Dil denir. DİLBİLGİSİ Bir dili doğru konuşmayı ve yazmayı öğreten bilime DİLBİLGİSİ diyoruz. Ses



Yüklə 483.41 Kb.
səhifə1/4
tarix28.07.2018
ölçüsü483.41 Kb.
növüYazı
  1   2   3   4




DİL NEDİR?

Dil: Duygu, düşünce ve isteklerimizi anlatmakta kullandığımız işaret ve seslere dil denir.

DİLBİLGİSİ

Bir dili doğru konuşmayı ve yazmayı öğreten bilime DİLBİLGİSİ diyoruz.



SES

Kulağın duyduğu titreşimlerdir. Dil bilgisinde ise ses, akciğerlerden gelen havanın ses tellerini titreştirmesiyle meydana gelir.

HARF

Harf: Seslerin yazıdaki işaretleridir.

ALFABE

Alfabe: Bir dilde bulunan harflerin tümüdür.

SESLİ (ÜNLÜ) HARFLER

Sesli Harfler

Ağzımızdan hiçbir engele uğramadan çıkan, tek başlarına söylenebilen seslere ünlü (sesli) harf denir.

Türkçe’de 29 harfin 8’i seslidir. Bu sekiz sesli harf tek başına bir hece oluşturabilirler.

Sesli Harfler: a, e, ı, i, o, ö,u, ü.

Ünlü harfler çıkışları sırasında dilin, dudakların ve ağzın durumuna göre gruplandırılır. Bu gruplandırma aşağıdaki tablodaki gibidir.




a : kalın-düz-geniş
e : ince-düz- geniş
ı : kalın-düz-dar
i : ince-düz-dar
o : kalın-yuvarlak-geniş
ö : ince-yuvarlak-geniş
u : kalın-yuvarlak-dar
ü : ince-yuvarlak-dar



BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU

Türkçe bir kelimede ilk hecedeki sesli harf kalın ise diğerleri de kalın; ince ise diğerleri de ince olmalıdır.

Bu kurala “büyük ünlü uyumu” (kalınlık-incelik uyumu) denir.

Ör:
öğretmenle
İlk hecedeki "ö" ince olduğu için diğerleride ince, Büyük Ünlü Uyumuna uyar.

sonsuzlu


İlk hecedeki "o" kalın olduğu için diğerleride kalın, Büyük Ünlü Uyumuna uyar.

Büyük Ünlü Uyumu İle İlgili Özelikler:


1- Büyük Ünlü Uyumu, Türkçe’nin en temel kurallarından biridir ve Türkçe kelimelerin hepsi bu kurala uyar, ancak Türkçe olduğu halde kurala uymayan kelimeler:


alma - elma; 
ana - anne; 
kangı - hangi; 
ataş - ateş; 
kardaş - kardeş; 


2- Türkçe kelimelere getirilen ekler büyük ünlü uyumuna uyar:




öğren-dik-ler-→imiz→-i 
ağaç-→lık→-ta 
kaç→-ır→-ıl-→mış 
öğret→-men-→ler


Ancak, belli başlı ekler bu kurala uymaz; çünkü bu eklerin tek bir şekli vardır. Bu ekler:




-ki : sabahki – yanımdaki – yarınki 
-yor : seviyor – geliyor – bitmiyor
-ken : başlarken – ağlarken - çocukken 
-leyin : akşamleyin - sabahleyin
-mtırak: ekşimtırak – yeşilimtırak 
-gil : halamgil – amcamgil
-daş : gönüldaş – meslektaş - ülküdaş


Bu ekler ve onların eklendikleri kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz. Tabiki uyumu bozdukları zamanlarda; yoksa




evdeki
bakıyor
gezerken
öğlenleyin
sarımtrak
teyzemgil
yandaş


bu durumlarda kurala uyarlar.

3- Yabancı kelimeler kurala uymaz.


İnsan,
gazete,
kitap,
televizyon,
sehpa,
vb.




Uyarı: Bazı yabancı kelimeler uyabilir:


sosyal,
radyo,
emniyet,
jilet,
mektep…


4- Birleşik ve tek heceli kelimeler de büyük ünlü uyumu kuralı aranmaz.




Kadıköy 
hanımeli
Pamukkale
gecekondu


film kürk saç dert gel - …


KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU

Bir kelimedeki ünlü harflerin düzlük-yuvarlaklık ve darlık genişlik yönünden uyumudur.



İki Temel Kuralı Vardır:

1- Kelimenin ilk hecesi düz (a- e- ı - i) ise diğer hecelerdeki ünlülerde düz (a- e- ı - i) olmalıdır.


2- Kelimenin ilk hecesi yuvarlak (o-ö-u-ü) ise ondan sonraki ünlüler düz-geniş (a-e); ya da
dar-yuvarlak (u-ü) olmalıdır.

Uyarı:1
K.Ü.U. aranırken bir önceki hecedeki sesli harfe göre değerlendirme yapılır.

ÖR:
Kapılar (D-D-D) Küçük Ünlü Uyumuna Uyar

sıcaklık (D-D-D) Küçük Ünlü Uyumuna Uyar

sonsuzluk (Y-Dy-Dy) Küçük Ünlü Uyumuna Uyar

öykücüler (Y-Dy-Dy-Dg) Küçük Ünlü Uyumuna Uyar

tükenmek (Y-Dg-Dg) Küçük Ünlü Uyumuna Uyar



D= Düz
Y= Yuvarlak
Dy= dar-Yuvarlak
Dg=Düz-Geniş




SESSİZ (ÜNSÜZ) HARFLER

Sessiz (Ünsüz) Harfler:



Ağzımızdan bir engele uğrayarak çıkan, tek başlarına okunamayan ve hece oluşturamayan seslerdir.

Türkçe’de 21 sessiz (ünsüz) harf bulunmaktadır.

Sessiz Harfler: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

Sessiz Harflerin söyleniş özellikleri aşağıdaki tablodaki gibidir:





SERT SESSİZ YUMUŞAMASI

(Ünsüz Yumuşaması)

Süreksiz sessizle biten bir kelime, sesliyle başlayan bir ek aldığında sondaki sert sessizleryumuşar.

(p-ç-t-k) sertleri = (b-c-d-g-ğ)’ye yumuşar.

Ör: ç – c değişimi 


kazanç-a= kazanca
sevinç-i= sevinci
tıkaç-ın= tıkacın
sayaç-ı= sayacı




t – d değişimi 


yurt-um= yurdum
kanat-ı= kanadı
metot-u= metodu
kağıt-ın= kağıdın




p – b değişimi




sahip-i= sahib
akrep-in= akrebin
kalp-e= kalbe
çorap-ım= çorabım




k- g(ğ) değişimi


fiyonk-u= fiyongu
çelenk-i= çelengi
sokak-a= sokağa
konuk-un= konuğun




Uyarı: Tek heceli kelimelerin bazıları yumuşar bazıları yumuşamaz.


t=sütü 
ip= ip
sap= sapı 
ek= ek




Dert –derdim 
çok= çoğ
cep= ceb
k= göğü


Uyarı: Özel isimlerde yumuşama olmaz.

Ahmet’e (Ahmed’e= olmaz) 
Zeynep’in (Zeyneb’in= olmaz)

Uyarı: Yabancı kelimelerde yumuşama olmayabilir.




Saatim,
milletimiz,
hukukumuz,
hürriyetin,
devlete…


Sessiz Benzeşmesi
Türkçe kelimelerde sert sessizlerden sonra sert sessiz gelmelidir. “FSTKÇ ŞHP” ile biten kelimeden sonra “c,d,g” ile başlayan bir ek geldiğinde “ç,t,k” ya dönüşür.

(FSTKÇ ŞHP)’dan sonra (Ç,T,K) gelmesine sertleşme denir.

Ör: c - ç değişimi 


kardeş-ce= kardeşç
kitap-cık= kitapçık
simit-ci= simitçi
et-cil= etçil




d – t değişimi 


koş-dur= koştur
hayat-da= hayatta
git-di= gitti
ağaç-dan= ağaçtan


g – k değişimi




yet –gin= yetkin 
üret-gen= üretken 
bas-gı= baskı 
bit-gi= bitki




Uyarı: Rakamlardan, kısaltmalardan ve özel isimlerden sonra gelen c,d,g ile başlayan eklerde sertleşir. 

21.45’te (…beş’te) 


1973’te (….üç’te) 
Ferhat’tan 
HECE (SES) DÜŞMESİ

Bazı iki heceli kelimeler sesli harfle başlayan bir ek aldıklarında son hecedeki dar ünlü (i,ı,u,ü)düşer. Buna hece (ünlü) düşmesi denir.

Karın-ım= karnım (karın kelimesi iki hecelidir, -ım ekinin eklenmesiyle ka-rı-nım şeklinde üç heceli olması gerekirken ikinci hecedeki “ı” ünlüsünün düşmesi üzerine iki heceli olmuştur.

Hem ünlüyü kaybetmiş hem de hece sayısı azalmıştır.




Fikir-i= fikri, 
zihin-im= zihnim, 
savur-uk= savruk, 
kabir-i= kabri, 
ız-ı= ağzı 
Şekil-i= şekli, 
Emir-et = emret,
hapis-oldu= hapsoldu 
kayın-ana= kaynana, 
yanıl-ış=yanlış 
ora-da= orda* (istisna) 
bura-da=burda* (isrtisna)


SES (ÜNLÜ) TÜREMESİ

Tek heceli bazı kelimelere küçültme eki (-cik) getirildiğinde sesli türemesi oluşur.




Bir-cik=biricik,
genc-cik=gencecik 
az-cık=Azıcık,
bir-cik= biricik,
gül-cük= gülücük


Pekiştirilmiş sözcüklerde de görülebilir:




Sapasağlam, güpegündüz, yapayalnız…


SESSİZ TÜREMESİ

Yardımcı eylemlerle yapılan birleşik kelimelerle sessiz türemesi meydana gelir:




Af-etmek=affetmek, 
His–etmek=hissetmek 
Zan-etmek =Zannetmek, 
Ret-etmek= reddetmek
Hal-etmek =halletmek… 


Yine bazı kelimelere sesli harfle başlayan ek geldiğinde sessiz türemesi olur:


Af-ı= affı,  his-i= hissi,  şık-ı= şıkkı  ret-i= reddi
KAYNAŞTIRMA HARFLERİ

Türkçe’de iki ünlü harf yan yana gelmez. İki ünlü harf arasında (Y-Ş-S-N) harflerinden biri türer, buna kaynaşma denir. Harflere de kaynaştırma harfi.



1- Tamlama ekleri: Anası-n-ın kuzu-s-u

2- -i,-e hal ekleri: kale-y-i, su-y-u

3- Gelecek zaman eki: oku-y-acak

4- Üleştirme eki: iki-ş-er, altı-ş-ar

5- Sıfat Yapım eki: oku-y-an, dinle-y-en

Ör: Çanta-n-ın rengi, komşu-n-un evi, soru-n-un yanıtı, kapı-y-a, bahçe-y-e, çatı-y-a,

başla-y-acak, ağla-y-ınca, bilme-y-en, yedi-ş-er, elli-ş-er, anne-s-i, baba-s-ı, kuzu-s-u

Kaynaştırma harflerine, yardımcı ses de denilmektedir.
ULAMA

Sessiz harfle biten bir kelimeden sonra sesli ile başlayan kelime gelirse; sessiz ve sesli harf birleşerek tek bir hece gibi okunur. Buna ulama denir.

Başımağrıyor (ba-şı-mağ-rı-yor)

Dikkat: Her türlü noktalama işareti ulamayı bozar.

Kayalar, ≠evin=önünden=alındı.



Ör: Ben, akşam=eve gelirken=üç= ekmek=aldım. Arap=atlar yakın=eder=ırağı.

VURGU

İki yada daha fazla heceli kelimelerde bir hecenin diğerlerine göre daha baskılı ve belirgin söylenmesine denir.

Türkçe kelimelerde vurgu genelde son hecededir.



Masa,
çiçek,
baba,
çocuk,
yumurta,


Vurgu, kelime ek aldıkça son eke kayar.

Çiçek, çiçekçi, çiçekçiler, çiçekçiden 

Yer adlarında vurgu başa doğru kayar.



Bursa, Konya,

Каталог: 2009


Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə