Anadolu Türk Beylikleri Sanatı

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 12.18 Mb.
səhifə5/95
tarix17.11.2018
ölçüsü12.18 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   95
Beylikler Dönemi Mimarisinde Figürlü Süsleme / Dr. Muhammet Görür [s.55-61]

Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi / Türkiye



Anadolu Taş süslemesinde oldukça zengin bir alan olan figürlü süsleme, hem süsleme hem de ikonografi araştırmalar için önemli bir kaynak oluşturmaktadır. Anadoluda'ki çeşitli kültürler ile, Anadolu dışı sanatın biçimlendirdiği, özellikle Orta Asya inançlarının yoğunluk kazandığı bir anlam zenginliği ve girift semboller dünyası ortaya çıkmaktadır. Orta Asya'da insan ve hayvan figürleri daima sembolik amaçlarla işlenmiş ve atlı göçebe kültürünün Şamanizme bağlı inanç dünyasının kozmolojik, astrolojik ve mitolojik simgeleri olmuştur. Avrasya göçebe kültürünün sentezi olan hayvan üslubu, Selçuklular'da halen yaşayan göçebe ruha aksetmiştir. 10. yüzyıldan itibaren kitle halinde İslamiyet'i kabul etmeye başlayan Oğuzlar'da Şaman kültürünün etkileri büyüktü. Bu nedenle Müslüman olan Türklerde Şamanizm geleneklerinin çoğu, günümüze kadar süre gelmiştir.

8. yüzyılda antik ve Sasani sanatı etkisi altında Emevi saraylarını süsleyen çeşitli heykel, insan ve hayvan figürlü süsleme, İslam sanatında daha sonra çok gelişecek olan ikonografik programı ortaya koymaktadır. Zengin figürlerin 9. yüzyıldan sonra Abbasilerle başlayarak daha çok el sanatlarının süsleyici öğeleri olduğu görülmektedir. Bu figürlerde Türk ve Orta Asya üslubu diyebileceğimiz yeni bir üslubun etkileri dikkati çekmeye başlar. Abbasilerin 9. yüzyılda Orta Asya'dan getirttikleri Türk askerleri için Bağdat'ın kuzeyinde kurulan "Samara şehri" yeni üslubun öncüsü olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu üslub, özellikle 12.-13. yüzyıl Büyük Selçuklu sanatına ait örneklerde karşımıza çıkmaktadır. Sarayla ilgili av, dans, müzisyenler, taht sahneleri ve saray ileri gelenleri, muhafızlar, hizmetkarlar, İran Edebiyatı'ndan alınan aşk ve kahramanlık konuları, gezegen burç tasvirleri, sfenks, siren, çift başlı kartal, ejder vb. fantastik yaratıklar, tavus, arslan, kartal vb. sembolik hayvanlar İslam dünyasının yarattığı belirli bir ikonografik programla, hatta belirli bir şema ile ahşap, seramik, metal, fildişi vb. el sanatlarının farklı dallarında ana süsleme öğesi olmuşlardır. Saray ve çevresine ait bu kullanım eşyalarına paralel sahnelerin bazen Gazne ve İran bölgesi Büyük Selçuklu ve İlhanlı saraylarında olduğu gibi, mimaride de süsleme olarak kullanıldığını görüyoruz. Bazı üslup ve ayrıntıdaki farklılıklara rağmen konu programındaki beraberlik, antik ve Sasani dünyasından uzaklaşarak, daha çok Orta Asya'dan gelen göçebe el sanatı (Avrasya) üslubunun etkileri, 9.-14. yüzyıllar arası İslam dünyasında Türkistan'dan İspanya'ya kadar uzanan çok geniş bir alanda kendini hissettirmektedir. Anadolu Selçuklu figür üslubunu etkileyen Avrasya figür üslubunun kökü M.Ö. 7. yüzyıldan başlatılan ve genellikle İskit adı altında toplanan, çeşitli Türk göçebelerinin sanatına dayanmaktadır. Karadeniz'den Çin'e, Altaylar'dan Kuzey Sibirya'ya kadar uzanan çok geniş bir alanda karşımıza çıkan Avrasya sanatı, göçebe oluşları nedeniyle büyük üslup birliği gösterir. Hun Devleti (M.Ö. 3.-M.S. 3. yüzyıl), İdil (Volga) ve Tuna Hunları (9.-10. yüzyıl), Karluk'lar (10.-11. yüzyıl) İslam öncesinde Avrasya hayvan üslubunu devam ettiren Türk devletleridir. Silahlarda, av araçlarında, tekstilde, at koşum takımlarında, çadırlarda en çok görülen süslemeler; maskeler, yırtıcı kuşlar, arslan, kaplan, geyik, kurt, ejder, hayali hayvanlar ve hayvan mücadele sahneleri olmuştur. Şaman dini, büyü ve tılsım bu figür sanatının besleyen ana kaynaklardır. Avrasya figürlü süsleme sanatını bütün bölge ve dönemlerde devam eden ortak özellikleri; stilizasyona gidiş, uzuvları geometrikleştirerek deforme etmek, spiraller ve düğümlerle süslemek, gövdede süsleyici beneklere yer vermek, "S" şeklinde kıvrılmalar olarak karşımıza çıkmaktadır. Figürler gerçeklikten uzaklaşarak dekoratif bir karakter kazanırlar. Genellikle bir hayvanın diğer bir hayvanla veya başka bir hayvana ait parçalarla birleştiği görülür. Hayvan ve insan figürlerinin bitkisel süsleme içine karıştırlması da yine bitkisel süsleme ve figürü süsleme birleşiminin başlangıcını Orta Asya'ya götürmektedir. Bu özellikler daha sonra Anadolu Selçuklu figür dünyasında kendini hissettirmektedir. Avrasya göçebe sanatında madeni, ahşap ve diğer el sanatı eserlerinde görülen "Eğri kesim" tekniği adını alan teknikte bazı örneklerde, Anadolu Selçuklu figürlü süsleme örneklerinde de uygulanmıştır. İslam dünyasında el sanatlarında yoğun olarak yer alan figürlü süsleme, Anadolu'da sivil ve dini mimariye aktarılmıştır. El sanatı örnekleri ise daha sınırlı kullanılmıştır.1

Anadolu Selçukluları Kösedağ Savaşı'ndan (1243) sonra siyasi üstünlüğünü kaybedip Moğollar'ın hakimiyeti altına girince, mimari eserlerde Şaman kültüyle ilgili sembollere dayanan figürlü kabartmaların çoğaldığı görülür.2

13. yüzyılın sonunda Anadolu Selçuklu Devleti'nin zayıflamasıyla birlikte 14.-15. yüzyıllarda Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde kurulan beylikler, Osmanlı Devleti'nin egemenliğine girene kadar kendi bölgelerinde kültür ve imar faaliyetlerinde bulunarak Beylikler Dönemi sanatını oluşturmuşlardır.

Beylikler dönemi süslemesinde çok yoğun görülmese de, figürlü süsleme gerek düzenleme, gerekse kompozisyon olarak Orta Anadolu'daki örneklerde Anadolu Selçuklu etkilerini sürdürmüştür. Beylikler dönemine ait 1300-1453 yıllarına tarihlenen yedi yapıda portal, kapı, eyvan ve çörtenlerde, şerit, pano ve kemer köşelikleri ile kemerlerde görülen figürler, I- Doğada bulunan hayvanlar (arslan, at, balık, boğa, fil, güvercin, kaz, kuş, oğlak, tavus kuşu ve tavşan) ve II- Hayali hayvanlar (çift başlı kuş -kartal-, ejder) olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Her iki grup da kendi içinde; sadece figürün başından oluşan ve tüm vücuttan oluşan örnekler olarak iki gruba ayrılmaktadır.

Doğada Bulunan Hayvan Tasvirleri

Sadece Figürün Başından Oluşan Örnekler

Arslan; Niğde Sungur Bey Camii eyvanındaki şeritlerde üstten dördüncüsünde (Fotoğraf 1), kıvrık daldan çıkan arslan başı profilden gösterilmiştir. Açık ağızlı ve çekik gözlü arslanların başlarının üzerinde sivri kulakları ile boyunlarında yeleleri tasvir edilmiştir. Boynuyla yapıya birleşen, cepheden verilen başlı, köşeli oval yüzlü, dolgun yanaklı, patlak çekik gözlü, ince uzun burunlu, açık ağızlı, başın iki yanında birer kulağı bulunan arslan figürü, Taşkın Paşa Camii'nin batı cephesindeki çörtenlerde (Fotoğraf 2) görülür.

At; uzun çeneli, çekik gözlü, gemini ağzına almış, boynunda çizgilerle yeleleri belirtilmiş profilden gösterilen at başı tasviri; sadece Eretnaoğlu yapısı olan Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanında kuzey duvardaki şeritlerde (Fotoğraf 3'de üstten beşinci) karşımıza çıkar.

Boğa; kıvrık daldan çıkan hafif açık ağızlı, çekik gözlü, başının üzerinde hilâl biçimli boynuzları ile kulakları profilden gösterilen boğa başı tasviri; yine yalnızca Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanı kuzey ve güney (Fotoğraf 4'te üstten birinci) duvarlarındaki şeritlerde yer alır.

Fil; yalnızca Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanındaki şeritlerde, kıvrık daldan çıkan fil, kıvrık hortumu ve uzun sivri dişiyle (Fotoğraf 5'te üstten birinci) betimlenmiştir.

Oğlak; hafif açık ağzı, uzun çenesi, sakalları, çekik gözlü başının üzerindeki uzun boynuzuyla tasvir edilen oğlak başı; yine yalnızca Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanının kuzey duvarındaki şeritte (Fotoğraf 6'da üstten birincisi) görülür.

Tüm Vücuttan Oluşan Örnekler

Arslan; Eretnaoğlu ve Menteşeoğlu beyliklerine ait birer örneğinde de çift olarak gösterilmiştir. Turhal Gümüştop Zaviyesi kapısındaki tasvirlerin her ikisi de ayakta ve hareket halinde, kuzeydekinin başı geriye dönük, güneydeki ileriye bakan figürlerin kuyrukları rumi biçiminde sonlanır (Fotoğraf 7). Her iki figürün de kuyruk uçları ve başları tahribat nedeniyle belirlenememektedir. Peçin Ahmet Gazi Medresesi ana eyvan kemeri köşeliklerindeki arslan figürleri de karşılıklı olarak yerleştirilmiştir. Fakat diğer örneklerden farklı olarak, bunlar arka kısımları üzerine oturmakta ve birer sancak tutmaktadırlar (Fotoğraf 8). Örnekler diğerlerinden daha büyüktür. Fakat, batıdaki arslanın tuttuğu sancak üzerindeki küçük arslan figürü, ön ayaklarından biri havada, diğeri dizden kırık, arka ayaklarından biri önde ve diğeri arkada hareket halinde, küçük kulakları, hafif açık ağzı, kuyruğunun sırtının üzerinde ortada bitmesi ve küçük olmasıyla, Turhal Gümüştop Zaviyesi kapısındakilere benzemektedir.

Kuşlar; kendi içinde güvercin, kaz, tavus kuşu ile isimleri belirlenemeyen kuş figürleri olmak üzere dört türde karşımıza çıkmaktadır.

Güvercin; yalnızca Karamanoğlu Beyliği yapısı olan Karaman Hatuniye Medresesi portal kavsarasındaki mukarnasların sekizinci sırasında ortada yer alan güvercin figürü, başı profilden gösterilmiş, iki yana açık ayaklarının arasında yelpaze biçiminde kuyruğu, oval gövdesinin iki yanında açık kanatları ve gövdesi üzerindeki başı ile tasvir edilmiştir (Fotoğraf 9).

Kaz; yine yalnızca Karamanoğlu eseri olan Konya-Meram Hasbey Hamamı kapı kemerinin ortasındaki kartuş içinde (Fotoğraf 10), "S" biçiminde iki kaz figürünün boyunlarının çapraz kesiştiği ve gaga gagaya gösterilmiş kazların başları, sivri gagaları, yuvarlak gözleri ve tüyleri çizgilerle belirtilmeye çalışılmıştır. Gövdelerinden çıkan rumi biçiminde kanatları olan figürlerin gövdelerinin alt kısmından çıkan kuyrukları birleşerek yelpaze biçiminde sonlanır. (Fotoğraf 11)

Tavus Kuşu; Eretnaoğlu Beyliği'ne ait tek örneği olan Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanının kuzey duvarındaki şeritlerden üsttekinin ortasında, kıvrık dallara ayaklarıyla tutunan dikey yerleştirilmiş iki tavus kuşu görülür (Fotoğraf 12). Uzun kanatları ve kuyrukları çizgilerle belirtilmeye çalışılmıştır. Gövdelerinin üzerinde ince uzun boyun, tepelerinde ibikleriyle ve sivri gagalarıyla küçük başları yer alır.

Türleri Belirlenemeyen Kuş Figürleri; yine yalnızca Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanının güney (Fotoğraf 13) ve kuzey (Fotoğraf 14) duvarlarındaki şeritlerin üst köşelerinde, profilden gösterilen kuşlar kıvrık dallara basmaktadırlar. Oval gövdelerinin üst kısımlarında çizgilerle belirtilmiş kanatları, gövdenin arkasından çıkan kuyrukları ile gövdenin üzerinde hafif açık gagalı, küçük yuvarlak gözlü ve tepelerinde ibik ve tüyler yer alan başları dikkati çeker.

Tavşan; kıvrık daldan çıkan ön ve arka ayakları üzerine oturan tavşan figürünün alt kısmı tahrip olmuştur. Bugün sadece oval başı üzerinde sivri uzun iki kulağı görülür. Bu tasvir, Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanının güney duvarındaki şeritlerden batıdaki dikey parça üzerinde yer alır (Fotoğraf 15'da üstten dördüncü figür).

Balık; Eretnaoğlu ve Karamanoğlu beyliklerine ait birer örnekle temsil edilir. Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanının güney duvarındaki şeritlerden doğu üst köşeden ikinci figür olan balık (Fotoğraf 16) kıvrık dalın ucunda tasvir edilmiştir. Solungaç ve yüzgeçleri üçgenlerle belirtilmiş, pulsuz, küçük ve tek olarak gösterilmiştir. Konya Meram Hasbey Hamamı kapı kemeri üzerindeki balıklar (Fotoğraf 17), kaz figürlerinin başının çevresinde spiral yapmaları, başlarının aşağıda oluşu, açık ağızları, pulları ve yüzgeçsiz oluşlarıyla Niğde Sungur Bey Camii'ndeki örnekten ayrılmaktadırlar.

Hayali Hayvanlar

Sadece Figürün Başından Oluşan Örnekler

Ejder; Eretnaoğlu ve Karamanoğlu beyliklerine ait birer örnekte karşımıza çıkar. Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanının kuzey duvarının doğusundaki panoyu kuşatan şeritlerden doğudaki dikey şeridin kesişmesinden sonraki ikinci figür olan ejder (Fotoğraf 17), kıvrık daldan dışa taşan ve helezoni şekilde kıvrılan açık ağızlı, çatal dilli ve sivri kulaklı olarak tasvir edilmiştir. Figürün üst çenesi üzerinde çizgilerle belirtilmeye çalışılan burun, açık ağızda alt ve üst çenede görülen dişler, çekik gözler, sivri uzun kulaklar, kıvrık dal ile baş arasında bilezik biçiminde boyundan çıkan yüzgeç biçiminde kanat görülür. Karaman Arapzade Camii batı cephesindeki ejder biçimindeki çörten ise (Fotoğraf 18), diğerinden farklı olarak üç boyutlu olarak gösterilmiştir. Boynuyla yapıya bitişen baş ile boyun arasında kabaca işlenmiş bilezik biçiminde pullar, ağza doğru incelen baş, damla biçiminde pullarla yapılmış çekik göz, üst dudağı yukarı kıvrılarak volütle sonlanan açık ağızda sivri dişleri görülür. Çenesinin altında pullarının işlenmiş olmasıyla diğerlerinden ayrılır.

Vücudunun Tümü Gösterilenler

Çift Başlı Kuş (Kartal); yalnızca Eretnaoğlu eseri olan Niğde Sungur Bey Camii kuzey giriş kapısının üzerindeki geniş şeridin ortasında yer alan kare pano içindeki sekiz dilimli madalyon içinde (Fotoğraf 19), dört köşeye birer palmet işlenmiş, başlarda sivri kulaklar, kıvrık gaga görülür. Boyunlar ters kalp (yürek) meydana getirecek şekilde birbirine düğümlenmiştir. Kanatlar açıktır. Kuyruk yelpaze şeklindedir ve gövdeye hilâl motifi ile bağlanmıştır. Bu çift başlı kartal, sungur da olabilir ve büyük ihtimalle camiye Sungur Bey'in arması olarak yerleştirilmiştir (Öney 1972: 151-152; Ünal 1982: 106; Roux 1992: 88). Figürün kanatları ve kuyruğunun tüyleri çizgisel olarak verilmeye çalışılmıştır. Uzun boyunlarının ucunda yer alan başları, küçük gözleri, açık ağızlardan çıkan dilleri ile başlarının üzerinde kulakları ve ibikleri görülür. Ters yürek biçimindeki boyunların üzerinde eksende bir palmet yer alır.

İkonografik olarak baktığımızda; arslan figürü genellikle güneşin, aydınlığın, gücün ve üstünlüğün simgesidir. Gücün simgesi olması dolayısıyla hükümdarların işareti olmuştur. Ayrıca koruyucu özelliğiyle de dikkati çekmektedir. Arslan motifinin bu özellikleri hemen hemen her kültür çevresinde karşımıza çıkar.3 Arslan, altını ve güneşi, her nesnede mevcut olan hareketlilik, yönelme ve yaratıcılık ilkesini temsil ettiği için tasavvufi inançlarda tefekküre karşı hareketi simgelemektedir.4

Boğa, genellikle tavşan ve diğer boynuzlu hayvanlar gibi karanlığın ve ayın simgesi olarak ele alınmakla birlikte farklı biçimde gücü de simgelediği bilinmektedir. Ayrıca burç ve gezegen tasvirlerinde de karşımıza çıkmaktadır.5

Geyik, daha çok Asya'daki çok tanrılı inançlarla ve tasavvufla ilişkili bir figürdür ve yol gösterici özelliğinden dolayı kutsal bir hayvan olarak kabul edilmektedir. İnsandan daha hızlı ve güçlü oluşu nedeniyle büyülü güçleri üzerinde toplamasına yol açmıştır. Geyik güçlü ve yırtıcı bir hayvan olmadığı için, insanların daha çok manevi dünyasında yer almıştır. Bu nedenle de geyik figürü, din adamlarının özellikle de dervişlerin kutsal hayvanı olarak önem kazanmıştır.6

Çift başlı kartal, Orta Asya ile ilişkili bir motif olmakla birlikte, tek ve çift başlı olarak değişik çevrelerde ortaya çıkar. Koruyucu ruh ve güç simgesi olarak görülür.7 Güç simgesi olma özelliği, çift başlı kartalın Artuklu ve Selçuklu sultanlarının simgesi olarak kullanılmasına yol açmıştır.

Balık, her dönemde genellikle sayısız yumurtaları ve suda yaşaması nedeniyle bolluk, bereket, kısmet aydınlık ve canlılık vb. sembolik anlamlarının yanı sıra, burç ve Türk takvim hayvanı olarak karşımıza çıkmaktadır.8

Fil, gücü, kuvveti ve yüceliği sembolize etmektedir.

Ejder, Türk sanatında takvim hayvanı olmasının yanı sıra bolluk, bereket, ahenk, hareket, kainat, gökyüzü, iyilik, kötülük, karanlık, su, yağmur, güneş vb. sembolik anlamlara sahiptir.9

Karamanoğulları, Eretnaoğulları ve Menteşeoğullarına ait üçü cami, ikisi medrese, biri zaviye, biri de hamam olmak üzere dört değişik türde yedi yapıda figürlü süsleme görülmektedir.

Karamanoğulları Beyliği'ne ait cami, medrese ve hamam olmak üzere üç farklı türdeki yapıda cephe (çörten), portal (mukarnas yüzeyinde), kapı (kemer yüzeyinde) üzerinde; doğada görülen ve tüm vücuttan oluşanlar güvercin, kaz, balık ile hayali hayvanlar ve sadece figürün başından oluşan ejder olmak üzere, iki grupta dört figür yer almaktadır.

Eretnaoğulları Beyliği'ne ait iki cami ve bir zaviye olmak üzere iki türde üç yapıda cephe (çörten), portal, (pano içinde), eyvan (şeritler içinde) üzerinde; doğada görülen ve sadece figürün başından oluşan (arslan, at, boğa, balık, fil, oğlak); tüm vücudu gösterilen (arslan, kuş-tavus kuşu, ismi ve cinsi belirlenemeyen kuşlar-balık, tavşan) ile hayali hayvanlar ve sadece figürün başından oluşan (ejder); ile tüm vücudu gösterilen (çift başlı kuş-kartal) olmak üzere iki grupta ondört figür bulunmaktadır.

Menteşeoğulları Beyliği'ne ait bir yapıda, eyvan kemer köşeliklerindeki panoların içinde, doğada görülen ve tüm vücudu gösterilen figürler grubuna giren birer arslan figürü yer almaktadır.

Saruhanoğulları, Aydınoğulları ve Hamidoğulları beyliklerine ait örneklerde figür görülmemektedir.

Beylikler dönemine ait örneklerde görülen figürler, herşeyden önce bulundukları yerler ve biçimsel düzenlemelerle birbirinden ayrılmaktadır. Sadece Karamanoğullarından ejder, Eretnaoğulları'ndan ise arslan figürü çörten üzerinde yer almalarıyla; Eretnaoğullarından çift başlı kuş ile Menteşeoğullarından arslan figürleri ise pano içinde bulunmalarıyla benzerlik göstermektedir. Bunların dışında, birbirine konum ve biçimsel düzenlemeler ile üslupsal olarak benzememektedir.

Eretnaoğulları örneklerinden Niğde Sungur Bey Camii giriş eyvanında yer alan örnekler, bir şeritte yer almaları ve kıvrık daldan çıkmaları gibi özellikleriyle, Menteşeoğulları'na ait bir örnekse (Peçin Ahmet Gazi Medresesi ana eyvan kemer köşeliklerinde) arslan figürlerinin arka kısımlarının üzerine oturmaları ve ellerinde sancak tutmaları; yine Eretnaoğullarına ait yapılardan birinde (Turhal Gümüştop Zaviyesi kapısında) arslan figürleri kapının iki yanında ve hareket eder durumda olmalarıyla diğer örneklerden ayrılmaktadırlar. Karamanoğullarına ait bir örnekteki (Karaman Arapzade Camii'nde çörtenlerde) ejder figürü, üslup ve işçiliğinin kabalığıyla diğer örneklerden ayrılmaktadır. Bu tür farklılıkların nedenini, yapılardaki tarih farkı ile açıklamak uygun olabilir.

Figürlü kompozisyonlardan, doğada bulunan hayvan tasvirlerinden, sadece figürün başından oluşanlardan arslan, boğa, fil, oğlak; tüm vücudu tasvir edilenlerden, türleri ve isimleri belirlenemeyen kuşlar; hayali hayvanlardan, sadece figürün başından oluşan ejder figürlerinden ilki, Anadolu Selçuklu dönemine ait yapılarda da görülmektedir.

Anadolu Selçuklu döneminde görülenlerin dışında Beylikler dönemine ait yapılarda yer alanları ise; doğada bulunan hayvan tasvirlerinden sadece, figürün başından oluşanlar, at; tüm vücudu tasvir edilenlerden arslan'ın ikinci çeşitlemesi; kuşlardan güvercin, kaz-balık, tavus kuşu, tavşan; hayali hayvanlardan sadece figürün başından oluşanlardan ejderin ikinci çeşitlemesi, vücudunun tümü gösterilenlerden ise çift başlı kuş oluşturmaktadır. Erken Osmanlı dönemine ait yapılarda ise figürlü süsleme görülmemektedir.

Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminde taş süslemede önemli bir yere sahip olan figürlü süslemenin, Erken Osmanlı dönemine ait örneklerde yer almaması dikkat çekicidir. Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemine ait figürlü süslemeler üslup, işçilik ve kompozisyon olarak az da olsa farklılık göstermektedir. Sungur Bey Camii'nin doğu taç kapısının yan duvarları pano şeklinde düzenlenerek, bitkisel ve geometrik süslemelere ilaveten, simetrik olarak yerleştirilen çeşitli hayvan figürleriyle süslenmiştir. Orijinalinde her panoda kırkbeş (45) olmak üzere toplam doksan (90) figürün olduğu anlaşılmakta, ancak bunların büyük bir kısmı tahrip olmuştur. Hayvan başları spiral kıvrık dalların uçlarında ve aralarındaki boşluğu dolduracak şekilde yerleştirilmiştir. Figürlerden kuşlar ve balıklar'ın vücutları tam olarak, diğerlerinin (fil, oğlak, at, panter, antilop, ejder, sıçan, boğa, tavşan, maymun, köpek, arslan, koyun, tavuk ve balık) ise sadece başları betimlenmiştir. Bu figürlerin oniki hayvanlı Türk takviminin bir hatırası olarak, taçkapıyı süslemek amacıyla yapıldığı düşünülebilir. Takvimdeki hayvanların tamamına yakını burada işlendiği görülür. Kuş, fil ve oğlak vb. figürler takvimde olmayan hayvanlardır. Bu takvimin Türkler arasında, İslamiyetten sonra da yaşaması süphesiz Moğol istilasının bir neticesi olmalıdır.10

İkonografik olarak hayvan başlarının bitki dallarının ucunda yer almasına, 11. yüzyıldan itibaren Büyük Selçukluların dağılmış oldukları bölgelerde rastlanmakta ve kökü Gazneliler vasıtasıyla Hunlara kadar uzanmaktadır. Bitkisel zemin üzerine işlenen çeşitli hayvan figürlerinin en erken tarihli örneklerinden biri, Gazneliler dönemine ait mermer kapı kanadında (11. yy.) görmekteyiz.11

Anadolu Selçuklu döneminde Karatay Han'ın (1241) çeşme eyvanında, Ak Han'ın (1253) avlu taçkapısında, Bünyan Ulu Camii (1256), Sivas Gök Medrese (1271-72) ve Sivrihisar Alemşah Kümbeti'nin (1327-28) taçkapılarında da bu tip süslemelere yer verilmiştir.12 Bu örneklerde de hayvan figürlerinin bitkisel zeminle kaynaştığı, fakat figür sayısı ve çeşidinin Sungur Bey Camii'nden daha az olduğu görülmektedir. Türk sanatında takvim hayvanı olarak gösterilen figürlerde belli bir prensip gözlenmektedir. Figürler bitkisel kıvrımlardan gelişmiş ve arada bütün ya da 3/4 profilden figürlerde görülmekle birlikte, genelde yalnızca başlar işlenmiştir. Aynı şekilde Emir Saltuk Kümbeti (XII. yüzyılın ortaları),13 Karatay Han ve Ak Han'da hayvanlar tüm gövdeleri ile işlendiği halde Bünyan Ulu Camii, Sivas Gök Medrese, Sungur Bey Camii ve Alemşah Türbesi'nde stilize edilerek sadece başlarıyla verildiği görülmektedir. Anadolu'da camiler içerisinde bu üsluptaki figürlü süslemelere yalnız Bünyan Ulu Camii (1256) ile Sungur Bey Camii'nde rastlamaktayız. Bünyan Ulu Camii'nin taçkapısında kıvrık dallar arasında bir sağa bir sola dönük sıralanmış sadece stilize (grifon ve arslan) motiflerine yer verilirken, Sungur Bey Camii'nde ise tesbit edebildiğimiz kadarıyla onaltı çeşit hayvan figürünün işlendiği görülür. Ayrıca bu yapıda oniki hayvanlı Türk takviminin haricinde de figürlere rastlanılmaktadır. Anadolu Selçuklu mimarisinde ise, takvim hayvanları hiçbir zaman tam olarak işlenmemiş, aynı cins hayvanlar tekrarlanmış veya takvimde bulunmayan hayvanlar programa dahil edilmiştir.

Niğde Sungur Bey Camii (1335) eyvanındaki figürlü süslemeler, bir daldan çıkmaları ile Bünyan Ulu Camii portalindeki figürlere; figür sayısı ve farklı figürlerin yer almasıyla da Kayseri Karatay Han (1230-40) türbe kapısındaki, Denizli Ak Han (1253) portalindeki ve Sivas Gök Medrese (1271-72) portalindeki figürlerle benzerlik göstermektedir. Bunlardan Sivas Gök Medrese portalindeki figürlere kıvrık daldan çıkmalarının, farklı ve çok sayıda olmalarının yanı sıra işçilik ve üslup olarak da benzemektedir. Turhal Gümüştop Zaviyesi kapısındaki arslan figürleri de, kapının iki yanında yer almaları ve hareket halinde olmaları ile Diyarbakır Kalesi Yedikardeş Burcu'ndaki, Silvan Kalesi'ndeki ve İncir Han'daki arslan figürlerine benzemektedir. Niğde Sungur Bey Camii kuzey portalindeki çift başlı kuş figürü de Anadolu Selçuklu dönemindeki çift başlı kartal kompozisyonunun Beylikler dönemindeki uygulaması olmasıyla önemlidir. Konya-Meram Hasbey Hamamı kapısındaki kaz-balık kompozisyonu hem kompozisyon, hem de üslup olarak tek örnektir. Taşkın Paşa Camii arslan başlı, Karaman Arapzade Camii ejder başlı çörtenlerinin, Anadolu Selçuklu döneminin figürlü çörten geleneğinin Beylikler dönemindeki devamı olduğu söylenebilir. Karaman Hatuniye Medresesi portalindeki güvercin ise kompozisyon olarak, vücudun cepheden, başın ise profilden gösterilmesi, yelpaze kuyruğun bacakların arasından aşağı sarkması vb. özellikleri ile Anadolu Selçuklu döneminin çift başlı kartal kompozisyonunun güvercine yansıması olarak görünmektedir.

Beylikler dönemi taş süslemesinde çok yoğun görülmese de, figürlü süsleme gerek düzenleme, gerekse kompozisyon olarak Orta Anadolu'daki örneklerde Anadolu Selçuklu etkilerini sürdürürken; Batı Anadolu örneklerinden Peçin Ahmet Gazi Medresesi'nde (1375-76) görülen arslanlar biçimsel düzenleme ve kompozisyonu ile diğer örneklerden farklı yeni bir uygulama olarak karşımıza çıkmaktadır.

Eretnaoğulları örnekleri bir şeritte yer almaları ve kıvrık daldan çıkmaları gibi özellikleriyle, Menteşeoğulları arslan figürleri, arka kısımlarının üzerine oturmaları ve ellerinde sancak tutmaları; yine Eretnaoğulları arslan figürleri kapının iki yanında ve hareket eder durumda olmalarıyla diğer örneklerden ayrılmaktadırlar. Karamanoğullarındaki ejder figürü, üslup ve işçiliğinin kabalığıyla diğer örneklerden ayrılmaktadır. Bu tür farklılıkların nedenini, yapılardaki tarih farkı ile açıklamak uygun olabilir.

Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminde taş süslemede önemli bir yere sahip olan figürlü süslemenin, Erken Osmanlı dönemine ait örneklerde yer almaması dikkat çekicidir. Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemine ait figürlü süslemeler üslup, işçilik ve kompozisyon olarak az da olsa farklılık göstermektedir. Niğde Sungur Bey Camii (1335) eyvanındaki kuzey portalindeki süslemeler Anadolu Selçuklu dönemindeki kompozisyonların Beylikler dönemindeki uygulaması olmasıyla önemlidir. Taşkın Paşa Camii arslan başlı, Karaman Arapzade Camii ejder başlı çörtenlerinin, Anadolu Selçuklu döneminin figürlü çörten geleneğinin Beylikler dönemindeki devamı olduğu söylenebilir. Karaman Hatuniye Medresesi portalindeki güvercin ise kompozisyon olarak, vücudun cepheden, başın ise profilden gösterilmesi, yelpaze kuyruğun bacakları arasından aşağı sarkması vb. özellikleri ile Anadolu Selçuklu döneminin çift başlı kartal kompozisyonunun güvercine yansıması olarak görünmektedir. Bu özellikler, Anadolu Selçuklu figür geleneğinin Beylikler döneminde de devam ederek beyliklerle birlikte sona erdiğini göstermektedir.

Anadolu Selçuklu döneminde ve İlhanlı döneminde figürlü süslemede yer alan insan ve fnatastik yaratıklardan sfenks, harpi sirenler ile hayvan mücadele sahnelerinin Beylikler döneminde görülmemesi dikkat çekicidir. Bu durumu, S. Mülayim, "14. yüzyıl, avcı göçebe hayat tarzını değiştiren Türklerin Anadolu'da şehir kültürüne geçişlerine tanık olan bir kesittir. Dede Korkut hikayelerinin Yunus Emre'nin Tasavvuf dünyasına dönüşmesi, toprak ve bitkiler evreninin daha yakından hissedilmesi, Türkler'in yaban dünya ile ilişkilerini ağır ağır kesmiştir. Yeni hayat tarzı daha ılımlı ve barışçıdır. Şehir kültürünü yaşayan yönetici zümre İslam ve tasavvufla içli dışlı oldukça, edebiyatta da örnekleri görüldüğü üzere, plastik sanatlarda yeni bir dil hakim olur. Bundan böyle dekorasyon formlarında yansıtılması gereken nesneler, çiçekler ve yapraklardır. Beylikler devrinde yönünü bulan yeni hayat tarzını ve inanç sistemini hiçbir şey geometrik ve bitkisel formlardan daha iyi ifade edemezdi...Bu bakımdan Anadolu Selçuklu döneminden başlayarak, Beylikler dönemini yaşayan yazı ve geometrik şekiller Osmanlı dönemi sonuna kadar gelişmesi rahatça izlenebilen soyut anlatımlardır"14 şeklinde açıklamaktadır.

Sonuç olarak, bu özelliklerden hareketle Anadolu Selçuklu figür geleneğinin Beylikler döneminde de devam ederek beyliklerle birlikte sona erdiği, ancak figürlü süslemenin sona ermesine rağmen geometrik, bitkisel yazı vb. süslemelerin Osmanlı döneminden günümüze kadar süregeldiği söylenebilir.

1 G. Öney, Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları, Ankara 1988, s. 31-32.

2 O.Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Ankara,1965, s. 33, 259; C. Cahen, Pre-Ottoman Turkey, New York, 1968, s. 4, 13; N. Diyarbekirli, "Türk Sanatının Kaynaklarına Doğru", Türk Sanat tarihi Araştırma İncelemeleri, II, İstanbul, 1969,s.193; G. Öney, "Anadolu Selçukluları'nda Heykel, figürlü Kabartma ve Kaynakları Hakkında Notlar", Selçuklu Araştırmaları Dergisi, I (1970), s. 190-191; A. İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm, Ankara 1986, s.207.

3 Meyers, Meyers Lexikon, VII, Leipzig 1927, s. 1225-26; S. Ögel, "Selçuk Sanatında Çift Gövdeli Aslan Figürü", Belleten, XXVI/103 (1962) s. 530; W. Hartner-R. Ettinghausen, "The Conquering Lion, the Life Cyle of a Symbol", Oriens, XVII (1964) s. 161-172; G. Ferguson, Singns and Symbols in Christian Art, New York 1966, s. 21-22; G. Öney, "Anadolu Selçuklu Mimarisinde Arslan Figürü", Anadolu (Anatolia), XIII (1971), 1, 31-41; A. Durukan, "Ak Han'ın Süsleme Programı", Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar. Güner İnal'a Armağan, Ankara 1993, s. 149.

4 L. Bakhtiar, Sufi. Expressions of the Mystic Quest, New York 1987, s. 74)

5 G. Öney, "Anadolu Selçuklu Mimarisinde Boğa Kabartmaları", Belleten, XXXIV/133 (1970), s. 92, 98-99)

6 S. Mülayim, "Anadolu'da Hayvan Üslubunun Bir Örneği", Folklor ve Etnografya Araştırmaları, Ankara 1984, s. 334-336.)

7 G. Öney, "Anadolu Selçuklu Mimarisinde Avcı Kuşlar, Tek ve Çift Başlı Kartal", Malazgirt Armağanı, Ankara 1972, s. 139-172; S. Erdem, "Çift Başlı Kartal ve Anka Üzerine", Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3/8 (1990) s. 72-80.

8 G. Öney, "Anadolu Selçuklu Sanatında Balık Figürü (The Fish Motif in Anatolian Seljuk Art)", Sanat Tarihi Yıllığı, II (1968) s. 157.

9 A. Stein, Serndia Detailed Report of Explorations in Central Asia Westernmost Chiono, III, Oxford 1921; G. Öney, "Anadolu Selçuklu Sanatında Ejder Figürleri", Belleten, XXXIII/130 (1969) s. 171-216; E. Esin, "Selçuklu Sanatı Evren Tasvirinin Türk İkonografisinde Menşe'leri", Selçuklu Araştırmaları Dergisi, I (1970) s. 161-182; G. İnal, "Susuz Han'daki Ejderli Kabartmanın Asya Kültür Çevresindeki Yeri", Sanat Tarihi Yıllığı, IV (1971) s. 153-184; M. Önder, "Yeni Bulunan Selçuklu Devri Ejder Figürleri", Kültür ve Sanat, II/4 (1976) s. 12-16; Y. Çoruhlu, Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi, İstanbul 1995, s. 43-72; Y. Çoruhlu, Türk Mitolojisinin ABC'si, İstanbul 1998, s. 141-144.

10 O. Turan, Oniki Hayvanlı Türk Takvimi, İstanbul, 1941, s. 1,25.)

11 A. Bombacı, "Summary Report on the Italian Archeological Mission in Afghanistan. Introduction the Excavations at Ghazni", East and West, 10 (1959), s.3-22, fig.: 11-12; S. Ögel, "Anadolu Selçuklu Sanatının Önemli Bir Kaynağı: Gazne Sanatı", Türk Kültürü Araştırmaları Dergisi, 2 (1964), s. 197; G. Öney, a.g.e., s.187 vd.)

12 E. Diez "The Zodiac Reliefs at the Portal of the Gök Medrese in Siwas", Artibus Asiae, XII (1949) s. 99-104; D. Ferrero, "Il Caravanseraglio di Ak Han Presso Denizli" Palladio, III-IV (1959) s.1-16; S. Dilaver, "Bünyan Ulu Camii-Erbaa/Akçaköy (Fidi) Silahtar Ömer Paşa Camii", Sanat Tarihi Yıllığı, II (1968) s.188-189; J.P. Roux, "Lé Decor Animé du Caravanseroul de Karatay en Anatolie", Syria, XLIX (1972), s. 386-392; Ş. Akalın, "Karatay Han'ın Çeşme Eyvanını Kuşatan Hayvan Figürleri ile İlgili Bazı Yorumlar", Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, II/5 (1989), s.54-61; A. Durukan, "Ak Han'ın Süsleme Programı", Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar: Güner İnal'a Armağan, Ankara 1993, s. 143-160)

13 H. Gündoğdu, "İslami Devir Erzurum Yapılarındaki Figürlü Kabartmalar Üzerine", IV. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri (25-26 Nisan 1994), Konya 1995, s. 19-32.)

14 S. Mülayim, "Anadolu Türk Sanatında XIV. Yüzyıl", Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10 (1991) s. 2-14.).



Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   95
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə