Инсан мянявиййат цчцн йашамалы¬дыр

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 396.07 Kb.
tarix21.10.2017
ölçüsü396.07 Kb.




­

2-2. «İnsanın özü» nədir:

özünütanıma məsələsi

Ən ali hikmət özünü tanımaqdır.

Q.Qaliley

Hegelin fikrinə görə, fikir yalnız özünü doğurarkən, – özünü tapır. Və yalnız o zaman ki, özünü tapır, onda möv­cuddur və fəaliyyətdədir.1 Hegelə görə, fikrin özünü tap­ması fərdi miqyasda mümkün olduğu kimi ümumbəşəri miqyasda da mümkündür. Bütövlükdə bəşəriyyət üçün bu proses fəl­səfə tarixindən ibarətdir. İnsan ümumisinin, böyük hərf­lərlə insanın intellektual müstəvidə özünüdərki ayrıca götürülmüş bir insanın deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin miss­siyasıdır. Fər­din özünüdərki isə fikir müstəvisində yox, hissi təcrü­bənin bir məqamı kimi həyata keçir. Sadəcə olaraq burada təcrü­bənin obyekti insanın öz Mən-i, mənəvi dün­yasıdır. Təkcə intellektlə yox, instinktlə, nəfslə səciyyələnən konkret, spe­sifik və unikal bir mənəvi dünya!

M.Merlo-Ponti özünün «Qavrayışın fenomenologi­yası» əsərində R.Dekartın məşhur «düşünürəmsə, – demək mövcudam» fikrinə işarə etməklə yazırdı: ««Mən düşünü­rəm» tezisi indiyədək başqasının qavranmasını dəyərdən salırdı; o mənə deyirdi ki, «Mən» ancaq onun özü üçün əlçatandır. Belə ki, «Mən» bir fikir kimi təyin olunduğundan mənim özüm haqqımdakı fikrimlə eyniləşdirilirdi».2

Bəs əslində Mən kimdir, yoxsa nədir? İnsanın bədəni, nəfsi və əqli Mən-lə nə dərəcədə əlaqədardır? Orta əsrlər islam fəlsəfəsində, xüsusən İbn Sina və Ş. Sührəvərdinin əsərlərində «Mən» əsasən nəfslə eyniləşdirilir. Dekart isə in­sanın mövcudluğunu onun düşüncəsi, əqli ilə bağlayır. Ma­terialist təlimlər və adi şüur isə insanın varlığını daha çox də­rə­cədə bədənlə eyniləşdirirlər. Lakin diqqətlə yanaşıldıqda bü­tün insan bədənləri təxminən eyni bir funksiyanı icra edir və onların fərqi insan həyatlarının rəngarəngliyini ifadə et­mək üçün əsla yetərli deyil. Digər tərəfdən, ölümdən sonra bə­də­­nin öz funksiyalarını itir­mə­si, onun heç də müs­təqil və ya aparıcı ol­madığına dəlalət edir. Ölüm isə nəfəsin da­yan­ması və nəfsin bədəndən ayrılması kimi başa düşülür. Deməli, bədənə həyat verən, onu bir canlı varlıq kimi yaşa­dan əslində nəfs imiş. Əqlin fəaliyyətinə gəlincə, o universal səciyyə daşıyır və bütün insanlar üçün təxminən eynidir. Düşüncə qabiliyyətləri, potensial imkanlar fərqli ola bilər. Lakin yol eyni yoldur. Görünür buna görə də, əqlin fərdi Mən-i səciyyələndirmək şansı azdır.

Lakin nəfslər necə, fərdidirlərmi və nə dərəcədə? Platon belə hesab edirdi ki, nəfs (ruh) bir insan öldükdən sonra başqa insanlarda və hətta heyvanlarda yaşamaqda da­vam edir. Bununla da nəfsin fərdiliyi, unikallığı inkar edi­lirdi. Buna baxmayaraq, hər bir fərdin öz şəxsi həyatında nəf­sini təkmilləşdirməsi və deməli, sonrakı nəsillərə irs ola­raq daha sağlam ruh qoyub getməsi imkanı açılırdı. Deməli, tərbiyə bir tərəfdən insanlar arasındakı münasibətin sa­yəsində mümkün olursa, digər tərəfdən insanın öz Mən-ini təkmilləşdirməsi sayəsində həyata keçir.

«Tərbiyə» dedikdə, elə anlayışın özündəcə fəal tərəf olan sub­yektin – tərbiyəçinin, müəllimin aktual işti­ra­­kı nə­zər­­də tutulur. Yəni kim isə, kimi isə tərbiyə et­mə­li­dir, onu müəy­yən normalara, ədəb-ərkan qaydalarına, dav­­ranış tər­zinə dəvət etməlidir. Bunun üçün isə əvvəlcə hə­­min nor­ma­ların, meyarlar siste­minin ilkin müəyyənliyi tələb olunur.

Lakin intellektual, əxlaqi və mənəvi dəyərlər sis­te­mi­nin bütün dövrlər və bütün xalqlar üçün standart for­ma­sı və norma­tivləri yox­dur. Yəni əvvəlcə tər­bi­yə verənin özü­nün meyar seçdiyi və təlqin et­diyi dəyərlər sistemi düz­­­gün seçilməlidir. Bu isə artıq tərbiyə pro­sesinin miq­ya­sından kənara çıxır və pedaqogi­kanın deyil, fəlsəfənin pred­metinə daxildir. Təsadüfi deyildir ki, bəzi müəlliflər pe­daqogikanı fəlsəfənin tətbiq sahə­lə­rin­dən biri hesab edir.1

Təlim və tərbiyə ilə bağlı problemlər, anlayışlar, kate­qoriyalar hər bir dövrdə fəlsəfənin qalxmış olduğu yeni in­kişaf səviyyəsindən bir də nəzərdən keçirilməlidir. Fəl­sə­fənin və psixologiyanın açdığı yeni im­kanlar bütöv­lükdə düşüncə tərzini dəyişməklə insanın mənəvi-in­tel­lektual inkişafının da yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edir. İstər-istəməz bir sıra suallar yenidən aktuallaşır.

Əvvəla, kim isə tərbiyə vermək haqqını necə qaza­nır? Sadəcə müəllim və ya tərbiyəçi kursunu (bakalavrdan tut­muş elmlər doktoru dərəcəsinədək) bitirib müvafiq diplom almaqlamı? Yoxsa doğru­dan­damı o indiki gənc­liyin necə olmalı olduğunu bilir və üstəlik buna ne­cə nail olmağın da yollarını bilir?

Həm də nəzərə alınmalıdır ki, bu bilgilərdən birincisi fəlsəfənin, ikincisi isə pedaqogikanın predmetinə aiddir. De­məli, tərbiyəçi bu fən­lərin hər ikisini mükəmməl bilməlidir. Fəaliyyətinin nəticəsini yoxla­maq və düzəlişlər etmək üçün üstəgəl eksperimental psixologiyanı da mənimsəməlidir. Yə­ni tərbiyəçi olmaq missiyası məsuliyyətli olduğu qədər də böyük bilik və hazırlıq tələb edir. Müəllim isə üstəlik müəy­yən bir fənni də yüksək səviyyədə mənimsəməli və üstəlik onu başqa­larına mənimsətməyin yollarını da bilməlidir. Həm də sadəcə bilmək azdır. Bunun üçün böyük entuziazm, böyük daxili emosional enerji lazımdır. Maraqlandırmaq, hey­­rətləndirmək, sevdirmək səriştəsi la­zımdır. Bəli, müəllim­lik zirvəsinə qalxmaq bütün bu labirintlərdən keç­məyi intel­lektual səviyyənin və mənəviyyatın yüksək zirvəsini fəth et­mə­yi tələb edir. Bax, buna görə də, müəllim adı ucadır, mənəviyyat və idrak yolunun zirvəsində qərar tutur. Lakin rəsmi təhsil müəssisə­lərimizin mü­əl­­lim diplomu verdiyi şəxslər bu zir­vənin heç olmasa ətə­yinə qə­dəm qo­ya bilirlərmi? Bəs, bu mü­əllimləri hazırlamalı olan ali mək­təb müəl­limləri necə. Onların elmi dərəcə­sinə alim-pedaqoq sta­tusu­na imza atanlar necə.

İkincisi, «tərbiyə vermək» nə deməkdir; «tərbiyə olu­nan» tərəfin müəyyən bir standarta, normaya sadəcə dəvət edilməsi, yönəldilməsi, yoxsa onun bu normaya həqiqətən uyğunlaşdığına əminliklə bitən bir fəaliyyət?

Belə bir əminlik necə yarana bilər? Təbiət elmləri cis­min təsirdən əvvəlki və sonrakı vəziyyətini xüsusi cihazlarla ölçür və prosesin is­tiqamətini təyin edə bilir. Bəs, pe­da­qogika? Burada belə bir ölçmə imkanı olmadığı üçün müəy­yən bir tərbiyəvi təsirin gözlənilən nəticə verəcəyini ancaq gü­man etmək olar. Axı, tərbiyəçi nəinki təsirdən son­ra, tə­sir­dən əvvəldə öyrəncinin mənəvi-psixoloji durumunu bilmir. Özü də hər gün bu durum tamamilə başqa səbəb­lərdən də­yişmiş ola bilər. Hətta təmasda olduğumuz mə­qamda uşağın könlündən, fikrin­dən nələr keçdiyin necə bil­mək olar? Con Kabat-Zinn insanın mənəvi-psixik halını araş­dıraraq yazır: «Əql həmişə fəaliyyətdədir; çox vaxt ya keçmişin xatirə­lə­rində, ya da gələcəyin xəyallarında olduğu halda, nadir hal­larda indiki zamana yönəlir».1 Başqa sözlə, insanın cisminin yox, diqqətinin, fikrinin harada olması əsasdır. Nə etmə­sindən daha çox, hansı motivlə etməsi, ürəyindən nə keçməsi önəmlidir. Əbu Tur­xanın dediyi kimi, «fikrin-zikrin harada­dır­sa, sən də oradasan». Nə barədə fikirləşməsi insanın tək­cə əqlini yox, ürəyini, könlünü də nişan verir. Zikr isə əqi­dədən xəbər verir. Əgər insan əqidəlidirsə, inamı var­sa, tər­biyə prosesində bu mütləq nəzərə alınmalıdır. Digər tərəf­dən, dini inamı olan adama təsir edən bir dəlil, fikir, ya hədis dinsizə heç tə­sir etməyə də bilər. Ona görə də, tərbiyəçi qar­şıdakını öyrətməzdən əvvəl, onu öyrənməlidir. İnsanı öy­rən­mək isə hansı isə elmi və ya peşəni öyrənməkdən qat-qat çətindir.

Bir sözlə, uşaq taxta parçası deyil ki, onu yonub nə isə düzəl­dəsən. O hələ ilk yaranışdan proqramlaşdırılmış bir sis­temdir. Gələ­cəkdə nə olacağı, necə olacağı təkcə düşdüyü mü­hitdən və tərbiyədən yox, həm də onun fitri payından ası­lıdır. Əgər dibindən qaynamırsa, «quyuya su tökməklə sulu olmaz».

Uşaq özü fəal başlanğıcdır. Onu təbii varlıq kimi bir çox key­fiyyətlər səciyyələndirir ki, bunlardan biri də tem­peramentrdir. «Tem­pe­rament şəxsiyyətin formalaşması pro­se­sində bir növ xammal kimi çıxış edir».2 Uşaq, bir tərəfdən öz daxili genetik meylləri, digər tərəf­dən də, yaşadığı mü­hitin çox müxtəlif, al-əlvan təsirləri ilə formalaşır. Müəllim, tərbiyəçi hər bir konkret uşaq üçün bu prosesin xüsusiy­yətlərini bilmədən, ona müdaxilə edə bilməz. Daha doğrusu, bu mü­daxilənin hansı istiqamətdə təsir edəcəyini müəy­yən­ləşdirmək olmaz. Hətta cansız aləmdə bir zərrəciyin başqa zər­rəciyə təsirinin nəticələri birqiymətli ölçülə bilmir. Daha doğrusu, bu, prinsipcə mümkün deyil. Çünki qeyri-müəy­yənlik prinsipi var. Çünki güman olunduğu kimi, zərrəciyin də iradəsi ola bilər. Bəs iradəsinə şübhə etmədiyimiz canlı in­­sanlara təsirin istiqamətini müəyənləşdirmək mümkün­dür­mü? Ümu­­miyyətlə mümkün ola bilərmi?



«Tərbiyə etmək», yoxsa insana özünü, təbiəti və cə­miy­yəti dərk etməkdə yardımçı olmaq?! İnsanın düzgün hə­yat yolu seçməsi, xoş­bəxt olması, öz həyat və fəaliyyəti ilə baş­­qalarının xoşbəxtliyinə mane olmaması üçün ilk növ­bə­də yüksək mənəvi-intellektual səviyyə tələb olunur. Bü­tün kon­kret hallar üçün yarayan hazır həyat reseptləri ola bilməz. Hər bir situasiya başqasından nə ilə isə seçilir. Ona görə də, hər bir məqamda qərarı şəxs özü çıxar­ma­lı­dır. Bunun üçün isə geniş dünyagörüşü, əqidə müəy­­yən­li­yi və əxlaqi-mənəvi də­yərlər sisteminin mənimsənil­mə­si tələb olunur.

Heç də bütün insanların fəaliyyəti nəzəri təfəkkür süzgə­cindən keçirilmir və elmi prin­siplər əsasında ölçü­lüb-biçil­mir. Gün­dəlik hə­yatda insanı idarə edən onun nəf­sidir. Nəfs isə hey­vani hisslərdən ali duyğula­ra­dək, ins­tinkt­dən əqlədək bü­töv bir spektri əhatə edir. Tə­sa­düfi de­yil­dir ki, Ş.Süh­rə­vər­dinin idrak təlimində «hey­va­ni nəfs» və «düşüncəli nəfs» ara­sında zövq pilləsi də da­ya­nır ki, bu da əsasən es­tetik hissləri ehtiva edir. Aralıq pil­lələrə həm­çinin qavrayış və ha­fizə də daxildir. Atalar sözləri, hikmətli fikirlər, afo­rizmlər, hət­ta etika və hüquq sahə­lə­ri­ni əhatə edən müd­dəalar anla­ma və hafizə səviyyəsində mənimsənilir. Lakin insanın nələri isə bilməsi hələ bun­la­ra əməl edə­cəyinə zəmanət vermir. İnsanın hansı vəziy­yət­də nə kimi qərar qəbul edəcəyi, necə hərəkət edəcəyi hey­va­ni nəfs, zövq və əql məqam­ların­dan hansının üstünlük təş­kil etməsindən asılıdır.

Yalnız zövqün və ali duyğuların inkişaf etdiril­mə­si, nəfsin əqllə işıqlandırılması heyvani nəfsi məhdudlaş­dır­mağa imkan verə bilər. Con Lokk nəfsin məhdudlaş­dı­rıl­masını tər­biyənin mühüm şərti hesab edirdi: «Hər bir fə­zi­lətin və lə­ya­qə­tin əsası və ali prinsipi insanın öz arzu­la­rından imtina et­mək, öz istəklərinin əleyhinə hərəkət et­mək və ancaq zəkanın göstərişlərinə əməl etmək qabiliy­yə­tin­dən ibarət­dir».1

İnsanın öz istəklərinə, arzularına çata bilməməsi, bu yolda mü­barizələr aparmağa məcbur olması bir şeydir, bu istəklərdən könüllü surətdə imtina etmək məcburiy­yə­tin­də olması başqa şeydir. Yəni in­sanın istəkləri müxtəlif olur və onlar heç də həmişə öz aralarında uy­ğun gəlmir; bir istəyin həyata keçirilməsi, ancaq başqa bir istəkdən uzaqlaşmaq he­sa­bına mümkün olur. Xırda hisslər, kiçik arzular in­sanı bö­yük ideala gedən yoldan sapdırır. Deməli, ideala gedən yol­da kənardan maneələrlə ya­naşı, da­xili maneələr də var­dır. Qurani-Kə­rimdə deyi­lir: «…On­lar­la istə­dik­ləri ara­sında maneə yarandı».2

İnsanın həyatı əqllə nəfsin mübarizə meydanına çevrilməsin de­yə, o öz istəklərini boğmaq məc­­­­buriyyə­tin­də qalmasın deyə ilk növ­bədə nəfsin özünün tərbiyə edil­mə­sinə böyük ehtiyac vardır. Ş. Süh­rəvərdi «İşıq hey­kəl­lə­ri» əsərində yazır: «Nəfs bədəndən ayrı düş­dük­də…hiss alə­minə göstər-diyi şövqə görə əzab çəkir». Sührəvərdi ki­mi, Füzuli də nəfsin tər­biyəsinə böyük önəm verir.

İnsanın arzu və istəkləri sağlam olduqda onlara çat­maq uğrunda mübarizə cəmiyyət tərəfindən müsbət qar­şı­lanır. Heyvani nəfs isə baş­qalarının izzəti-nəfsini nə­zə­rə al­madığından, ya insan özü, ya da cə­miyyət onun reali­za­si­yasına mane olmaq üçün tədbir görməli olur. Halbuki, xoş­bəxtlik məhz arzu və istəyin reallaşdırılma­sın­­dadır. İc­timai tənbehə səbəb olan, hətta hüquqa zidd gəldiyi hallarda cəza­landırılmaqla müşayiət olunan bir xoşbəxtlik, həqiqi xoş­bəxt­lik sayıla bilərmi? Burada, bir tərəfdən, hissi səviyyədə yaşanan «həzz», «ləzzət» və sosial priz­madan keçən «xoş­bəxtlik» anlayışlarının fərqləndiril­mə­si zərurəti ortaya çıxır. Digər tərəfdən də, xoşbəxtliyin yal­nız hissi sə­viyyədə yaşana biləcəyini, insa­nın öz təbii hiss­lə­rinə azadlıq verməli ol­du­ğunu iddia edən nitsşeçilik və frey­dizm fəlsəfələrini təkzib etmək üçün buddizmin və su­fiz­min metodoloji əsaslarına mü­­­ra­ciət etmək la­zım gəlir. İstənilən halda müasir dövrdə in­sa­nın əxlaqi-mənəvi si­ma­sını daha dərindən açmağa imkan ve­rən fəlsəfi nəzəriyyələri araş­dırmadan və onlara isti­nad etmədən ha­zır­la­nan tərbiyə konsepsiyaları heç bir fay­da verə bilməz.

Dünyada tarixən formalaşmış müxtəlif tərbiyə sis­tem­ləri vardır. Hər şey məqsəddən asılıdır: əvvəlcə müəy­yən­ləş­dirilməlidir ki, biz ic­raçı, yoxsa yaradıcı insan ha­zır­lamaq istəyirik? Bunlardan hər birinin öz üsulları var­dır. «Bö­yük­lərin buyruğuna əməl edən», «sözə qulaq asan», «deyilənləri qeyd-şərtsiz yerinə yetirən», nizam-in­ti­zam qayda­larını poz­mayan, qoyulmuş yolla gedən və yol­dan sapmayan tərbiyəli şəxs obrazı bizə yaxşı məlum­dur. Dikbaş, «bildiyini baba­sına ver­mə­yən», böyüklərin ya­nında fikir söyləməkdən çə­kin­məyən, müəllimlərlə mü­ba­hisə edən, qaydaları pozan, «ipə-sapa yatmayan» tərbi­­siz ya «çətin tərbiyə olunan» uşaq obrazı da yaxşı məlumdur.

Lakin bu ənənəvi tər­biyə meyarlarından fərqli olaraq, Qərbdə ikinci tip uşaqlar özü də iki yerə bölünür. Nəzərə alınır ki, gələ­cə­yin həm cinayətkarları, həm də dahiləri bunların sırasın­da­dır. Liderlik, təşkilatçılıq keyfiyyətləri də məhz ikinci qrup uşaqlarda olur. Dahilik və dəlilik əla­mət­ləri – hər iki­­si əvvəlcə standartdan, normadan kənara çıxma kimi mü­şahidə olunur. Ona görə də, Qərbdə ikinci qrup uşaq­la­ra daha böyük diqqət verilir. Sərbəst düşüncənin, ya­ra­dı­cıllıq poten­sialının inkişafı üçün maksimum şərait yara­dılır. Uşaqlara özünü realiza­si­ya imkanı verilir. Onları «bö­yüklərin», «avtoritetlərin» qə­li­bi­nə salmaq cəhdləri gös­tə­rilmir.

Təəssüf ki, biz Qərb­dən bu mütərəqqi tərbiyə me­to­dika­sını hələ də götür­mə­mi­şik. Hətta «böyük-kiçik» məsələ­sinə görə Qərb gəncli­yi­ni tərbiyəsizlikdə ittiham edirik və qürrələnirik; Şərq tərbiyə sis­teminin üstünlük­lə­rin­dən danı­şırıq. Üzdə hər şey, doğrudan da belə­dir. La­kin təəs­süf ki, bu yanaşmanı mütləqləşdirməklə ifrata var­dı­rılan, alterna­tivsiz meyara çevrilən bəzi adət-ənənə­lərin azadlığı necə buxovladığının fərqinə varmırıq.

Əlbəttə, böyüklərə qulaq asmaq, icraçılıq özü də iki cür başa dü­şülə bilər. Bir var sənə düzlüyünə qəti əmin olduğun yol göstərələr, bir də var özün düşünə biləcəyin bir məsələdə başqasının buyruğuna əməl edəsən. İslam Şərqində icraçılığı mütilik kimi başa düşmək, görünür, xeyli dərəcədə İslamın mahiyyətinin düzgün başa düşülməməsi ilə bağ­lıdır. «İslam», «müsəlman», «müslüm» sözləri «itaət», «mütilik» mənasını verdiyin­dən­­dirmi, yoxsa Qurani-Kərimin bəzi ayə­lərinin düz­­­gün təfsir edilməməsindəndirmi, – deyə bilmərik, amma müsəl­man xalqlarının tərbiyə sistemində itaətkarlığın müsbət hal kimi dəyər­lən­dirilməsi çox dərin kök atmışdır.

Əslində isə islamda təlqin olunan itaət heç də total itaət deyil. Nisa surəsində deyilir: «Ey iman gə­tirənlər! Al­la­ha, peyğəmbərə və (onlar tərəfindən) itaəti sizlərə vacib bu­y­rulan ixtiyar sahiblərinə itaət edin».1 Lakin burada kimə və nə kimi bir itaətdən söhbət getdiyi həmişəmi düzgün şərh olunur?

Allaha itaət etmək və onun sözlərini çatdıran pey­ğəm­bərin de­diklərinə əməl etmək hələ o demək deyildir ki, insan özü düşünüb-da­şınmadan, kor-koranə surətdə hər hansı bir başqasının; yaşca böyük olanın, vəzifə və ya var-dövlət sa­hi­binin buyruğuna da qeyd-şərtsiz əməl etməlidir. İqtibas gətirdiyimiz ayədə sözünə itaət edilməsi vacib sayılan şəxslər ancaq Allah və peyğəmbər tərəfindən buyrulmuş şəxs­lərdir ki, buraya valideynlər və müəllimlər aid edilə bilər; o da ancaq bir şərtlə ki, onların dedikləri Allah kəlamına zidd olmasın. Deməli söhbət əslində yalnız Allaha itaətdən gedir. Əsrlər boyu din xadimləri bu ideyanı tədricən öz xeyirlərinə dəyişdirərək, Allah kəlamının təfsir səlahiyyətini mənim­sə­miş və bununla da insanları özlərinə itaət etdir­məyə çalış­mışlar. Bu da Allah ilə insanlar arasında vasitəçilik institutu yaratmaqla, dinimizə xas olmayan bir cəhətdir. Görünür, itaətə ça­ğırışın səhv anlaşıla bilməsini istisna etmək zəru­rətindəndir ki, Qur­ani-Kərimin başqa bir surəsində bu mə­sələ daha konkret qoyulur: «Si­zin Rəbbiniz Mənəm. Buna görə də yalnız mənə ibadət edin».1

İslam bütün insanları Allah qarşısında bərabər say­dığına görə, bir insanın başqa bir insana itaət etməsi əslində yasaqdır. Tam tərsinə, xristianlıqda kilsə və din xadimləri Allah ilə insanlar arasında vasi­təçilik missiya­sını rəsmən üzərlərinə götürsələr də, bu missiyaya qarşı böyük bir etiraz dalğası da formalaşmışdı ki, bu da əsasən fərdi azad­lıq uğrunda mübarizə kimi ortaya çıxmışdır.



Təsadüfi deyildir ki, Qərbin ən böyük prioritetlə­rin­dən biri məhz azadlıq ideyasıdır. Təkcə fəaliyyətdə yox, həm də düşüncədə azad­lıq! Özünü reali­zasiya hüququ, istədiyini demək, yazmaq, möv­qeyini bildirmək hü­ququ! Biz demirik ki, Şərqdə azad­lıq ruhu ol­mamışdır. Ancaq ayrı-ayrı təzahürlər olmuş, lakin ictimai şüurda ya­şa­ya bilməmiş, unudulmuşdur.

Bu gün fərdlərin hüquq və azad­lıqlarından, müstə­qil­liyindən, fi­kir plüralizmindən, siyasi plü­ra­lizmdən məhz Qərb dünyasında da­nışılır. Məhz Qərb dünyası ar­tıq neçə əsrdir ki, ayrıca götürülmüş in­sanların səadətini və xoş­bəxt həyatını dövlətin və cəmiyyətin əsas və­zifəsi hesab edir və bu isti­qamətdə məqsədyönlü fəaliyyət göstərir. Şərq ölkələri isə məhz insan hüquqlarının pozulması, fərdi azad­lıq­ların məh­dudlaş­dırıl­ması, hamının bir adamın (padşa­hın, mo­narxın) iradəsindən asılı vəziyyətə salınması faktlarına görə tənqid olunur. Və qlobal­laş­manın əsas pozitiv cəhətlərindən biri də bu ölkələrin sakin­lərinə hü­quq və azadlıq gətirmək, onlara azad iqtisadi rəqabətdə öz gücləri­ni yoxlamaq şansı ver­mək­dən ibarətdir.

Bəli, Qərbi səciyyələndirən məhz onların sivil, ictimai mahiyyətli ol­masıdır. Şərqdə isə insanlar daha çox öz mə­nəvi dünyaları miq­yasında qapanır və ictimailəşməyə mü­qavimət göstərirlər. Belə olan halda Şərqdə fərdi azadlıq daha güclü deyilmi? Doğrudan da, pa­ra­doksaldır.

Qərbdə insanların fəaliyyəti də vahid ictimai prinsiplər çərçi­və­sində həyata keçirildi­yin­dən çoxlu sayda adamlar eyni bir ideya­nın reallaşdırılmasına cəlb edilə bilirlər. Ayrı-ayrı insanlar bütöv­lükdə cə­miyyətin hissələri olurlar. Bu baxımdan, Şərqdə cəmiyyət insanların toplusu, Qərbdə isə insanlar cəmiyyətin hissələridir. His­sə­lərin vahid strukturda birləşməsindən bütöv mükəmməl bir sis­tem yaranır. Nəti­cədə Qərbdə cəmiyyət toplu yox, sistemdir. Şərq­də isə fərdi dün­yalar bir-birinə bənzər olsa belə, hər biri özündə ta­mam­lanan sistem olduğundan, onları üzvi surətdə birləşdirərək va­hid dayanıqlı sistem yaratmaq olduqca çətindir.



Qərbdə ideya binanın ümumi strukturunu əks etdirir. Adam­lar bu mükəmməl struktu­run yaradılmasında Vasi­tə­dir. Lakin şüur­lu va­sitələrdir. Şərqdə isə insanlar kərpicdən fərqli olaraq, müs­tə­qil və orijinal struk­tura malik mükəm­məl sənət abidələrini xa­tırlatdığından on­lar­dan nə isə tikmək çox çətindir. Lakin qlo­­­­bal­laş­ma gedir və Şərqdə də Qərbdəkinə bənzər böyük miqyaslı abi­də­lər tikilməlidir. Şərqdə kər­­piclər yoxdur. Ya çay daşları və daş-kəsək var, ya sal qayalar və sənət əsərinə çevrilmiş unikal abi­də­lər – fərdi fəaliyyətlər var. Şərqin öz kiçik miqyaslı fərdi abidələ­ri­ni çay daşı kimi istifadə etməyə əli gəlməsə də, qloballaşma dal­ğaları ağına-bozuna baxmır. Güclü sel fərdi özünəməxsusluqları və fərdi istiqamətləri aradan götürərək ha­mını eyni səmtə yönəldir, güclü sa­hə onları böyük təzyiq altında yapışdırır, birləşdirir. Kiçik ira­də­lər böyük güclü bir iradənin təsir dairəsinə dü­şərək tərkisilah olu­nur, iradəsizləşir, mənsizləşirlər. Onlar kərpic kimi rahatca üst-üs­tə düzülə bilmədiyindən və ölçü­ləri də uyar­sız olduğundan bir­ləş­di­rici amil, sahə, yapışqan çox güclü olmalıdır.

Qərb dünyası müxtəlifliyin vəhdəti kimi mövcuddur. Ora­­da fər­di iradələr məhv edilmədən, fərdlərin öz təşəbbüsü ilə əla­­qələndirilir, birləşdirilir. Təkcə fərdlərə münasibətdə yox, etnik qrup­­lara, kiçik millətlərə münasibətdə də mədəni-mənəvi müstəvi­də müxtəlifliyin sax­lanılması mövqeyindən çıxış edən Qərb dünya­sı sosial-hüquqi müs­təvidə eyniyyətin, vəhdətin tərəfdarıdır. Lakin bu­nunla belə, başqa xalqlara münasibətdə hüquq bərabərliyi təl­qin edən Qərb «kütləvi mədəniyyət» ixrac etməklə yeni müstəqillik əl­də etmiş ölkə­lərin müs­təqil mədəni-mənəvi simasının yaranma­sı­na ma­ne olur. Görünür, belə güman olunur ki, mədəni-mənəvi ira­də qlo­ballaşmaya doğru siyasi-hü­quqi identifikasiya işinə mane ola bilər.

Qloballaşma-qərbləşmə şəraitində etnik qruplar, kiçik mil­lət­­lər də, bax beləcə, hərəsi bir rən­gə çalan çay daşları kimi qəlibə tö­külərək betonlaşırlar. Fərdilik itir, müxtəliflik itir və dü­nən gö­zəl­lik sayılan özünəməxsusluq bu gün ça­tışmazlıq kimi ortaya çı­xır. Bir qranit parçası, bir çay daşı kərpic və ya blok-beton kimi düz­­gün həndəsi biçimdə olma­dığı üçün dəyərsizləşir, təhqirlərə mə­ruz qalır. Onlar incə və mürəkkəb bir strukturda birləşərək nə isə bö­yük bir şey əmələ gə­tirə bilmədiyindən, sadəcə böyük bir şeyin içə­risinə qatılaraq itib-batırlar.

Bəli, hərəsi bir havaya köklənmiş müxtəlif biçimli Şərq adam­­larından vahid layihə əsasında bütöv bir sistem yarat­mağın çə­­tinliyi Şərq adamının dəyərini aşağı salır. Lakin di­gər tərəfdən, Qərb ada­mının vahid bir ideyanın (konsti­tusiya, hüquq, formal mən­tiq və s.) qəlibindən çıxmış stan­dart kərpic olması Şərqlinin nəzərində bir ça­tışmazlıqdır.

Bəlkə ənənəviliyin təcəssümü olan Şərq adamlarının obrazını da elə standart kərpiclər daha yaxşı ifadə edə bilər? Xeyr. Bütün mə­sələ də burasındadır ki, kərpic obrazı stan­dartlığına görə seçil­mə­mişdir. Onlar müxtəlif ölçülərdə və formalarda ola bilərlər. Əsas əla­mət onun düzgün hən­dəsi for­mada olması, daha doğrusu, bir-bi­rini tamamlaya bil­mə­si, üst-üstə yığıla bilməsidir.

Çay daşları isə, əksinə, bir-birinə bənzəsə də, eyni Öl­çüdə ol­sa­lar da məhz əyri, sferik səthə görə üst-üstə yığılma üçün əlverişli deyil­dir. Onların hər birinin müstəqil kamillik əzmi (idealı) sferikliyə gəti­rir. Çünki kürə, Aristotelin qeyd etdiyi kimi, ən mükəmməl formadır. Özündə qapanan, özü bir kamil sistem olan, başqalarını inkar edən asket obra­zıdır. Kub, paralelepiped, prizma və s. isə üst-üstə yığılaraq müxtəlif kombinasiyalar yaratmaq üçün daha əl­ve­rişlidir. Buradakı müxtəlif hissələrin hər biri müəyyən bir tamın hissəsi olduğunu dərk edir. Və öz mahiyyətini özündə yox, həmin tamda axtarır. Burada insan özünü cəmiyyətdə tapır.



Şərqdə isə hər bir insan özünü cəmiyyətdən daha çox, özün­də və ailəsində tapır. İnsanlar daha böyük tamın hissəsi olmaq üçün hazır deyillər. Digər insanlarla münasibət şəxsi münasi­bət müs­təvi­sin­də, iki tərəfin əlaqəsi kimi qurulur. İnsanlar bu şəxsi münasi­bət­lə­ri ümum­milli, ümumictimai maraqlar kon­tekstinə sal­mır, dövlət­çilik mövqe­yindən çıxış etmirlər. Belə münasibətlər şə­bə­kəsi hüquq normalarına yox, da­ha çox dərəcədə əxlaq və ənə­nə­yə söykənir.

Burada hər bir insan özü üçün lokal ictimai mühit yarat­malı və öz azadlığını bu mü­hit­daxili münasibətlər çərçivəsində ifadə etməlidir.

Lakin bütün məsələ də elə burasındadır ki, Qərb dün­yasında in­sanlara, fərdlərə hüquq və azadlıq, sərbəst ya­Ra­dıcılıq imkanları, azad rəqabət şansı məhz cəmiyyət va­si­təsilə, dövlətin, cəmiyyətin əli ilə ve­rilir. Azad ola bilmək üçün əvvəlcə azadlığın bir qismindən imtina et­məli, digər insanlarla kompromisə gəlməli, birgə fəaliyyət düsturunu qəbul etməli, özünü dövlətdən və cəmiyyətdən asılı və­ziy­yətə salma­lısan. Əvəzində dövlət və cəmiyyət də sənin qalan azad­­­lığını, hüquqla məhdudlaşmayan azadlığını mühafizə edir.

İstənilən cəmiyyətdə, istənilən mühitdə heç kim mütləq azad­lı­ğa malik ola bilməz. Hegelin dediyi kimi, azadlıq dərk olunmuş zərurət­dir. Əsas məsələ bu zərurətin hüdudlarını optimal şəkildə müəyyən­ləşdirməkdən ibarətdir. Karl Yas­pers yazır ki, liberalizm, azad­lıq və şəxslərin həyatının rəngarəngliyi – Qərb ənənəsinin böyük­lüyüdür. (K.Yaspers bu mövqeyi həm də Maks Veberin möv­qeyi kimi təqdim edir.)1

İctimai normalara, hüquq qaydalarına hamılıqla əməl olun­duq­da hər bir adam öz fəaliy­yə­tinin azadlıq çərçivəsini müəyyən­ləş­dirmək imkanı qazanır. Yəni, qanunla məhdud­laş­dırıl­ma­­yan hər şey azaddır. Şərqdə isə qanuna, hüquqi normalara mülayim mü­nasibət ilk baxışda fər­­di azadlıq də­rəcəsinin daha yüksək ol­ması görüntüsünü yaratsa da, əs­lin­də, azad fəaliyyət mey­­danı şəxsi münasibətlərin və adət-ənə­nə­nin qoy­duğu əlavə məhdudiyyətlərlə xeyli sıxış­dı­rı­lır. Başqası üçün qanun iş­ləmədikdə bu sənin də azadlığını məhdudlaşdırmış olur. Lap az say­da adamların da azadlıq dərəcəsinin artması və ictimai normadan kənara çıx­ması zərurət sferasında qeyri-müəy­yənlik yaradır ki, bu da əksəriyyətin azadlıq dairə­sini də hədsiz dərəcədə məhdudlaşdırmış olur.

Burada saxlanma qanunu işləmir.

Qərbdə insanların fərdiliyi, azadlığı peşə fəaliyyətində, ya­ra­dıcı əməkdə, iqtisadiyyatda, elmdə özünü göstərirsə, və əksinə, icti­mai hə­yatda, hüquq müstəvisində hamı eyni prinsiplərə əməl edir­sə, Şərqdə azadlıq iddiası çox vaxt məhz hüquq normalarına mü­na­sibətdə özünü göstərir.

Qərbdə fərdi azadlıq dövlət və cəmiyyətlə vasitələnmiş olur. Fər­di iradənin özü ictimai şüura söykənir.

Dövlət və cəmiyyətlə vasitələnmiş fərdi azadlıqlar!

Müasir dövrdə Qərb idrakın, özünüdərkin elə məqa­mına çatıb ki, özünü şüurlu surətdə idarə edə bilir. Ona görə də, bir böyrəyi çat­mırsa və ya xəstədirsə, onu sağlam bə­dənlərdən transfer edir. Eləcə də sağ­lam ruh çatmırsa, mə­nəviyyat böhranı varsa, bu problemi yüksək mənəviyyatlı cəmiyyətlər hesabına həll etmək təşəbbüsü göstərir. La­kin mənəviyyat böyrək deyil ki, onu kəsib götürəsən. Onu kopi­ya­la­maq da mümkündür. Bu mənada Qərb dünyası Şərqdən nə isə götü­rürsə, buna heç bir etiraz ola bilməz. Lakin öz xəstə mənəviyyatını Şər­qə transfer edirsə, o, artıq yol­ve­rilməz haldır.

Özlərinin yaxşı hesab etdiklərini başqalarına da rəva görmək normal bir haldır. Lakin başqalarına bunu güclə qəbul etdirmək cəhd­ləri insan azadlığı haqqında idealların beynəlxalq miqyasda artıq öz əksliyinə çevrilməsindən xəbər verir.

Bəli, bu gün Qərb bizə azadlıq, insan hüquqları və demokratik də­yərlər transfer etmək istəyir. Biz bunu prin­sipcə qəbul etsək də, rəs­mən buna razılıq versək də, bu ide­yaların real­laşması bir çox çətin­liklərlə qarşılanır. Ən əsas maneə ictimai şüurdur. Tərbiyə sisteminin özünün fərqli isti­qa­mətdə olmasıdır. Buna görə yeni təhsil sisteminə keçidin əsasında yeni tərbiyə sisteminə keçid dayanmalıdır. Lakin əv­vəlcə bunun mahiyyətini dərk etmək lazımdır.

Bir var, kənardan verilən tövsiyələr, bir də var, özü­­dərk və da­xildən gələn istəklərin səviyyəsi, daxili nəzarətin olub-olmaması. İnsan o zaman həqiqətən xoş­bəxt olar ki, o, məhz özünü realizasiya edir. Hər bir varlıq ki­mi insanın da təbiəti vardır. Bu, obyektiv bir mahiy­yət­dir. Dünyada təbiət qanunları olduğu kimi, fəzilət qa­nun­la­rı da var­dır. «Təbii hüquqlar» da əslində bu qanunların tər­kib hissəsidir.

Nə qədər paradoksal görünsə də, Qərb fəlsəfəsində «tə­bii qa­nunlar» konsepsiyasının müəlliflərindən biri Con Lokkdur. Həmin Con Lokk ki, sovet pedaqogikası ondan yalnız «ağ lövhə» təlimini götürə bilmişdir. Guya insanın öz təbii başlanğıcı, təbii meylləri nə­zərə alınmaya da bilər. Hər şey tərbiyədən, tərbiyə verənlərdən asılı imiş. Lakin bu, Con Lokk təliminin bayağılaşdırılmış, vulqar forma­sıdır. «Ağ lövhə» təlimi ancaq biliklərə aiddir. Yəni insan anadan­gəlmə biliklərə malik deyil. Lakin bu, bilikləri mə­nim­səmək poten­sialı, duymaq-qavramaq qabiliyyəti, ins­tinkt­lər, heyvani nəfs, hətta əqli potensial belə əvvəlcədən verilmişdir. Və hər bir fərdi «tərbiyə et­məzdən» əvvəl, onun təbii keyfiyyətlərini, özünəməxsus cəhətlərini öy­rən­mək lazımdır. Yəni tərbiyə öyrətməkdən yox, öyrən­mək­dən başla­nır. Özü də təkcə insanın yox, bütövlükdə tə­biə­tin, kainatın öyrənil­mə­sin­dən. Belə ki, mənəvi qanunlar həm insan, həm də dünya miq­yasında bərqərardır.

Təsadüfi deyildir ki, məhz həmin Con Lokk «insan təbiəti»ni də «təbiətin təbiəti»nə aid edir. Təbii qanunları in­sana, onun mənəvi dün­yasına şamil etməklə «tale» anlayışını da qəbul edir. Con Lokk Hippokrata istinadla yazır ki, hər bir şey öz taleyini yaşayır və ən kiçik və ən böyük varlıq da onun üçün müəyyənləşmiş qanundan kənara çıxmır. İnsan da istisna deyil. O öz təbiətinə uyğun davranış üsullarına malikdir.1

Tale qabaqcadan müəy­yən­­ləşibsə, insanı necə istəsən, elə də tərbiyə etmək müm­kün­dür­mü? «Tərbiyəçi­nin» əsas funksiyası məhz bu taleyi oxu­maqdan ibarət olmama­lıdır­mı? Onun funksiyası insanın təbii-potensial imkanlarını aşkara çıxarmaq və ancaq onların reali­zasi­ya­sına yardımçı olmaq deyilmi? Yoxsa, bəlkə kimdən nə istəsən dü­zəltmək müm­kün­dür? Fərdi təbii imkanları nəzərə almağın vacib­liyini anlasaydılar, bəzi naşı peda­qoq­lar və təhsil qurucuları qəhrəman ol­maq üçün yara­nan­dan «buyruq qulu», alim olmaq üçün yaranan­lardan şair, şair olmaq üçün yara­nan­lardan isə mühəndis hazırla­maq məsuliyyətini üzərlə­ri­nə götürməzdilər. (İndi bizdə ix­tisas seçilməsi ancaq «istək» əsasındadır. Bu istə­yin yönəl­dil­məsi, təbii istedad yönü­münün müəyyənləşdi­ril­məsi və ona bu is­tiqamətdə peşəkar tövsiyələr ve­ril­məsi işi isə təşkil olunmamışdır. Halbuki, millətin ən böyük po­ten­sialı fərd­lərin təbii-intellektual və mənəvi potensialı­nın düzgün yö­nəldilməsindən asılıdır).

Əlbəttə, Con Lokk Hippokratın tale haqqında fikir­lə­rini müt­ləq­­ləşdirmir. O, ictimai mühit və tərbiyəçi­lər üçün də yer qoyur: «Biz de­mirik ki, bu təbiət qanunu bizim ürə­yimizdə cədvəl şəklində ya­zıl­mışdır və onu oxumaq olar».1 Daha sonra Con Lokk insana təbiətən verilmiş qabiliy­yət­lərin düzgün istifadə olunmasından, insanın ictimai həyatda təbii potensialının çox olduğu istiqamətə yönəldilməsindən danışır. 2

Əlbəttə, hər bir xalqın adət-ənənəsi, əsrlər boyu for­ma­laşmış əx­laqi-mənəvi dəyərlər sistemi vardır. Xalq pe­da­qogikasına üstünlük ve­rənlər gənc nəslə ilk növbədə məhz milli dəyərlər sistemini mənim­sətməyi tövsiyə edirlər; bu halda milli zövq, milli əxlaq, adət, ənənə ön plana çıxır. Lakin sənaye inqilabı və elmi-texiniki tərəqqi şəraitində xalq pedaqogikası nə dərəcədə yetərlidir? İnsan­lararası müna­si­bətlər, davranış formaları ictimai-iqti­sadi həyatın föv­qündə, «dibçəkdə» qo­runub saxlana bil­məz. Yeni texnoloji sistemlər iş şəraitini dəyişməklə ya­naşı məişətə, təhsilə və istənilən bir­gəyaşayış sahələrinə müdaxilə edir və canlı insani müna­si­bətlərin texnika ilə vasitələnməsinə səbəb olur. Belə bir şəraitdə yeni mühitə daha çox adekvat olan müasirlik amil­lərini ənənəvi əxlaqi dəyərlərlə uyğunlaşdırmağa imkan ve­rən yeni tərbiyə sisteminə keçid zərurəti yaranır. Qərbdə ra­sionalizm və ona alternativ olan modernist və postmodernist cərə­yan­lar yeni insan tər­biyə­sinin əsasında dayanır. Ra­sioanlizmə alternativ axtarmaq cəhdləri də məhz Qərb cə­miy­yəti üçün səciyyəvidir. Postmodernist təmayüllər üçün isə Şərq­də obyektiv zəmin yoxdur. Lakin bununla belə, müa­sir görünmək istəyən bir sıra insanlar Qərb incəsənətini, Qərb düşüncə tərzini mənimsəməyə çalışarkən klassik Qərb­dən daha çox, əslində ona reaksiya, alternativ kimi yaran­mış istehlakçı «kütləvi mədəniyyət»ə meyil saldıqlarının fər­qində olmurlar. Televiziya və inter­net də bu sahədə mühüm rol oynayır. Nəticədə rasio­na­lizmin yüksək dərəcədə inkişaf etdiyi Qərb ölkələrində yaranmış alternativ düşüncə tərzi ax­tarışları, böhrandan xilas cəhdləri zəminində yaranmış yeni «kütləvi mədə­niy­yət» bizə transfer olunur. Gənclik bu «mü­asir­liyi» qəbul et­məyə çalışır. Hal­bu­ki, əsl müa­sir­lik in­kişafın zəruri mər­hələsi kimi obyektiv surət­də, təbii yol­la yaranmalıdır.

İndi Azərbaycanda mədəni-mənəvi mühit yekcins de­yil, o, bir tərəfdən, milli-əxlaqi dəyərlərə, digər tərəfdən, Qərb­­dən transfer olun­muş «kütləvi mədəniyyət»dən, ha­be­lə müasir texniki inkişafın həyat tərzindəki obyektiv iz­lə­rindən təşkil olunmuşdur. Həm də burada sin­tezdən da­ha çox, qa­rışıq, eklektik bir cəm vardır. Tərbiyə siste­mi­nin strukturu da buna bənzərdir. Daha doğrusu, burada sis­temdən daha çox, qarşıdurmadan, gizli mübarizədən söh­bət gedə bilər. Gənc­ləri­miz, bir tərəfdən gerçəkliklə uz­laşmayan konser­va­tiv təlimlər vasi­tə­silə sovet stilində, «milli ruhda», digər tə­rəfdən, Qərbdən transfer olu­nan «mo­dern mühitin», «küt­ləvi mədəniyyətin» təsiri altında başqa istiqamətdə, başqa ruh­da tərbiyə olunurlar. Hansı təsir daha güc­lüdür? Daha doğrusu, məktəblərimiz, məq­­­səd­li tərbiyə prosesi mü­hi­tin qeyri-aş­kar tərbiyə­sini kom­pen­sasiya edə bilirmi? Bu kənar təsiri neytral­laş­dırmaq üçün tərbiyənin məz­mu­nunda nə ki­mi yeniliklər edi­lir?



Ənənəvi tərbiyə formala­rı­nın səmərəsini azaldan, onu sıxış­dıran hadisələrdən biri də qloballaşmadır. İndi daha heç bir xalq öz milli mənəvi mühiti ilə məhdudlaşa bil­mir; istəsə də, istə­məsə də kənardan mədəni-mə­nəvi mü­daxilələrə məruz qalır. Nəzərə alınmalıdır ki, qlo­bal­laş­manın əsas silahı tex­nikadır. Əsa­sən Qərb­­də icad edilən və bü­tün dün­yaya ixrac olunan yeni texnika və texnolo­gi­ya­lar özü ilə bəra­bər fərq­li ideologiya, fərqli mədəniyyət və fərqli mənəviyyat da gətirir. Bu prosesləri dərindən araş­dırmadan, gənc nəslin forma­laş­masında məqsədyönlü mil­li tərbiyədən heç də az rol oy­na­mayan bu yeni amil­ləri nə­zərə almadan prosesi nə­zarətdə saxlamaq mümkün de­yildir.

Ona görə də, tədqiqat zamanı diqqət ən çox mə­dəni-mənəvi mühitin elmi-texniki və intellektual inkişaf kon­teks­tində hansı isti­qamətdə dəyişildiyini müəyyən­ləş­dir­məyə və tərbiyə prosesində bu yeni ictimai şəraitin tə­sir­lərini nəzərə almağa yönəldilməlidir.

Nəsihətlər, tövsiyələr üzərində qurulmuş tərbiyə sis­te­mi ancaq ənənəvi mühit üçün faydalı ola bilər; o da əgər vərdişə çevrilərsə. Standartdankənar, ekstremal vəziyyətlər-də məhz həmin vəziyyətə uy­ğun optimal qərar çıxarmaq üçün mənəvi prinsipləri dövlətçilik tə­fəkkürü və ixtisas maraqları ilə eyni müstəviyə gətirmək, çıxarılacaq qərarın strukturana daxil etmək üçün ən əsas amil sərbəst düşüncə, yaradıcı təfəkkürdür. Ayrı-ayrılıqda mənəvi prinsipləri bil­mək, müəy­yən bir ixtisasa yiyələnmək, siyasi və hüquqi bi­likləri mənim­səmək olar: lakin ən başlıcası, hər bir şəraitdə onları əlaqələndirmək, optimal sintezini yaratmaqdır. Bu isə hər adama müyəssər olmur. Belə bir əlaqə hiss və ya vərdiş səviyyəsində deyil, ancaq təfəkkür səviyyəsində yarana bilər. Ona görə də, Qərb dünyası hələ XVIII əsrdən təfəkkür tər­biyəsini ön plana çəkir. Con Lokk özünün məşhur «Zəkanın tər­biyəsi» və «Təlim haqqında» əsərlərində təlimin əsas və­zifəsi kimi təfəkkü­rün tərbiyəsini irəli sürürdü. Bu ideyanın irəli sürülmə­sində xronoloji baxımdan yenə də Şərq irə­li­dədir. Yəni bu fikri də İbn Sina Con Lokkdan səkkiz əsr əvvəl irəli sürmüş və vərdişə çevrilmiş zəkanı «bi­likli qüvvə», yaxud «maddi zəka» adlan­dırmış­dır.1 Lakin əsas o deyildir ki, hansı ide­ya ilk dəfə hansı xalqın nümayəndəsi tərəfindən irə­li sü­rül­müşdür. Əsas odur ki, bu ideyanı ilk dəfə hansı xalq tətbiq etmişdir və indi də tətbiq edir.

Ənənəvi cəmiyyətdə, orta əsrlərdə formalaşmış də­yərlər sistemi sənaye inqilabından sonra daha yüksək də­rə­cədə təşkilatlanmış və ye­ni məzmun kəsb etmiş cə­miy­yət­lər­də özünü doğrultmur, daha doğ­rusu yetərli de­yil. Bəs yeni texnogen mühitdə, informasiya cəmiyyə­tin­də, ixtisas bilik­lərinin maksimum diferensiallaş­dığı bir şəraitdə əməli fəaliy­yətin mənəvi prinsiplərlə uzlaşdırıl­ma­sı­na dair nə kimi nor­ma­tivlər, pedaqoji prinsiplər var­dır?

Bizcə, müasir şəraitdə tərbiyə məsələlərinə mədə­niy­yət kon­teks­tində baxılmasına böyük ehtiyac vardır. Və hər şey təkcə davranış mə­­də­niyyəti ilə bitmir. Biz tərbiyə problemini həm də siyasi mə­dəniyyət, hüquqi mədəniyyət, idarəetmə mə­dəniyyəti və ən başlıcası, təfəkkür mədəniy­yə­ti kon­teks­tində araşdırmalıyıq. Digər tərəfdən, mühit, ictimailəşmiş nümunə sözdən daha təsirlidir. Müəyyən bir ideyanın əməli daşıyıcısı olan mühit və insanın bu mühitlə əks əlaqəsi isə elə mədəniy­yət­dir. Başqa sözlə, mədəniy­yətin fərdi proyeksiyası da var. Amma onun mahiyyəti yalnız ictimai prizmadan keçdikdə, insan-mühit münasibətləri şəklində təcəssüm olun­duqda üzə çıxır.

İnsanı sadəcə öz öhdəsinə buraxmaq, düşdüyü mü­hit­dəki axın­larla təkbətək qoymaq olmaz. Çünki belə mü­ba­rizədə ancaq çox bö­yük zəka və iradə sahibləri qalib gələ bi­lər. Əksəriyyətin isə böyük ideyaların təsir dairə­sin­dən çıx­maq və cari proseslərin və meyllərin ca­zi­bə­­sindən qur­tula bilmək üçün dai­mi bir köməyə, isti­qa­mət­lən­di­ril­məyə, yad­daşın, mənəvi öh­də­lik­lərin və inamın mün­təzəm iştirakının təmin edilməsinə böyük ehtiyacı var.

İnsanın hər dəfə özündən asılı olmadan qatıldığı cari hadisə­lər­dən, onların hissi-mənəvi axarından ayrılaraq özü­nə qayıtma­sı­na, ali məqsədə, ilkin böyük ideyaya, ila­hi baş­lanğıca qayıtmasına bir təkan lazımdır. Onu seçim qar­şı­sında tək-tənha buraxmaq, uzun müddət hey­vani nəf­sin (daxili şeytanın) və ya nəfsanə ictimai mü­hi­tin (xa­ri­ci şey­tanın) ixtiyarında qoymaq olmaz. İn­san hətta məc­bu­riy­yət üzün­dən, ictimai zəruri bir akt ki­mi cari hadi­sə­lə­rə qatılırsa, o, həmin mühitdə tamamilə itib-bat­ma­malı, bir ayağı ilə böyük dünyada da­yanmalı­dır...

İnsan hətta haqq-ədalət yolunu bilsə də, haqqı na­haq­dan seç­mək iqtidarında olsa da, papağını qarşısına qo­yaraq haqq-hesab apar­maq üçün macal tapmaya da bi­lər, axın onu qarşısına qatıb apa­ra bilər.

Bir dəfə haqqı dərk etmək azdır. Çünki insan əslində müxtəlif mənəvi-psixoloji səviyyələrdə, qatlarda olarkən onun müqavimət gücü və iradəsi də müxtəlif olur. İnsanın daxil olduğu hadisələrin, pro­ses­lərin cazibə qüvvəsi də müx­təlif olur. (Söhbət həmin hadisələrin əsasında da­yanan ide­ya­­nın və ya ictimai-nəfsani duy­ğu­nun gücündən və cazi­bə­sin­dən gedir).

İnsana onun nə vaxtsa təmasda olduğu, şüurlu su­rət­də icra­sı­na qatıldığı ali məqsədlə, böyük ideya ilə ya­na­şı həmişə fərqli isti­qa­mətlərdə də təsirlər vardır və onların mühiti daha yaxın olduqda təsirləri də daha güclü olur. Belə hallarda mühitin yaxınlığı həlledici rol oynaya bilər.

Müəyyən istiqamətdəki təsirin səmərəsi o zaman çox olar ki, davamlı olsun, müntəzəm olsun və vaxtaşırı ola­raq cari situasiya­lar­dakı təsirlərə müqavimət gös­tər­mək üçün insanı böyük ideyaya qay­tarmaq tə­şəb­bü­sü gös­tə­ril­sin. Fa­silələrin müddəti fərqli ideya və əh­valın yö­nə­minin «fo­ku­sunu» dəyişməsi üçün tələb olu­nan vaxt­dan çox ol­ma­ma­lıdır. Məsələn, namaz qılmaq in­sa­nın ca­ri həyatda qa­tıldığı hadisə­lə­rin yaratdığı hissi tə­sir­lərdən xilas olmaq üçün, on­ların böyük ide­ya meyarı ilə dəyər­ləndirilməsi, ali hisslər süzgəcindən keçiril­mə­si üçün bir təkan, bir kö­məkdir.

İnsanlar heç də hamısı öz ideyalarının maddi təcəs­sü­mü ilə məş­ğul olmurlar. Əksəriyyət kənar bir ideyanın, ic­ti­mai­ləşmiş və ya baş­qasına məxsus olan, başqası tə­rə­fin­dən diqtə olunan bir ideyanın mad­di təcəssüm zən­ci­rin­də bir halqa kimi çıxış edirlər. Bu mo­deli sadə şəkildə ide­yanın bila­va­sitə çoxlu sayda insanlara ötürül­məsi və ya bir iyerarxiya halında, ideyanın parçalanaraq hissə-his­sə çatdı­rılması şək­lində təsəvvür edə bilərik.

İctimai həyatın bütün sahələrində biz ideyalar və on­ların mad­di təcəs­sümündə müxtəlif nisbətlərin şahidi oluruq. Məsələn, dövlət qu­ru­culuğu sahəsində avtoritar və demo­k­ratik hakimiy­yət­lərin fərqləri bu cür yanaşma kontekstində çox aydın görünür. Təbiətdə səbəbiyyət zən­cirinin müxtəlif halqalarından hər biri əslində başqa bir zəncirlə kəsişmədən mövcud ola bilmədiyi üçün, biz dün­ya­dakı qanuna­uyğun­luqları idealizasiya halında dərk etməyə çalışırıq.

Bəli, insanların əksəriyyəti ideya müəllifi yox, icra­çı­lar­­dır. Lakin hər bir insan böyük miqyaslı ictimai proses­lər­də icraçı olsa da, özünə­məxsus bir miqyasda ideya müəl­lifi kimi çıxış edir. Öz ailəsi ilə bağlı, öz şəxsi həyatı ilə bağlı planlar cızır və onların hə­ya­ta keçirilmə­sin­də bə­zən üçüncü tərəf­lə­rin iştirakından istifadə edir. «Sən say­dı­ğını say, gör fələk nə sayır». Sən hansı isə kiçik miqyaslı bir ideyanı həyata ke­çirərkən, özünün də xəbərin olma­dan başqa bir ideyanın icraçısı kimi çıxış etmiş olursan.

Hər bir insan, bir tərəfdən öz həyatını özü qurur, di­gər tərəf­dən özündən asılı olmayan hadisələr burulğa­nın­da na­məlum hə­rə­kət­lərə qatılır.

İnsan-mühit münasibətlərində subyekt və obyektin yeri mün­­­təzəm surətdə dəyişir. Gah insan özünün hansı isə ide­yasına, han­sı isə planına uyğun olan hərəkətlər edir və mü­hitin də müvafiq cür dəyiş­məsinə səbəb olur, gah da mühit hansı isə ideyaya və ya pla­na uyğun surətdə də­yişilir və in­sana da təsir edir. İkinci halda söh­bət mühiti ida­­rə edən və on­dan yüksəkdə duran bir ideyadan ge­dir. Mühitin daxi­lin­dəki insan­lar mühitdən və əslində onun əsa­sında duran ide­yadan asılı olur. Bu ideya hansı isə dini əqidə, milli ideo­logiya, döv­lətin strateji inki­şaf konsepsiyası, Konsti­tu­si­ya­sı, qa­nunları ola bilər. Av­to­ritar rejimdə bu ideya dövlət baş­çı­sı­nın və ya müəyyən bir şəhərin, rayonun, idarənin başçısının iradəsi ola bilər.

Elə anlar da vardır ki, nə insan mühit daxilində müəyyən bir ideya ilə fəaliyyət göstərir, nə də mühit hansı isə fövqəlideyanın təsiri altında olur. Yəni insanın da hərəkəti məq­sədsiz, plansız, xaotik ola bilər. Mühit də hansı isə ide­yaya, qanuna, hüquq nor­ma­larına, adət-ənənəyə əsaslan­ma­dıqda bir xaos, bir burulğan ki­mi ola bilər.

Təbiət özü böyük bir mühitdir. Lakin təbiətin öz qa­nunları var və burada hər şey müəyyən qayda əsasında hə­yata keçir. Yəni təbiətin arxasında fövqəlideya dayanır.

Bəs «ikinci təbiətin», cəmiyyətin əsasında nə kimi bir ideya da­yanır? Axı, insan üçün mühit tək təbiətdən ibarət olmayıb, üstəgəl «ikinci təbiət», cəmiyyət (ictimai müna­si­bətlər) və sosial-mə­nəvi mühit olmaqla daha mürəkkəb bir sistemdir. Burada həm tə­biəti, həm də cəmiyyəti yönəldən fövqəlideyadan başqa, çoxlu say­da kiçikli-bö­yüklü insan ide­yaları mövcuddur ki, onlar da mü­hi­tin ideya xəritəsini da­ha al-əlvan edir.

Dünyanın xəritəsində müxtəlif dövlətlər vardır və onların hər birinin öz ideoloji sistemi, Konstitusiyası, qa­nun­lar toplusu, adət-ənənələri mövcuddur. Onların hər bi­rində müəyyən nizamnamə əsas­na­mə və iş planları əsasın­da fəaliy­yət göstərən müəssisələr və təş­ki­lat­lar vardır. Hər bir müəs­sisə və təşkilatda çalışan insanların öz mik­ro­mü­hitləri və hər bir mikromühit daxilində, ailə daxilində hər bir in­sanın öz şəxsi həyatı və ideyaları vardır.

Dünyanın bütövlükdə nə kimi bir ideyaya əsaslanması və nə ki­mi bir iradənin maddi təzahürü olması haqqında mülahizə yü­rüt­mədən, hər bir insan və onun konkret mühiti arasında əlaqənin da­ha hansı iradi aktlardan asılı olduğunu aydınlaşdırmağa çalışaq.

İlk sual doğuran budur ki, insan öz şəxsi ideyası və iradəsin­dən asılı olmadan müəyyən mühit daxilində yaşayar­kən, yəni özü­nü sadəcə mühitin dalğalarına atarkən, mühitin iradəsinə tabe olar­­kən, «palaza bürünüb elnən sürünərkən» hə­qiqətənmi xaosda ya­şayır, yox­sa başqa bir qaydanı, ide­yanı özü də bilmədən qəbul edir?

İnsanın fəaliyyət dünyası həmişə ideyaya söykənir. Hər kəs ya özünün, ya da başqalarının fikrini, ideyasını həyata ke­çirərkən əmə­linin nəticəsinin məqsədə, ideyaya adek­vat­lığını yoxlaya-yoxlaya ad­dım­lar atır. Yəni böyük ideya par­çalanır, pillələnir və ona çatmaq yo­lunda atılma­lı olan ad­dım­ların əsasında duran kiçik ideyalar, kiçik məq­sədlər or­taya çıxır. Bəzən də tərsinə olur. Adam­ların çoxu kiçik məq­sədlərə nail olmaq üçün fəaliyyət göstə­rir­ və bu məqsədlərin toplusundan, cəmindən böyük məqsəd, bö­yük nəticə hasil ola­­cağını gü­­man edirlər.



Ona görə də özünüdərkin də, tərbiyənin də, özünü­tərbiyənin də əsısında fərdi dü­şün­cə­nin, azad fikrin forma­laşdırılması, bütün fəaliyyətlərin ideya əsa­sının mənimsənil­məsi dayanır. Yəni əqli tərbiyə olmadan, təfəkkür mədəniy­yəti yüksəldilmədən ictimai fəaliyyətin də pozitiv prinsiplər əsasında qurulması, faydalı olması mümkün deyil.

1 Гегель. Лекции по истории философии. Книга первая. // Гегель. Сочинения., том ЫХ. М., 1932, стр.12.

2 Merleau-Ponty M. La phenomenologie de la perception. Paris, 1945, p. VII (bax: Филиппов Л.И. Философская антропология Жан-Поля Сартра. М: «Наука», 1977, стр.15).

1 Bax, məsələn: С.И.Гессен. Основы педагогики. Введе­ние в при­клад­ную философию. М., 1995.

1 Исцеляющие эмоции. Беседы с Далай-Ламой об осоз­нан­ности, эмоциях и здоровье. Нижний Новгород, 2004, стр.114.

2 Кэлвин С. Холл, Гарднер Линдсей. Теория личности. М., 1997, стр. 410.

1 Джон Локк. Сочинения, том 3. М., «Мысль», 1988,стр. 32.

2 Qurani-Kərim. Səbə surəsi, 54-cü ayə.

1 Qurani-Kərim. Nisa surəsi, 59-cu ayə.

1 Qurani-Kərim. Əl-Ənbiya surəsi, 92-ci ayə.

1 Бах: К.Ясперс. Философская автобиография. – Западная филосо­фия: итоги тысячилетия, Бишкек, 1997, стр. 80.

1 Джон Локк. Сочинения в трех томах, т. 3 М., «Мысль», 1988, стр.7.

1 Yenə orada, səh. 9.

2 Yenə orada, səh. 10.

1 Ибн Сина. Избранные философские произве­де­ния. М., «Наука», 1980, стр. 319.



Dostları ilə paylaş:
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə