinin eki olmadığı için hikayesi yoktur.



  • 2)Rivayet Birleşik Zaman:

  • Fiil kök veya gövdesine getirilen kip eklerinden sonra “-mış, -miş, -muş, -müş”ekleri getirilerek yapılır.



Oku – muş – muş – um: (miş’li geçmiş zamanın rivayeti) Oku – r – muş – um: (geniş zamanın rivayeti) Oku – sa – y – mış – ım: (şart kipinin rivayeti) Oku – yor – muş – um: (şimdiki zamanın rivayeti) Oku – y – acak – mış – ım: (gelecek zamanın rivayeti) Oku – malı – y – mış – ım: (gereklilik kipinin rivayeti) Oku – y – a – y – mış – ım: (istek kipinin rivayeti) NOT: Görülen Geçmiş Zamanın Rivayeti yoktur.



  • 3)Şart Birleşik Zaman:

  • Fiil kök veya gövdesine getirilen kip eklerinden sonra “-se, -sa”

  • eklerinden birisi getirilerek yapılır.



oku – du – y – sa – m: (di’li geçmiş zamanın şartı) oku – y – acak – sa – m: (gelecek zamanın şartı) oku – r – sa – m: (geniş zamanını şartı) oku – yor – sa – m: (şimdiki zamanın şartı) oku – muş – sa – m: (miş’li geçmiş zamanın şartı) oku – malı – y – sa – m: (gereklilik kipinin şartı) NOT: Dilek kiplerinin gereklilik kipi hariç şart birleşik zaman çekimleri yoktur. NOT: gel – ecek – ti – y – se: (katmerli birleşik zaman)



FİİLİMSİLER

  • Fiillerden türemiş olmakla birlikte bir fiil gibi

  • çekimlenemeyen,olumlu, olumsuz, şekilleri yapılabilen ve cümlede isim,

  • sıfat, zarf gibi görevlerde kullanılan sözcüklerdir.

  • Fiilimsiler üç grupta incelenir.



  • 1) İsim Fiil:

  • Fiillere “-mek, -mak, -me,

  • -ma, -iş, -ış, -uş, -üş” eklerinin

  • getirilmesiyle yapılır.

  • İsim fiil ekleri: “ma – y – ış – mak” şeklinde akılda tutulabilir.



** Onu burada bulmak mümkün değil. ** Size gelmeyi ben de çok istemiştim. ** Onun yemek hazırlayışını hiç gördün mü? ** En sevdiğim şey okumaktır.



NOT: Bu ekleri benzer eklerle karıştırmamak gerekir. ** Sana, bir daha buraya gelme demiştim ** Bana sorunun cevabını açıklama – ma – na çok üzüldüm.



  • NOT: Olumsuzluk eki, fiilimsi eklerinden daima önce gelir.

  • ** Bizimle gel – me – y – iş – ine çok üzüldüm.



İsim – fiillerle ikileme kurulabilir. ** bitmek tükenmek, gidiş geliş, okuma yazma



İsim – fiiller sıfat görevinde kullanılabilir. ** yapma çiçek, asma köprü, takma yol



İsim tamlamalarının tamlayanında bulunabilir. ** çalışma masası, görüş mesafesi



İsim – fiiller cümlede isim görevinde kullanılabilir. ** çalışma saatlerinizi değiştireceğiz.



  • NOT: İsim – fiil eklerini alan bazı sözcükler, kalıcı isim görevi üstlenir. Artık sözcük fiilimsi olmaktan çıkmış, bir nesneye ad olmuştur. Hiçbir eylem özelliği kalmamıştır.



**Biraz ekmek alabilir miyim? **Bu bilgileri danışma verdi. **Derste yağış türlerini işledik. Cümledeki altı çizili sözcükler artık varlıkları veya kavramları karşılayan birer isim olmuştur.



NOT: Sözcüğün isimleşip isimleşmediğini anlamak için, onu olumsuz şekle getirebiliriz. Kelimenin olumsuzu yapılıyorsa isim – fiil demektir. Ayrıca isimleşen kelimelerde eylem özelliği olmazken isim – fiillerde eylem özelliği ise hâlâ vardır.



** Ekinleri ekim ayında ekmek gerekir. (isim – fiil) ** Bu adam bir oturuşta bir ekmeği yer. (isim)



2) Sıfat Fiil:

  • 2) Sıfat Fiil:

  • Fiillere “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerinin getirilmesiyle yapılır.

  • Çoğu zaman sıfat görevinde kullanılır. .



**Kışta açan çiçeklerin ömrü az olur. **Çıkası gözün koca arabayı görmedi mi? **Senin ne bitmez çilen varmış böyle



** Burada benim işime yarar bir şey yok. ** Size biraz bilinmedik fıkralar anlatayım. ** Eskimiş ayakkabılarını değiştirdi.



NOT: İsim – fiillerde olduğu gibi sıfat – fiil eklerini alan bazı kelimeler fiilimsi olmaktan çıkarak kalıcı isim yapar.



  • Gelecek sizin olacak.

  • Yakacak paraları toplandı.

  • Dolmuş az önce kalktı.

  • Bu tamlamanın tamlayanı düşmüş.



Sıfat – fiiller adlaşmış sıfat görevi yapabilir. Gelen gideni aratır. (Gelen kişi giden kişiyi aratır) Gelen giden insanlar, bitmez tükenmez dertler.



NOT: Kimi zaman sıfat – fiiller çekimli fiillerle karıştırılabilir. **Gideceğim bu şehirden artık. (çekimli fiil) **Gideceğim herkes tarafından biliniyor. (fiilimsi) **Çürümüş yiyecekleri çöpe atmış. (fiil)



  • 3) Zarf – fiil: (bağ – fiil, Ulaç):

  • Fiillere “-ıp, -ip, -up, -üp, -arak, -erek, -ınca, -ince, -unca, -ünce,

  • -dıkça, -dikçe, -dukça, -dükçe, -madan, -meden, -a, -e, -alı, -eli, -

  • ken, -maksızın, -meksizin” ekleri geirilerek oluşturulur.

  • “ken – y – alı a – siy – e ince ip arak – dıkça e – madan maksızın”

  • formülüyle ekler daha kolay hatırlanabilir.



KEN-ARAK-INCA MADAN-İP DIĞINDAN –ELİ-(..ER –MEZ) (..E..E)



** Kapıyı açınca karşımda onu gördüm. ** Soruları çözdükçe konuyu daha iyi anlıyorum. ** Bize haber vermeden gitmeyin. ** Bu kağıdı müdüre imzalatıp getirin.



** Televizyon seyrederken uyuya kalmışım. ** Gezdiği yerleri anlata anlata bitiremiyordu. ** Sadece kitap okuyarak bu bilgiler kazanılmaz.



  • NOT: Bağ – fiil eklerinin diğer fiilimsi eklerinden önemli bir

  • farkı vardır.

  • Diğer fiilimsilerden sonra isim çekim ekleri kullanılabildiği halde

  • bağ – fiillerden sonra hiçbir çekim eki kullanılmaz.



Ancak çok az sayıda istisnaları vardır. *Sen bunu anlayıncaya kadar, sana anlatacağım.



FİİLLERDE YAPI

  • Yapılarına göre fiiller üçe ayrılır.

  • BASİT FİİLLER

  • Herhangi bir yapım eki almamış, yalnızca kök durumundaki fiillerdir.



Fiilin bölünmeyen en küçük parçası köktür. Al – mak, koş – mak, bil – mek, sor – mak, ağla – mak Derslerine çok çalış. Kitabı hemen oku.



  • NOT: Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez.

  • geldi, geliyor, gelecek, gelmiş

  • NOT: Türkçe’de fiil köklerinin yanında, bir de hem isim hem fiil kökü olan ikili kökler vardır.

  • ağrı, boya, tat



TÜREMİŞ FİİLLER Fiil ya da isim köklerine, fiil yapım eklerinin getirilmesiyle türetilen fiillerdir. Başla-, görüş-, bulun-, garipse-



**Günde iki defa dişlerini fırçalar. **Bahçedeki çiçekleri suladık. Türemiş fiiler, fiilerden, isimlerden ya da yansımalardan türetilir.



  • Fiilden türemiş fiiler:

  • bakış-, sevin-, kırıl-, akıt-, düşür

  • İsimden türemiş fiiller:

  • gözle-, avla-, selamlaş-, incel-, yaşa-



Yansımadan türemiş fiiller: çatla-, patla-, gürle-, şırılda-, tıkırda-



  • BİRLEŞİK FİİLLER

  • İki ya da daha çok sözcüğün bir araya gelerek oluşturdukları fiillerdir.

  • Birleşik fiiller üçe ayrılır:



Yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller: İsim soylu bir sözcük ile bir yardımcı fiilin bir araya gelmesiyle oluşan birleşik fiillerdir



Bu fiilllerde asıl anlam, isim soylu kelimelerdedir. Türkçe’de kullanılan başlıca yardımcı fiiller: Etmek, olmak, eylemek, buyurmak, kılmak (isim + yardımcı fiil)



  • Etmek:

  • Uzun uzun kendinden söz etti.

  • Hep şikayetçi olacağına biraz da şükret.

  • Bu lüzumsuz işler beni hasta ediyor.



NOT: “etmek” yardımcı fiil bazen asıl fiil olarak da kullanılır. Güzelliğin on para etmez. Bu bendeki aşk olmasa.



  • Olmak:

  • Gelmemiz iyi oldu.

  • Tanıştığıma memnun oldum.

  • Kıymetli eşyalarım kaybolmuş.



NOT: “olmak” fiili de kendi başına ullanılabilir. ** Bir kız çocukları daha oldu. **Yemek henüz olmamış.



Buyurmak: ** Fikrimizi söylemek için müsaade buyurun. Nasıl emir buyurulursa öyle yaparız.



  • Eylemek:

  • Gönül sabreyle, sabreyle

  • Aşkın beni mest eyledi

  • Aldı gönlüm hasta eyledi

  • Öldürmeye kasteyledi

  • Gel gör beni aşk n’eyledi

  • (yunus emre)



Kılmak: Verilen hüküm icra kılındı. Denetim konusunda yetkili kılındı.



NOT: Yardımcı fiiller bazen isimlere ayrı bazense isimle birleşik şekilde yazılır. **Birleşik fiilin oluşması sırasında “düşme ya da türeme” şeklinde ses değişikliği varsa, iki sözcük bitişik yazılır. Ses değişikliği yok ise iki sözcük ayrı yazılır.





  • 2) Kurallı Birleşik Fiiller:

  • Bir fiil kök veya gövdesi ile kalıplaşmış bir fiilin bir ekle birleşip bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir.



Bu fiillerde asıl anlam birinci sözcüktedir. Kalıplaşmış fiil, asıl fiilin anlamına hareketlilik kazandırır.



Kurallı birleşik fiiller dörde ayrılır: a) Yeterlilik fiili b) Tezlik fiili c) Yaklaşma fiili d) Sürerlilik fiili



  • a) Yeterlilik fiili:

  • Fiil kök ya da gövdesine “- e bilmek” getirilmesiyle oluşur.

  • Bir işi yapabilecek güce sahip olma anlamı katar.

  • anlatabilmek, sorabilmek, görebilmek



***Yeterlilik fiili “gücü yetme, yapabilme, başarma ya da ihtimal” anlamı bildirir. ** Bu soruları hepiniz cevaplayabilirsiniz. (gücü yetme) ** Eve tek başına gidebilir. (gücü yetme) ** Bu yaz İzmir’e gidebilirim. (ihtimal) ** İçeri girebilir miyim? (izin isteme)



  • NOT: Yeterlilik fiilinin olumsuzu yapılırken “bilmek” fiili kullanılmaz

  • olumsuzluk eki fiil kök ya da gövdesine “-ama, -eme” şeklinde eklenir.

  • sorabilir soramaz

  • dövebilir dövemez



Tezlik fiili: **Fiil kök ya da gövdesine “-i vermek” getirilmesiyle oluşur. **Tezlik fiili; tezlik, çabukluk, birdenbirelik anlamı bildirir.



*Birden karşımıza çıkıverdi. *Biz otururken içeri giriverdi. *Tezlik fiili önemsememe anlamı da katabilir. *Atıver şunları dışarı. *Ne olacak, bir gün daha geliverirsin



  • NOT: Tezlik fiilinin olumsuzu iki türlü yapılır.

  • Olumuzluk eki “vermek” fiilinden sonra getirilir.

  • görüverdi görüvermedi

  • açıverdi açıvermedi

  • Olumsuzluk eki asıl fiilden sonra getirilir.

  • geliverdi gelmeyiverdi

  • uyuyuverdi uyumayıverdi



  • c) Yaklaşma fiili:

  • Fiil kök ya da gövdesinden sonra “-e yazmak” getirilmesiyle oluşur.

  • Fiil kök ya da gövdesine + -e yazmak

  • “-e yazmak” fiili eklendiği sözcüğe “az kalsın” anlamı katar.

  • Neredeydin, korkudan öleyazdık.

  • Kaloriferler çalışmayınca soğuktan donayazdık.

  • NOT: Yaklaşma fiilinin olumsuzu şekli yoktur.



  • d) Sürerlilik fiili:

  • Fiil kök veya gövdesinden sonra “durmak, gelmek, kalmak ve koymak”

  • fiillerini eklenmesiyle oluşur.

  • fiil kök veya gövdesine + -e gelmek

  • -e durmak

  • -e kalmak

  • -e koymak



Sürerlilik fiili, fiilde bildirilen işin devamlılığını, devam ettiğini bildirir. Uzaklaşan otobüsün ardından bakakaldı. Anlatılanları duyunca hepimiz hayretten şaşakaldık. NOT: Sürerlilik fiilinin olumsuz şekli yoktur.



  • 3) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller:

  • (deyim halindeki fiiller):

  • İsim soylu sözcük ya da sözcüklerle bir fiilin bir araya gelip birleşmesiyle oluşur. Birleşme sırasında birleşik fiili oluşturan sözcüklerde en az biri, bazen de hepsi kendi anlamının dışında kullanılabilir.

  • boy ölçüşmek, ileri sürmek, ağır basmak, başvurmak, kulağına gelmek, elinden tutmamak...



  • Birleşik fiilin oluşumu sırasında yalnız fiil, kendi anlamından

  • uzaklaşabilir.

  • Zavallı buralarda çok eziyet çekti.

  • Yapılanlara dayanamayıp hasta düştü.

  • Hem isim hem de fiil kendi anlamından uzaklaşabilir.

  • Şartlarımız elvermiyor.











































21)Aşağıdaki cümlelerden hangisi oluş bildirmektedir. A)Bahar gelince ağaçlar çiçek açtı. B)Elbiselerini almak için dolabı açtı. C)Köye gelen misafirlere evini açtı. D)Hasta , sıkıntıdan üzerini açtı .



A)içeceğim---,içmek B)Koşarım---koşmak C)Kaldırdık---kalmak D)Geldiniz---gelmek

  • 22)Aşağıdaki fiillerden hangisinin mastarı yanlış verilmiştir ?



23)Aşağıdaki fiillerin hangisinin zamanı diğerlerinden farklıdır ?

  • A)Bilirsin

  • B)Üzülürüm

  • C)Sararır

  • D)Düşünmüşüz



24)Aşağıdaki eylemlerden hangisi , kişisi yönüyle diğerlerinden farklıdır?

  • A)Geçmişsin

  • B)Buldu

  • C)Gelsin

  • D)Çalışmadı



25) “Çalışacak” fiilinin zaman ve şahsı , hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir ?

  • A)Gelecek zaman –üçüncü çoğul şahıs

  • B)Gelecek zaman –üçüncü tekil şahıs

  • C)Geniş zaman – ikinci çoğul şahıs

  • D)Geniş zaman – ikinci tekil şahıs



26)Aşağıdaki fiillerden hangisi tasarlama kipindedir?

  • A)Şaşırdım

  • B)Başarırsınız

  • C)Yükselmeliyiz

  • D)Gideceğiz



27) “Gitmeliyim , gezsem , oynayasınız” Yukarıdaki fiillerin kipleri , hangi seçenekte sırasıyla doğru olarak verilmiştir ?

  • A)Gereklilik , istek , şart

  • B)Şart , İstek , gereklilik

  • C)Şart , gereklilik , istek

  • D)Gereklilik , şart , istek



28) “Bunu ben de kaldırabilirim.” cümlesinde birleşik fiilin çeşidi nedir?

  • A)Yeterlilik

  • B)Sürerlilik

  • C)Yaklaşma

  • D)Tezlik



29)Aşağıdaki çekimli eylemlerden hangisinin kişisi diğerlerinden farklıdır ?

  • A)Gülümsedi

  • B)Beklesin

  • C)Anlamadı

  • D)Bulunuz



30)Aşağıdaki eylemlerin hangisinin zamanı diğerlerinden farklıdır ?

  • A)Benzer

  • B)Geldiniz

  • C)Aydınlanır

  • D)Gelmez



31)Aşağıdaki eylemlerden hangisi haber kipinde çekimlenmiştir ?

  • A)Oynarım

  • B)Geleyim

  • C)Görelim

  • D)Gitsinler



32)Aşağıdaki eylemlerden hangisi tasarlama kipindedir?

  • A)Yazacak

  • B)Oynuyorlar

  • C)Sezerdik

  • D)Bırakmalı



33)Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi , ek-eylemin geniş zamanına göre çekimlenmiştir

  • A)Çalışkan ve düzenli bir öğrencisin.

  • B)En sevdiği çiçek zambakmış.

  • C)O gün gökyüzü çok bulutluydu.

  • D)Kazaklar hiç de ucuz değilmiş .



34) “Gezebiliyorum” fiilinin olumsuz biçimi aşağıdakilerden hangisidir ?

  • A)Gezemiyorum

  • B)Gezmemeliyim

  • C)Gezmiyorum

  • D)gezemeyeceğim




Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə