İnsani geliŞme endeksi – geliRİN ÖtesindediR



Yüklə 77,08 Kb.
tarix25.10.2017
ölçüsü77,08 Kb.

İNSANİ GELİŞME ENDEKSİ (İGE)

GELİRİN ÖTESİNDE YAŞAM STANDARDINI ve REFAHI BELİRLEMEKTEDİR



Prof.Dr. Muammer Kaya

Eskişehir-Osmangazi Üniversitesi

Teknoloji Araştırma Merkezi

TEKAM Müdürü, mkaya@ogu.edu.tr, 0 532 4755061
İnsani Gelişme Endeksi: 1990 yılından beri İnsani Gelişme Endeksi (İGE) her yıl, Birleşmiş Milletler Gelişme Programı (UNDP) İnsani Gelişme Rapor Ofisi tarafından yayınlanır. Bu endeks milli gelir dışında insanların refahının kısa bir tanımını içerir. İGE üç boyutlu insani gelişmenin birleşik ölçümünü sağlar. Uzun ve sağlıklı yaşama (yaşam ömrü ile ölçülür), eğitilmiş olmak (yetişkin okur-yazarlığı, ve ilk, orta ve liseye kayıt) ve saygın/iyi şekilde yaşam standardına sahip olmak (satın alma gücü paritesi ve kişi başına düşen gelirle ölçülür). Endeks insani gelişmenin tam ölçümünü yapamaz. İGE cinsiyet veya gelir adaletsizliğini kapsamaz. İnsan hakları ve politik serbestliği ölçüsünü gösteremez. Ancak insani gelişmenin ve gelir ile iyi yaşamın arasındaki karmaşık ilişkiler hakkında kaba bilgiler verir.
UNDP, 2008 İGE verileri 2006 yılının istatistiksel değerlerini içerir. 2008 Dünya İGE değerlendirmesinde Türkiye 0.798 değerle 179 dünya ülkesi içinde 76. sırada yer almıştır. Dünyadaki ülkeler İnsani Gelişme Endeks değerlerine göre Yüksek, Orta ve Düşük Gelişmiş ülkeler olarak üç gruba sınıflandırılmaktadır (Çizelge 1). Yüksek Gelişme Endeks Değerine sahip 75 ülke, Orta Gelişme Değerine sahip 78 ülke ve Düşük Gelişme Endeks değerine sahip 26 ülke vardır. Türkiye, Orta Gelişme Endeks değerine sahip ilk ülkedir. Çizelge 2 dünyadaki 179 ülkenin insani gelişme sıralamasını göstermektedir.





İGE Değeri

Kategorideki

Ülke Sayısı

Kişi Başına Düşen Gelir, ABD $

Yüksek Gelişme

> 0.800

75

11116

Orta Gelişme

0.799 - 0.500

78

11115 - 906

Düşük Gelişme

< 0.500

26

905

Toplam




179




Çizelge 1: UNDP ve Dünya Bankasına göre İnsani Gelişme ve Gelir Sınıflandır-ması.
İGE değeri en yüksek ülke 0.968 değerle İzlanda olup en düşük ülke 0.329 değerle Sierra Leone’dir. Doğuştan yaşam beklentisi en fazla 82.4 yaşla Japonlar da olurken en az 40.2 yaş ile Swaziland’lılardadır. Ülkemizde doğuştan yaşam beklentisi 71.6 yaştır ve ülkemiz 179 ülke içinde 87. sırada yer almaktadır. 15 yaş üstü yüzde ergen okur yazarlık oranında %100 ile Gürcistan en iyi durumda iken Mali %22.9 ile son sırada yer almaktadır. Ülkemiz 147 ülke içinde %88.1 değerle 74. sırada yer alabilmektedir. İlk-orta ve liseye birleşik kayıt oranında Avustralya %114.3 ile ilk sırada yer alırken Jibuti %25.5 ile sonuncu sıradadır. Ülkemiz %71.1 ile 106 sırada yer almaktadır. Satın alma gücü paritesine göre kişi başına düşen milli gelirde Lüksemburg 77089 dolar ile ilk sırada yer alırken Kongo Demokratik Cumhuriyeti 281 dolar ile son sıradadır. Türkiye 11535 dolar ile 178 ülke içinde 61. sırada yer almıştır.
Çizelge 2: Dünyadaki Ülkelerin 2006 İnsani Gelişme Sıralaması.

Yüksek İnsani Gelişme


  1. Iceland

  2. Norway

  3. Canada

  4. Australia

  5. Ireland

  6. Netherlands

  7. Sweden

  8. Japan

  9. Luxembourg

  10. Switzerland

  11. France

  12. Finland

  13. Denmark

  14. Austria

  15. United States

  16. Spain

  17. Belgium

  18. Greece

  19. Italy

  20. New Zealand

  21. United Kingdom

  22. Hong Kong, China (SAR)

  23. Germany

  24. Israel

  25. Korea, Rep. of

  26. Slovenia

  27. Brunei Darussalam

  28. Singapore

  29. Kuwait

  30. Cyprus

  31. United Arab Emirates

  32. Bahrain

  33. Portugal

  34. Qatar

  35. Czech Republic

  36. Malta

  37. Barbados

  38. Hungary

  39. Poland

  40. Chile

  41. Slovakia

  42. Estonia

  43. Lithuania

  44. Latvia

  45. Croatia

  46. Argentina

  47. Uruguay

  48. Cuba

  49. Bahamas

  50. Costa Rica

  51. Mexico

  52. Libyan Arab Jamahiriya

  53. Oman

  54. Seychelles

  55. Saudi Arabia

  56. Bulgaria

  57. Trinidad and Tobago

  58. Panama

  59. Antigua and Barbuda

  60. Saint Kitts and Nevis

  61. Venezuela, Rep. Bov.

  62. Romania

  63. Malaysia

  64. Montenegro

  65. Serbia

  66. Saint Lucia

  67. Belarus

  68. The former Yugoslav Republic of Macedonia

  69. Albania

  70. Brazil

  71. Kazakhstan

  72. Ecuador

  73. Russian Federation

  74. Mauritius

  75. Bosnia and Herzegovina

Orta İnsani Gelişme


  1. Turkey

  2. Dominica

  3. Lebanon

  4. Peru

  5. Colombia

  6. Thailand

  7. Ukraine

  8. Armenia

  9. Iran, Islamic Rep. of

  10. Tonga

  11. Grenada

  12. Jamaica

  13. Belize

  14. Suriname

  15. Jordan

  16. Dominican Republic

  17. Saint Vincent and the Grenadines

  18. Georgia

  19. China

  20. Tunisia

  21. Samoa



  22. Azerbaijan

  23. Paraguay

  24. Maldives

  25. Algeria

  26. El Salvador

  27. Philippines

  28. Fiji

  29. Sri Lanka

  30. Syrian Arab Republic

  31. Occupied Palestinian Territories

  32. Gabon

  33. Turkmenistan

  34. Indonesia

  35. Guyana

  36. Bolivia

  37. Mongolia

  38. Moldova

  39. Viet Nam

  40. Equatorial Guinea

  41. Egypt

  42. Honduras

  43. Cape Verde

  44. Uzbekistan

  45. Nicaragua

  46. Guatemala

  47. Kyrgyzstan

  48. Vanuatu

  49. Tajikistan

  50. South Africa

  51. Botswana

  52. Morocco

  53. São Tomé and Principe

  54. Namibia

  55. Congo

  56. Bhutan

  57. India

  58. Lao, People's Dem. Rep.

  59. Solomon Islands

  60. Myanmar

  61. Cambodia

  62. Comoros

  63. Yemen

  64. Pakistan

  65. Mauritania

  66. Swaziland

  67. Ghana

  68. Madagascar

  69. Kenya

  70. Nepal

  71. Sudan

  72. Bangladesh

  73. Haiti

  74. Papua New Guinea

  75. Cameroon

  76. Djibouti

  77. Tanzania, U. Rep. of

  78. Senegal

Düşük İnsani Gelişme


  1. Nigeria

  2. Lesotho

  3. Uganda

  4. Angola

  5. Timor-Leste

  6. Togo

  7. Gambia

  8. Benin

  9. Malawi

  10. Zambia

  11. Eritrea

  12. Rwanda

  13. Côte d'Ivoire

  14. Guinea

  15. Mali

  16. Ethiopia

  17. Chad

  18. Guinea-Bissau

  19. Burundi

  20. Burkina Faso

  21. Niger

  22. Mozambique

  23. Liberia

  24. Congo, Dem. Rep.



  25. Central African Republic

  26. Sierra Leone



Türkiye’de İnsani Fakirlik Endeksi (İFE): İnsani gelişme endeksi ülkenin insan gelişiminde ortalama gelişmesini ölçer. İnsani Fakirlik Endeksi, gelişmekte olan ülkelerde insani gelişme endeksinin altında yaşayan insanların oranını belirler. Fakirlik ölçütü günde 1.25 doların altında geliri olan muhtaçları kapsar. Türkiye’nin İFE değeri %8.7 olup 135 gelişmekte olan ülke içinde 40 sırada yer almaktadır. İnsani Fakirlik Endeksi 40 yaşından daha az yaşam ömrüne sahip sağlıkları oldukça kötüleşmiş insan oranını da ölçer. Eğitim ise okur yazmazlık oranı ile ölçülür. Uygun yaşam standardı ise sağlıklı su kaynağına sahip olma, 5 yaş altı çocuklarda kilo gibi kriterlerle belirlenir. İFE değeri 135 gelişmekte olan ülkede en iyi Çek Cumhuriyetinde (1.7) olup en kötü Afganistan’dadır (60.2). Türkiye 40. sırada yer almaktadır. 40 yaşına kadar yaşamama olasalığı en düşük Singapur (%1.8) ve en yüksek Zimbabwe’dedir (%57.4). Türkiye %6.5 değeri ile 36 sırada yer almaktadır. 15 yaş üstü ergen okur yazmazlığında Küba %0.2 ile ilk sırada ve Mali %77.1 ile son sıradadır. Türkiye’de ergen okur yazmazlık oranı %11.9 ile 55. sıradadır. Sağlıklı su kaynağına sahip olmama yüzdesi en kötü Afganistan (%78) ve en iyi Bosna Hersek’tedir (%1). Türkiye bu açıdan %3 oranı ile 123 ülke içinde 15. sıradadır. Beş yaş altı çocuklarda normal altı ağırlıkta çocuk yüzdesi en az Sırbistan (%1) ve en fazla Bengladeş’tedir (%48). Türkiye’de normal altı ağırlıklı 5 yaş altı çocuk yüzdesi %4 olup 135 ülke içinde 19. sırada yer almaktadır.
Kadınların Kapasitelerini Kullanabilmesi: İGE bir ülkenin ortalama başarısını ölçer; fakat; bu başarıdaki cinsiyet dengesizliklerini içermez. Cinsiyette bağlı İnsani Gelişme (CİG) Endeksi cinsiyetin başarılarını ölçme ve değerlendirmede kullanılır. İnsani gelişme endeksinde cinsiyete göre çok farklılık olmamalıdır. Cinsiyete göre çok farklılık olması ülkenin CİG değerinin düşük olmasına neden olmaktadır. İnsani gelişme başarısında cinsiyete bağlı eşitsizlikler ölçüsünde Türkiye 0.780 CİG değeri ile 157 ülke içinde 126. sırada yer almıştır. Türkiye’de kadınların erkeklere göre doğuştan yaşam beklentisi %107’dir. Yani Türkiye’de kadınlar daha uzun süre yaşamaktadır. Bu değerle Türkiye 157 ülke içinde 66. sırada yer almaktadır. Bu açıdan en iyi ülke Rusya Federasyonu (%123) ve en kötü ülke ise Nijer’dir (%96.9). Ergen okur yazmazlığı açısından kadınların erkeklere oranı ülkemizde %83.7 olup 135 ülke içinde 94. sırada yer almaktayız. En kötü durumda Çad (%31.3) bulunmaktadır. İlk, orta ve lise öğretimine kayıtta kadınların erkeklere oranı ülkemizde %87.6 olup 157 ülke içinde 130 sırada yer almaktayız. Bu açıdan en iyi durumda Birleşik Arap Emirlikleri (%120.2) ve en kötü Çad’tır (%60.4).
Cinsiyet Yetkilendirme Ölçümü (CYÖ) kadınların ekonomik ve politik hayatta ne kadar rol aldığını ölçer. Parlementodaki kadın vekil sayısı, üst düzey kadın yönetici sayısı, teknik ve profesyonel yönetici kadın sayısını baz alarak kadınların ekonomik bağımsızlığının bir göstergesi olarak kullanılabilir. CİG’ten farklı olarak CYÖ seçilen alanlarda fırsat eşitsizliğine maruzdur. Türkiye 108 ülke içinde Cinsiyet Yetkilendirme Ölçümünde 0.371 endeks değeri ile 101. sıra yer alabilmiştir. Ülkemizde parlementodaki koltukların %9.1 kadınlara aittir. Kadınların yargı elemanları ve üst düzey yönetiminde bulunma oranı %8 ve profesyonel ve teknik işlerde çalışma oranı ise %33’ler mertebesindedir. Kadınların erkelere göre kazandığı gelir oranı yaklaşık 0.28 olmaktadır.
İNSANİ GELİŞME ENDEKSİNİN DEĞİŞİM EĞİLİMİ
Çizelge 3, Türkiye’de 1980-2006 yılları arasındaki insani gelişme endeksi değer-lerinin değişimini göstermektedir. Ülkemizde İGE sürekli artmaktadır. Uzun vadede (1980-2006 arası) endeks 0.175, orta vadede (1990-2006 arası) 0.098 ve kısa vadede (2000-2006 arası) 0.044 artmıştır.


TÜRKİYE

İGE Değeri

1980

0.623

1985

0.669

1990

0.700

1995

0.725

2000

0.754

2003

0.781

2004

0.785

2005

0.791

2006

0.798


Çizelge 3: Ülkemizde İGE’nin 1980 ve 2006 Yılları Arasında Değişimi


SONUÇLAR
Türkiye Dünya’da kişibaşına düşen milli gelir de 61. sırada ve ekonomik büyüklükte gelişmiş ilk 20 ülke içinde yer almaktadır. Ülkemizde İnsani Gelişme Endeksi yaklaşık son 30 yıldır sürekli artsa da bu refah seviyesine yansıyama-maktadır. 179 ülke içinde İGE açısından 2006 verileriyle 76. sırada yer alınabilmektedir. İnsani Gelişme Endeksinde Dünyada 15 sıra kişi başına düşen gelire göre geri olmak ülkemizde gelir dağılımında ve cinsiyet dağılımında eşitsizlikler olduğunu göstermektedir. Türkiye İnsani Gelişme Endeksini Eğitim ve Sağlık’ta yapacağı reformlarla hızlandırabilir. Kişi başına düşen milli gelir ise üretim, yatırım ve ihracat ile artırılabilir. Ülkemiz orta gelişmiş ülkeler kategorisinden yüksek gelişmiş ülkeler kategorisine kısa vadede geçiş yapabilmek için her türlü alt yapı ve yatırımları hızla yapmak zorundadır.
Kaynak: UNDP.org

Yüklə 77,08 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə