Kay 61 Türk İdare Tarihi Ders Konu: Osmanlı Toprak Sistemi

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 465 b.
tarix12.08.2018
ölçüsü465 b.


KAY 361 Türk İdare Tarihi

  • Ders 4

  • Konu: Osmanlı Toprak Sistemi

  • Okuma:Ortaylı, 2007, sf. 113-166




Osmanlı İmparatorluğu: Genel Bir Bakış

  • 1243 Kösedağ Savaşı sonucunda İran İlhanlıları’na tabi bir devlet haline gelen Selçuklular’ın yerini aldı

    • Uç bölgelerdeki serbestlikten yararlandı
    • Önce Balkanlar’da büyüdü
  • Roma, Bizans ve Abbasiler’i andıran toplumsal, iktisadi ve kültürel bir birlik

  • 15.-17. Asırlar boyu parlak bir devir

    • Pax Ottomana (Osmanlı Barışı)
  • 18. Asır’da başlayan çöküş

    • Yerini ulus devletlere bıraktı




Neden Osmanlı Beyliği?

  • Gaza Ruhu

    • Batı’ya doğru ilerleme misyonu
  • Uç bölgelerdeki ortam

    • Savaşçı ve girişken bir yaşam tarzı
  • Selçuklu ümera ve fukahasının ve teşkilat geleneğinin devam ettirilmesi

  • Demografik etkenler

    • Sürekli insan yığınlarının akışı
  • Kısmi asimilasyon

    • Mihaloğlu
  • Bizans’ın zaman zaman Osmanlı askeri yardımına başvurması

  • Fethedilen yerdeki vergi ve angaryaların hafifletilmesi



Osmanlı Fetihleri-1

  • 1354 Gelibolu

  • 1361 Edirne

  • 1387 Selanik

  • 1396 Niğbolu Savaşı ile Bulgaristan Hakimiyeti

  • I. (Yıldırım) Beyazid döneminde (1389-1402) Batı Anadolu Beylikleri, Karaman, Kadı Burhaneddin Beyliği fethedildi

  • 1402- 1413 Fetret Devri

    • Timur istilası
    • İran ve Memluklular gibi diğer Ortadoğu devletleri de zayıfladı




Osmanlı Fetihleri-2

  • 1444- Varna, 1448 II. Kosova zaferleri ile Balkanlar’da kesin hakimiyet

  • 1453 İstanbul’un fethi

  • 1460 Mora

  • 1468 Karaman Beyliği’nin ilhakı

  • 1473 Otlukbeli Savaşı- Akkoyunlular

  • 1475 Kırım Hanlığı Osmanlı himayesine alındı

  • 1514 Çaldıran Zaferi

  • 1516 Merc-i Dabık, 1517 Ridaniye- Memluklar

  • 1526 Mohaç Zaferi- Macaristan hakimiyeti





Osmanlı‘da Din-1

  • İstanbul’un fethinden sonra Batı-Doğu kiliselerinin birleşmesine karşı çıkan Gennadios patrik ilan edildi

  • Bosna’da Bogomolizm

    • Hz. İsa sadece peygamber
    • Kilise hiyerarşisini red, manastır feodalizmine karşı direniş
    • Katolik Zulmü
    • Osmanlı fethinden (1463) sonra ahali İslamiyet’e dönmeye başladı
    • Arnavutluk’ta da benzer bir durum


Osmanlı‘da Din-2

  • I. Selim ve Kanuni devrinde Osmanlı İmparatorluğu bir Sünnilik misyonu yüklendi

    • Fatih döneminde Rönesans’a ilgi
      • Oğlu II. Beyazid Osmanlı kurumlarını şeriata göre restore ettirdi
    • Devlette şeriat düzeni güçlendi
    • Ulemanın egemenliği arttı
    • 1517’de Mekke Şerifi Yavuz Selim’e halifelik alametlerini teslim etti
  • Habsburglar ile Fransa ve Protestanlar arasındaki rekabetten yararlanıldı



Tımar Sistemi-1

  • Sasaniler, Bizans, Araplar ve Selçuklular’daki sisteme benzer

    • İki temel toplumsal grup
      • Yöneten (kontrol eden) ve yönetilen (üreten, itaat eden, reaya) ayrımı
  • Bir yerin vergi gelirlerinin tümünün ya da bir kısmının hizmet karşılığı devri

    • Mali, idari ve askeri amaçları olan bir sistem
    • Sadece arazi geliri değil, diğer vergi kalemleri de tımara konu olabilir
    • Ülkenin bazı bölümlerinde istisnai rejimler uygulanmıştır


Tımar Sistemi-2

  • Neden Tımar Sistemi?

    • Bürokrasinin yetersizliği
      • Vergi tahsilatı güç
    • Para ekonomisine geçilememesi
    • Ulaşım, haberleşme ve kayıt tutma güçlükleri
  • İmparatorluk büyüdükçe her fethedilen arazi savaşçılara dağıtılmayıp devlet adına bir kısmının elde tutulması

    • Miri arazi
  • Fetihten hemen sonra tahrir işlemleri uygulanır

    • Arazinin tahmini geliri, kime dirlik olarak verileceği
    • Padişah tasdiki ile geçerlilik kazanır
    • Hıristiyan askerlere de verilmiştir


Osmanlı’da Arazi Türleri

  • 1. Miri Arazi

    • Has
      • Padişah ve yüksek yöneticilere
      • Yöneticilere kural olarak irsi olarak geçmezdi, ama uygulamada işlemediği de oldu
    • Zeamet (20.000 akçe ve üstü)
      • Irsi olarak geçen sipahi dirliği
    • Tımar (3.000-20.000 akçe)
  • 2. Vakıf Topraklar

  • 3. Özel mülkiyet, emlak topraklar



Osmanlı’da Vergiler-1

  • 1. Şer’i Vergiler

  • Zekat

  • Aşar (Öşür)

    • Müslümanlardan alınan arazi vergisi
    • ½, 1/10 arası
    • Sipahiye verilir
  • Haraç

    • Hıristiyanlardan alınan arazi vergisi
  • Cizye

    • Baş vergisi
    • Mali duruma göre değişir
    • Hazineye alınır
    • Tanzimat’tan sonra toplanması gayrimüslim cemaat liderlerine bırakıldı


Osmanlı’da Vergiler-2

  • 2. Örfi Vergiler

    • Sultan fermanı ile
    • Nitelik ve miktarları bölgelere göre farklı
    • Her sancağa ait kanunnamelerle düzenlenir
    • Dirlik sahipleri para veya hizmet olarak toplar
      • Örn: Hıristiyanlardan baş vergisi: İspençe
  • 3. Zamanla ortaya çıkan diğer vergiler

    • Örn: Tapu resmi
    • Zamanla artmış, yolsuzluk ve usülsüzlüğe neden olmuştur
  • 4. Olağanüstü durum (Avarız) vergileri

    • Zamanla sürekli hale geldi
    • Tımar sistemi bozulunca sürekli arttı, Tanzimat ile kaldırıldı
    • Stratejik hizmet yapanlar ve madde üretenlere bazı muafiyetler


Osmanlı’da Toplumsal Sınıflar

  • Yöneten ve yönetilen

  • Yöneten, vergilerden muaf

    • Askeri Sınıf
    • Saray
    • Divan
    • Merkezi hükümet memurları
    • Beylerbeyi, sancakbeyi ve hane halkları
    • Ulema sınıfı
  • Yönetilen

    • Şehir esnafı
    • Kırsal bölgelerdeki tarımsal üreticiler
    • Silah taşımak ve yönetime katılmak yasak


Osmanlı’da Kırsal Hayat

  • Bizans-İran, Bizans-Arap çatışmaları, Moğol İlhanlı istilası

    • Köyü ve köylüyü harap etti
    • Anarşi artmış, insanlar kalelere çekilmiştir
    • Yollar emniyetsiz
  • Anadolu’nun kolonizasyonu

    • Göçebelerin toprağa yerleştirilmesi
  • Sipahi yolsuzlukları

    • Türkmen göçebe ve köylülerin isyanları
      • Örn: Celali isyanları
  • Vakıf ve zaviye köyleri

    • Ruhani federalizm
    • Manastırlara bırakılan köyler




17. Asır ve Sonrası

  • Ateşli silahların gelişmesi

  • Ticaret yollarının kayması

  • Gümüş para enflasyonu

    • 15. Asır sonu
  • İltizam sisteminin yaygınlaşması

    • 16. Asır’dan itibaren köylü, vergisini nakdi olarak vermeye zorlandı
    • Yerel nüfuz gruplarının oluşması
    • Tarımsal zenginlik artmadığı için güçlü bir burjuva grubu ortaya çıkmamıştır
      • Absentee landlords
  • Atlantik ekonomisinin etkileri

    • Ticareti yasak hammaddeler dışarıya çıkmaya başladı
    • Ülkeye ucuz mamul madde girmeye başladı


KAY 361 Türk İdare Tarihi

  • Ders 5

  • Konu: Osmanlı Devleti’nin Merkez Örgütü

  • Okuma: Ortaylı, 2007, sf. 169-222



Osmanlı Yönetim Örgütü

  • Merkez ve Eyalet Örgütleri

  • Merkez Örgütü

    • Padişah ve Saray
    • Divan-ı Hümayun ve bağlı bürolar
    • Vezir- Azam ve Bab-ı Ali
    • Bab-ı Fetva ve İlmiyye Örgütü
    • Defterdarlık ve Maliye Örgütü
    • Kapıkulu Ocakları ve Donanma


Padişah ve Saray

  • Padişah, merkez örgütünün başıdır

    • İlk zamanlarda “Bey” ya da “Han” ünvanlarını taşımıştır
  • Askeri Gelenek:

    • Sade bir protokol
    • Örf ve adetlere, istişareye dayanan bir yönetim tarzı
    • Etrafında önemli nüfuz gruplarının ve hanedanların temsilcileri vardı
    • Savaşçı kişilik ve yetenekler ile sivrilen bir primus inter pares (eşitler arasında birinci)
  • Yıldırım Bayezid’den itibaren

    • Şaşaalı bir protokol
    • Mutlak bir hükümdar
  • Padişah tipini asıl yaratan Fatih Sultan Mehmed

    • Protokol esasları
    • Kanunlar


Hükümdarlık Gerekleri

  • Hanedana mensup olmak

  • Oğuz boyları ve Selçuklular’daki gibi ülke hanedanın ortak malı değil

    • Her hanedan üyesinin veraset hakkı yok
  • Primogenituras (Büyük oğulun tahta çıkması)

    • İlk kardeş katli, Yıldırım Bayezid
    • Fatih Kanunnamesi kardeş katlini yasalaştırdı
  • I. Ahmet’ten itibaren senyoritas (tahta hanedanın en yaşlı erkeğinin çıkması)

    • Şehzadeler artık sancaklara tayin edilmeyip haremde kapalı bir hayat sürmüşlerdir




Egemenliğin Kaynakları

  • Meşruiyeti sağlayan siyasal formüller:

  • “Oğuz Han” neslinden gelme iddiası

    • Kayı boyunun Oğuzlar’ın en asil boyu olduğu iddiası
  • Mistik rivayetler:

    • Osman Gazi’nin rüyası, Şeyh Edebali’nin yorumu
    • İlahi işaretler ile egemeliği ele alma motifi
      • Rus Rürik Hanedanı’nda ve Avusturya Habsburgları’nda da vardır
  • Hanedanın hakimiyetinin meşru kaynağının Allah’a dayandırılması

    • Halifelik kurumu


Şehzadelerin Yetişmesi

  • 17. Asıra kadar sancaklarda idare ve askerlik öğrenirlerdi

  • II. Selim’den sonra şehzadeler sarayda hapsedilmeye başlandı

    • Cellat korkusu ile yaşamışlardır
    • Çoğunlukla iyi bir eğitim görememişlerdir
    • İç ve dış entellektüellerden kopuk bir hayat yaşamışlardır


Padişahlar ve Hilafet

  • 15. Asır’da artık Oğuz boylarının başkanlığından çok Roma Kayzeri olmak benimsenmiş

    • Müslümanların koruyucusu ve emiri
    • Fatih ve II. Bayezid hilafete benzer ünvanlar taşımıştır
  • Yavuz Sultan Selim’in hilafet sembollerini törenle aldığı rivayeti 18. Asır’da ortaya atılmıştır

    • Yavuz, halifelik ünvanını kullanmamıştır
  • 1789 Ayanlı Kavak Antlaşması ile Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı kabul edilmiştir

    • Bu ülkedeki Müslümanlar üzerinde ruhani otorite kurmak için hilafet makamı ileri sürülmüştür
    • Uluslararası ruhani bir kurum oluşturulması
    • Abdülaziz ve II. Abdülhamit tarafından kullanılmıştır
      • Cesaro-papizm


Osmanlı Şeriat Devleti miydi?

  • Tartışmalı bir konu

  • Kimi yazarlara göre, yönetim ve yargıda şer’i hükümlerin hakim olduğu bir sistem

  • Kimileri, gayrimüslim gruplara tolerans gösterildiğini; yönetim ve adalet konusunda özerlik tanındığını, bunun bir tür laiklik olduğunu söylerler

  • Bir grup da, uygulamada şer’i mevzuattan çok örf ve adetlerin hakim olduğunu söyler

    • Toplum ve devlet hayatının temel kurum ve ilişkileri, örfi kanunlarla, hatta mahalli gelenek ve teamüllere göre düzenlenmiştir


Osmanlı Şeriat Devleti miydi?

  • Ulema bazı konularda “şer’i maslahat değildir, ul’ulemr ne ise öyle olsa...” diyerek dünyevi otoritenin koyduğu kanunları tanımıştır

  • Toplumsal örgütlenme şer’i ve geleneksel bir düzendedir

  • Laik devlette, merkezi olarak belirlenmiş kanunlar herkese eşit bir biçimde uygulanır

    • Bu anlamda Osmanlı düzeni laik değildir
    • Millet sistemi
      • Vergi, yargı, eğitim, nüfus sayımı, vb. alanlarda, yani adli ve yönetsel örgütlenmede dine dayalı bir adem-i merkeziyetçilik


Şeyhülislamlık

  • Şeriate ait sorunları çözmekle görevli

  • Padişah otoritesini sırınlandırır

    • Katl, harb gibi konular fetvasına bağlı
  • 18. Asır’dan itibaren başkent müftisine dendi

    • 19. Asır’da Şer’iye Nazırı olarak kabineye girdi
    • Klasik dönemde devlet işlerinde rolü yokken, 16. Asır’dan sonra sosyal rolleri arttı
    • 17. ve 18. Asırlarda dini baskı ve taassub
    • 18. ve 19. Asırlarda yaşanan felaketlerin tesellisi İslam’ı ideolojileştirmek olmuştur


Saray Teşkilatı

  • Sarayın Bölümleri

    • Harem
      • Hükümdarın ailesi ile özel hayatını yaşadığı yer
      • 16. Asır’dan itibaren hükümdarlar komşu devlet hükümdarlarının kızları yerine cariyelerle evlenmeye başladılar
        • Haremin önemi arttı
      • Valide ve Haseki sultanların çevresinde oluşan baskı grupları
      • Saray dışı görevlere gönderilen enderunlular haremden çıkarılan cariyelerle evlendirildi
    • Enderun
    • Birun
  • Her üç bölümde de hükümdarın özel hizmetleri kadar kamu hizmetleri de görülür

    • Babüssaade kapısından itibaren hükümdarın özel ikametgahı


Enderun

  • Saraya mensup içoğlanlarının hizmet gördüğü, padişahların günlük hayatlarının geçtiği yer

  • Enderun Mektebi

    • Osmanlı yönetici zümresinin kültürünün doğup geliştiği yer
    • İçoğlanlarına hizmet içi eğitim verilen yer
    • Devşirme çocuklarının en zeki ve seçkinleri alınır
    • Usta-çırak ilişkisi ile eğitim
    • Devşirme sistemi kalkınca da aristokrat okulu olmamıştır
  • II. Meşrutiyet ile ortadan kalkmıştır

    • Tanzimat’tan sonra modern bürokrasiye eleman yetiştiren Mekteb-i Sultani (GS) ve 1859’da da Mülkiye kurulmuştur.


Birun

  • Farsça’da taşra, dış anlamında

    • Babüssaade kapısı dışındaki görevlere denir
    • Enderun’dan Birun’a çıkmak mezuniyet ve dış görev ile taşraya atanmak demektir
  • Saray hizmetleri de dahil

    • Ziyafetler, protokol, ahırlar, av kuşları ve köpekleri, hekimlik, terzilik, hattatlık vb. işleri gören saray çalışanları
  • Zamanla sayılarının artması mali sorunlar ortaya çıkardı



Kul Sistemi

  • Devletin, padişahın kulu olan devşirmeler tarafından yönetilmesi

    • Sarsılmaz bir merkeziyetçilik (mi?)
  • Halbuki devşirme sistemi kısa bir döneme özgü

    • 14. Asır’a kadar Çandarlı ailesi gibi yerel hanedan mensupları ile Kösemihaloğulları gibi aileler komuta kademelerindeydiler
    • 16. Asır’ın ikinci yarısında devşirme adetinin kalkması ile bürokrasi ve ordu yönetimi yeniden Türklere ve diğer unsurlara geçti
      • 17. Asır’da Köprülüler
    • Ordunun önemli bir kısmını oluşturan tımarlı sipahiler devşirme değildi
  • Sonuç olarak, kapıkulu sistemi kısa ömürlü olup, iktidarın odak merkezi olmamıştır



Divan-ı Hümayun

  • Devlet işlerinde birinci derecede sorumlu bir organ

    • Kabine çekirdeği durumunu koruyup gelişimini tamamlayamamıştır
  • Hükümdarın özel danışma organıdır

    • Savaşta ve barışta devamlı toplanır
    • Mülki, askeri ve şer’i konulardaki devlet işleri, devlet reisi olan padişah adına görüşülür, onun adına karar alınır veya onun karar almasına yardım edilir
  • Padişahlar, Fatih’ten sonra toplantılara katılmamış, görüşülüp kendilerine arz edilen hükümleri onaylamışlardır.

    • Kazasker adli, defterdar mali, sadrazam genel konularda alınan kararları arzederlerdi
    • Kararlar padişah ağzından ilan edilir
    • Padişahın kabulü ile mühimme defterlerine kaydedilir
      • Mühimme defterlerinde eyaletlerle ilgili konular, tayin ve terfiler, merkezden eyaletlere veya diğer devletlere yazılan konular bulunurdu


Divan-ı Hümayun

  • Aynı zamanda yüksek temyiz mercii

  • Divanda bitmeyen veya padişaha arzı gerekmeyen işler, sadrazamın kendi sarayındaki ikindi divanında görüşülürdü

    • 17. Asır’dan itibaren Divan-ı Hümayun’un önemi azaldı ve daha az toplandı
    • Uzmanlaşma ve görev alanlarının çoğalması ile sadrazamlığa bağlı ofisler oluştu
  • Harpte toplanan divana “ayak divanı” denilirdi

    • Yeniçeri ayaklanmalarında
    • Galebe ve ulufe divanları


Divan-ı Hümayun

  • Hizmetli grupları

  • Asil Üyeler (Erkan-ı Devlet)

  • Tartışmalara katılan ve oy veren yüksek rütbeli devlet adamları

    • Vezir-i azam
    • Rumeli ve Anadolu Kazaskerleri
    • Rumeli ve Anadolu Beylerbeyleri (Vezir rütbesinde)
    • Nişancı
    • Rumeli Defterdarı
    • Kubbealtı vezirleri (3-7 tane, tecrübeli yüksek rütbeli komutanlar)
    • Vezir iseler kaptan-ı derya ve yeniçeri ağası
    • Şeyhülislam (19. Asır’a kadar üye değildi)


Divan-ı Hümayun Kalemleri

  • İşlerin yürütüldüğü bürokratik örgüt

  • Örgütün başı 17. Asır’a kadar nişancıdır

    • Padişah adına yazılan kararların bazılarını kaleme alır ve bunlara tuğra çeker
    • Örfi kanunlar ve arazi meseleleri hakkında hem divanın bilirkişisi, hem de kararların uygulayıcısıdır
      • Arazi tahrir defterlerini saklar
      • İmparatorluğun bütün tapu kayıtlarını tutar
  • Toprak sisteminin bozulmaya başladığı 17. Asır’dan sonra nişancının önemi azalmıştır

    • Sadrazama bağlı uzmanlık ofisleri nişancının yerini almıştır


Divan-ı Hümayun Kalemleri

  • Yazışma işlerinin şefi, başlangıçta nişancının yardımcısı olan reis-ül küttab (katiplerin reisi)dır.

    • Zamanla dışişlerini yürüten bir görevliye dönüştü
  • Emrinde divan ve hazine katipleri vardı

    • Dar bir kadro
      • Bir dönemde nişancı ve defterdarın ofislerinde 25’er katip vardı
    • Yoğun bir merkezi kontrolden sözetmek zor


Reis-ül Küttab’a Bağlı Bürolar

  • 1. Beylikçi/ Divan Kalemi

  • Tüm kanunname, ahidname ve fermanlar yazılıp kaydedilirdi

  • 2. Tahvil kalemi

  • Yüksek memurların tayin, terfii ve dirlik kayıtları

  • 3. Ruus Kalemi

  • Tımar ve has sahipleri dışındaki bürokratların maaş, tayin ve emeklilik işleri

  • 4. Amedi Kalemi

  • Müzakerelerin kaydı

  • İdare ve saray arasındaki yazışmaların yürütülmesi

  • Diğer bölümler

    • Teşrifatçılar
      • Protokol işleri
      • Fethedilen ülkelerdeki yerli hanedanların genç üyelerinden
    • Vakanüvisler
      • Resmi tarih yazıcıları
    • Tercümanlar
    • Güvenlik ve düzeni sağlayan çavuşlar ve kapıcılar
      • Çavuşlar elçilik ve ulaklık görevi de görürlerdi


Dış İlişkiler Sistemi

  • 18. Asır’a kadar Divan-ı Hümayun tarafından düzenlenirdi

    • 18. Asır’da bu bürolar sadarete bağlandı
  • 18. Asır’a kadar geçici elçiler gönderilirdi

    • Yeni padişahın tahta çıkışını bildirmek
    • Barış ve ticaret antlaşmaları yapmak
    • Dostluk, nezaket, iade-i ziyaret
    • Mektup ve hediye gönderme
      • “Pembe İncili Kaftan” öyküsü, Ömer Seyfettin
    • O ülkenin istemiyle
  • Osmanlı hükümdarları yabancı hükümdarların hepsini protokol bakımından kendilerine eşit saymazlardı

  • 19. Asır’da Hariciye nezareti kuruldu

    • Diğer devletlere devamlı elçiler gönderildi


Sadrazam ve Bab-ı Ali

  • Vezir-i azam, sadrazam, sahib-i devlet

    • Padişahın mutlak vekili, onun mührünü taşır
    • Sadece padişaha hesap verir
    • Has denilen yüksek gelirli dirliklerin sahibidir
    • Elçilerle görüşür
    • Siyaseten katl yetkisi vardır
  • Adliyeye (kazasker) ve maliyeye (defterdar) müdahale edemez

  • Padişah askeri sayılan kapıkulu askeri üzerinde etkili değildir

    • Ama savaşta serdar-ı ekrem sıfatıyla padişah yerine komutan olabilir


Sadrazam ve Bab-ı Ali

  • Kuruluş döneminde vezirlerin ve sadrazamların çoğu Türklerden ve ilmiyye sınıfından çıkmıştır

  • Hükümet işlerini çeşitli divanlar toplayarak görür

    • Her vezir tek tek saltanata karşı sorumludur
      • Kabine kavramı, II. Meşrutiyet’ten sonradır
  • Sadrazama bağlı görevliler

    • Sadaret kethudası: Tüm dahili işlerden sorumlu
    • Mektubçu: Özel yazışmalar
    • Sadaret kaymakamı: Sadrazam seferdeyken vekili
    • Sadrazam adına haslarından vergi toplayan görevliler



Dostları ilə paylaş:
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə