Tasavvuf. 12 BİBLİyografya: 15



Yüklə 1,19 Mb.
səhifə1/40
tarix27.12.2018
ölçüsü1,19 Mb.
#86802
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40

AHLÂK 5

KELÂM: 8


TASAVVUF. 12

BİBLİYOGRAFYA: 15

İSLÂM FELSEFESİ: 17

A) Tarihçe: 17

B) Meseleler: 19

BİBLİYOGRAFYA: 22

AHLÂK-I ADUDİYYE 22

BİBLİYOGRAFYA: 23

AHLÂK-I ALÂÎ 23

BİBLİYOGRAFYA: 24

AHLÂK-I CELÂLİ 25

BİBLİYOGRAFYA: 25

AHLAK-I CEMÂLİ 25

AHLAK-I MANSÛRÎ 25

BİBLİYOGRAFYA: 26

AHLAK-I MUHSİNİ 26

BİBLİYOGRAFYA: 27

AHLAK-I NASIRI 27

BİBLİYOGRAFYA: 28

el-AHLAK ve's-SİYER 28

AHLAKU’l-EŞRAF 28

BİBLİYOGRAFYA: 28

AHLÂKU'N-NEBÎ 29

BİBLİYOGRAFYA : 29

AHLAT 29

BİBLİYOGRAFYA: 32

AHLAT 33

BİBLİYOGRAFYA: 34

AHLAT-1 ERBAA 34

BİBLİYOGRAFYA: 35

AHLATŞAHLAR 35

BİBLİYOGRAFYA: 39

AHLWARDT, WİLHELM 40

BİBLİYOGRAFYA: 41

AHMED 41

BİBLİYOGRAFYA: 42

AHMED’I 42

BİBLİYOGRAFYA: 45

AHMED II 45

BİBLİYOGRAFYA: 46

AHMED III 46

BİBLİYOGRAFYA: 50

AHMED III ÇEŞMESİ 50

BİBLİYOGRAFYA: 51

AHMED III ÇEŞMESİ 51

BİBLİYOGRAFYA: 52

AHMED III KÜTÜPHANESİ 52

BİBLİYOGRAFYA: 53

AHMED b. ABDULLAH b. ASLİ 53

BİBLİYOGRAFYA : 53

AHMED b. ABDULLAH el-MERVEZÎ 53

(bk. HABEŞÜLHASİB el-MERVEZİ). 53

AHMED AĞA, Dalgıç 53

(bk. DALGIÇ AHMED AĞA). 53

AHMED AĞA, Vardakosta 53

BİBLİYOGRAFYA: 54

AHMED el-ALEVİ 54

Şâzeliyye'nin Derkâviyye koluna bağlı Aleviyye tarikatının kurucusu. 54

Bazı Eserleri. 55

BİBLİYOGRAFYA: 55

AHMED b. ALİ en-NECAŞÎ 56

(bk. NECAŞİ, Ahmed b. Ali). 56

AHMED b. ALİ er-RAMMAL 56

(bk. İBN ZÜNBÜL). 56

AHMED AMİŞ EFENDİ 56

BİBLİYOGRAFYA: 56

AHMED ARİF EFENDİ 57

(bk. ARİF EFENDİ, Filibeli). 57

AHMED ARİF PAŞA 57

(bk. ARİFİ AHMED PAŞA). 57

AHMED ASIM, MÜTERCİM 57

(Bk. Asım Efendi, Mütercim). 57

AHMED b. ASIM el-ANTAKİ 57

BİBLİYOGRAFYA: 57

AHMED ASIM EFENDİ, 58

GÜMÜLCİNELİ 58

BİBLİYOGRAFYA: 58

AHMED BABA et-TİNBÜKTÎ 59

Sudanlı Mâlik! fakihi, muhaddis ve biyografi yazarı. 59

BİBLİYOGRAFYA 60

AHMED BÂDİ EFENDİ 60

BİBLİYOGRAFYA: 61

AHMED el-BÂTIRKÂNİ 61

(bk. BATIRKÂNÎ). 61

AHMED el-BEDEVİ 61

Kuzey Afrika ve Mısır'ın en büyük velîsi olarak kabul edilen mutasavvıf, Bedevîyye tarikatının kurucusu. 61

BİBLİYOGRAFYA 62

AHMED BEDEVÎ KÜLLİYESİ 63

(bk. SEYYİD AHMED BEDEVİ KÜLLİYESİ). 63

AHMED BEY 63

BİBLİYOGRAFYA 64

AHMED BEY, Dukakinzâde 64

(bk. DUKAKİNZADE AHMED BEY). 64

AHMED BEY CAMİİ 64

BİBLİYOGRAFYA 64

AHMED BİCAN 64

BİBLİYOGRAFYA 66

AHMED BİCAN TÜRBESl 67

BİBLİYOGRAFYA: 67

AHMED-İ BİRİLVİ 68

(bk. AHMED ŞEHİD). 68

AHMED b. BİZL el-MERENDİ 68

BİBLİYOGRAFYA: 68

AHMED-İ BUHARİ 68

(bk. EMİR BUHARI). 68

AHMED b. CAFER 68

(bk. SEBTÎ, Ahmed b. Cafer). 68

AHMED-İ CAMİ 68

(bk. CAMİ, Ahmed-i Nâmeki). 68

AHMED CAVİD 68

BİBLİYOGRAFYA 69

AHMED CELÂLEDDİN DEDE 69

BİBLİYOGRAFYA: 69

AHMED CELÂYİR 70

BİBLİYOGRAFYA: 71

AHMED b. CEMİL el-ÂMİDİ 71

BİBLİYOGRAFYA: 71

AHMED CEVAD PAŞA 72

(bk. CEVAD PAŞA). 72

AHMED CEVDET, Bergamalı 72

(bk. BERGAMALI CEVDET). 72

AHMED CEVDET, İkdamcı 72

BİBLİYOGRAFYA 72

AHMED CEVDET PAŞA 72

(bk. CEVDET PAŞA). 72

AHMED CEZZAR PAŞA 73

(bk. CEZZAR AHMED PAŞA). 73

AHMED ÇELEBİ, Na'ne 73

BİBLİYOGRAFYA 73

AHMED ÇELEBİ, Şîve 73

BİBLİYOGRAFYA 73

AHMED-İ DAİ 73

BİBLİYOGRAFYA: 75

AHMED ed-DERDİR 76

(bk. DERDİR). 76

AHMED b. EBÛ DUÂD 76

(bk. İBN EBÛ DUAD). 76

AHMED b. EBÛ TAHİR 76

(bk. İBN EBÛ TAHİR). 76

AHMED b. EBÜ1-HAVÂRÎ 76

BİBLİYOGRAFYA: 76

AHMED EFENDİ, Beyâzizâde 77

(bk. BEYAZİZADE AHMED EFENDİ). 77

AHMED EFENDİ, Çâlâk 77

BİBLİYOGRAFYA: 77

AHMED EFENDİ, Damadzâde 77

(bk. DAMADZÂDE AHMED EFENDİ). 77

AHMED EFENDİ, Durmuşzâde 77

BİBLİYOGRAFYA: 78

AHMED EFENDİ, 78

Ebûbekirefendizâde 78

BİBLİYOGRAFYA: 78

AHMED EFENDİ, İshak Hocası 78

(bk. İSHAK HOCASI). 78

AHMED EFENDİ, Kursuncuzâde 79

BİBLİYOGRAFYA 79

AHMED EFENDİ, 79

Mestçizâde 79

BİBLİYOGRAFYA: 79

AHMED EFENDİ, Muîd 79

(bk. MUİD AHMED EFENDİ). 79

AHMED EFENDİ, Mutafzade 79

BİBLİYOGRAFYA: 80

AHMED EFENDİ, Müftîzâde 80

BİBLİYOGRAFYA: 80

AHMED EFENDİ, Müneccimbaşı 81

(bk. MÜNECCİMBAŞI. Ahmed Dede). 81

AHMED EFENDİ, Siyahî 81

BİBLİYOGRAFYA: 81

AHMED EFENDİ, Şikarizade 81

BİBLİYOGRAFYA: 81

AHMED EFLAKİ 82

BİBLİYOGRAFYA: 82

AHMED EMİN 82

BİBLİYOGRAFYA : 84

AHMED ESAD EFENDİ 85

(bk. ESAD EFENDİ). 85

AHMED ESAD PAŞA 85

BİBLİYOGRAFYA: 85

AHMED b. FADLAN 85

(bk. İBN FADLAN). 85

AHMED FAİZ EFENDİ 85

BİBLİYOGRAFYA: 87

AHMED FAKİH 87

Ahmed Fakih Adı Etrafında Toplanan Eserler. 89


AHLÂK

İnsanın iyi veya kötü olarak vasıflandırılmasına yol açan manevî nitelikleri, huyları ve bunların etkisiyle ortaya koyduğu iradeli davranışlar bütünü; bu konularla ilgili ilim dalı.

Ahlâk Arapça'da “Seciye, tabiat, huy” gibi mânalara gelen hulk veya huluk ke­limesinin çoğuludur. Sözlüklerde çoğun­lukla insanın fizik yapısı için halk, ma­nevî yapısı için hulk kelimelerinin kul­lanıldığı kaydedilir.1 Başta hadisler olmak üzere İslâmî kaynaklarda hulk ve ahlâk terimleri ge­nellikle iyi ve kötü huylan, fazilet ve reziletleri ifade etmek üzere kullanıl­mış; özellikle iyi huylar ve faziletli dav­ranışlar hüsnü'l-huluk, mehâsinü'1-ahlâk, mekârimü'l-ahlâk, el-ahlâku'l-hasene, el-ahlâku'l-hamîde, kötü huylar ve fena hareketler ise sûü'l-huluk, el-ahlâku'z-zemîme, el-ahlâku's-seyyie gibi terimlerle karşılanmıştır. Ayrıca ahlâk yanında yeme, içme, sohbet, yolculuk gibi günlük hayatın çeşitli alanlarıyla il­gili davranış ve görgü kurallarına, terbi­yeli, kibar ve takdire değer davranış biçimlerine, bunlara dair öğüt verici kı­sa ve hikmetli sözlere ve bu sözlerin derlendiği eserlere edep veya âdâb da denilmiştir. İslâmî literatürde edep teri­mi ilk dönemlerden itibaren Özel davra­nış alanları hakkında kullanılırken ah­lâk, tutum ve davranışların kaynağı mahiyetindeki ruhî ve manevî meleke­leri, insanın ruhî kemalini sağlamaya yönelik bilgi ve düşünce alanını ifade etmiştir. Bu sebeple, İslâm'da önceleri İran kaynaklı edep literatürü hâkimken daha sonra bunun yerini ahlâkın aldığı şeklindeki görüş 2 gerçeği yansıtmamaktadır.

Cahiliye Döneminde Ahlâk. İslâm önce­sinde Araplar'ın ahlâk anlayışı hakkın­daki kaynaklar, Cahiliye şiiri ve atasözleriyle Kur'an ve Sünnet gibi İslâmî bel­gelerdir. Bu kaynaklardan edinilen bil­gilere göre Cahiliye edebiyatında ahlâk kelimesine rastlanmamaktadır. Bu keli­menin tekili olan hulk ise nadiren kul­lanılmıştır. Bir ölçüde iyi ahlâk mânasını ifade etmek üzere mürüe (mürüvvet) tabirine daha çok rastlanır. Ayrıca ha­yır, mâruf ve hak gibi ahlâkî muhteva taşıyan kavramlar yanında Cahiliye er­demlerini ifade etmek üzere şecaat, kerem, sehâ, cûd ve vefa gibi çeşitli kavramlarla bunların zıtlarının kullanı­mı da oldukça yaygındı. Ancak bütün bu kavramlar yüksek ve cihanşümul bir ahlâk anlayışını ifade etmekten tama­men uzak olup dünyevî ve kabileci bir karakter taşımaktaydı. Cahiliye Arabi ikinci hayata inanmadığı için 3 bu dünyanın zevk ve safasından olabildiğince faydalanmayı hayatın ga­yesi saymıştı. Kadın. aşk. şarap ve kabi­le savaşları Cahiliye şürindeki temaların başında yer alır. O dönemin ünlü şairi Tarafe. Mu’allaka "sında. ebedîlikten söz edilemeyeceğine göre insan için ya­pılacak en iyi şeyin bütün varlığıyla ha­yatın zevklerini yaşamak olduğunu be­lirtirken Cahiliye döneminin bu hedo­nist ahlâkını dile getiriyordu. 4 Bu ahlâk telakkisinin sadık bir dili olan Züheyr'in Mu caüaka'sında geçen aşağıdaki beyitler, Cahiliye erdemleri­nin başında yer alan yiğitliğin ne anla­ma geldiğini göstermektedir: “O bir arslandır, pür silâh, keçeleşmiş Yelele­ri; tırnakları kesilmemiş. Yiğittir: Zul­me uğrayınca zalimce karşılık verir. Çarçabuk “Zulme uğramazsa kendisi zulme başlar”, “Oymağını silahıyla savunmayan kişi zillete uğratılır. Ve in­sanlara zulmetmeyen zulme mâruz ka­lır” 5

Cahiliye döneminin bütün ahlâkî fazi­letlerinin arkasında kişinin veya kabile­nin gururunu (fahr), şeref (mecd), öfke (gazap), kavmiyet (hamiyye) duygularını tatmin etme, asalet, cömertlik ve yiğit­likte şöhret kazanma, saygı görme, in­sanlarda hem korku hem de hayranlık duygusu uyandırma arzusu yatmaktay­dı. Esasen bu dönemin, fert ve kabile gururu, kibir ve serkeşlik nitelikleri do­layısıyla câhiliyye diye anıldığı Amr b. Külsûm'un Mu 'a/iaita'sı ndan açıkça an­laşılmaktadır. 6

Kur'an ve Sünnet'te Ahlâk. İslâm dînî aşiret ruhunun, rekabet ve küçümseme duygusuyla geçici hazlara düşkünlüğün doğurduğu kaba ve hoyrat geleneklerin karşısına insanın nefsini dizginlemesi. tabiatını öfke ve şiddetten koruması anlamına gelen hilm ve şefkati koydu: bu suretle insana, o güne kadar kendi dışındaki varlıklara çevirdiği mücadele enerjisini kendi nefsinin kötü temayül­lerine karşı yöneltmesini öğretti. I. Goldziher'in de belirttiği gibi 7 Arap kabile­lerinin hayat tarzları, örfleri ve uygula­maları üzerine bir toptum yapısı kur­mak mümkün değildi. Onların koyu ve anlamsız putperestlikleri, yüksek bir ahlâkın kurulmasına başlı başına bir engel teşkil ediyordu. Bu sebeple Hz. Peygamber, bir olan Allah'a itaat teme­line dayalı bir ahlâkî ve dini birlik sağla­ma görevini üstlenmiş 8; böylece kabile ve soy sop (ha­sep nesep) anlayışı yerine Allah'a saygı (takva), ferdî ve sosyal planda yücelme­nin ve değer kazanmanın ölçüsü haline gelmiş; bu ölçüye uygun olarak İslâm'ın öğretileri, Allah'ın bütün yaratıklarına karşı merhametli olmayı, beşerî ilişki­lerde dürüstlük ve güvenilirliği, karşılık­sız sevgi ve fedakârlığı, samimiyet ve iyi niyeti, kötü eğilimlerin bastırılmasını ve daha birçok faziletleri ihtiva etmiş bulunmaktadır.

İslâm ahlâkının asıl kaynağı Kur'an ve onun ışığında oluşan sünnettir. Nitekim Hz. Âişe bir soru münasebetiyle Hz. Peygamberin ahlâkının Kur'an ahlâkı olduğunu belirtmiştir. 9 Bu sebeple İslâm ahlâk dü­şüncesi Kur'an ve Sünnetle başlar. Bu iki kaynak dinî ve dünyevî hayatın genel çerçevesini çizmiş, ametî kurallarını be­lirlemiş, böylece daha sonra fıkıhçı ve hadisçiler, kelâmcılar, mutasavvıflar, hatta filozoflar tarafından geliştirilecek olan ahlâk anlayışlarının temelini oluş­turmuştur. Kur'ân-ı ;Kerîm ihtiva ettiği diğer konular gibi ahlâk konularını da herhangi bir ahlâk kitabı gibi sistema­tik olarak ele almamakla birlikte, eksik­siz bir ahlâk sistemi oluşturacak zengin­likte nazarî prensipler ve amelî kurallar getirmiştir. Konunun bu bölümünde, doğrudan doğruya Kur'an âyetlerine ve bu âyetlerin yorumunu ve uygulamasını gösteren hadislere dayanılarak İslâm'ın getirmiş olduğu ahlâk anlayışı ana hat­larıyla tanıtılmaya çalışılacaktır.

Kur'ân-ı Kerîm'de ahlâk kelimesi yer almamakla birlikte, biri “Adet ve gele­nek”, diğeri de “Ahlâk” mânasında ol­mak üzere iki yerde 10 ahlâkın tekili olan huluk kelimesi geçmektedir. Ayrıca pek çok âyette yer alan amel teriminin alanı ah­lâkî davranışları da içine alacak şekilde geniş tutulmuştur. Bunun yanında bir (birr). takva, hidâyet, sırât-ı müstakim, sıdk, amel-i sâlih, hayır, mâruf, ihsan, hasene ve istikamet gibi iyi ahlâklılık; ism, dalâl, fahşâ, münker, bağy, seyyie, hevâ. israf, fısk, fücur, hatîe, zulüm gibi kötü ahlâklılık ile aynı veya yakın anlam ifade eden birçok terim vardır. Hadislerde ise bu terimler yanında ah­lâk ve hulk kelimeleri de kullanılmıştır.

Görünür âlemin yegâne mükellef ve sorumlu varlığı olarak insanı tanıyan Kur'ân-ı Kerîm, bu sebeple onun ahlâkî mahiyeti konusuna özel bir önem ver­miştir. Buna göre Allah insanı en güzel bir tabiatta yaratmış 11, ona kendi ruhundan üflemiştir. 12 Bu sebeple insanlığın atası olan ve bütün insanlığı temsil eden Hz. Âdem karşısında Allah'ın emri gereğince me­lekler secdeye kapanmıştır. Ancak insa­nın bu üstün ruhî cephesi yanında bir de topraktan yaratılan beşerî cephesi vardır. İşte insandaki bu ikilik onun ah­lâkî bakımdan çift kutuplu bir varlık olması sonucunu doğurmuştur. “Allah in­san nefsine fücurunu da takvasını da ilham etmiş”, yani ona İyilik ve kötülü­ğün kaynaklan olan kabiliyetleri birlik­te vermiştir. Dolayısıyla:

Nefsini temiz tutan kurtuluşa ermiş, onu kirletense hüsrana uğramıştır” 13

Kur'ân-ı Kerîm'in insanın ahlâkî ma­hiyeti hakkındaki bu dengeli yaklaşımı, onun ahlâkî hüküm ve tercihlerini de aynı şekilde değerlendirmesine yol aç­mıştır. İşte Kur’an'ın insan hakkındaki bu ihtiyatlı iyimserliği İslâm ahlâkının temelde dinî kaynaklı olması sonucunu doğurmuştur. Kur’an ve Sünnete göre hakkında nas bulunan konularda yü­kümlülüğün kaynağı dindir. “Allah ve Re­sulü bir şeye hükmedince, artık mümin erkek ve kadınlara işlerinde bir seçme hakkı kalmaz. Her kim Allah ve Resulü­ne isyan ederse apaçık bir sapıklığa düş­müş olur”14 Hz. Pey­gamber, ahlâkî hükümlerin de dahil ol­duğu helâlleri haram, haramları helâl saymaya yönelik bir anlaşmanın geçersiz olduğunu açıklamıştır. 15 Bununla birlikte. Allah'ın hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla ana, baba, devlet gibi başka otoriteler de vazife koyabilirler ve bunlara itaat gerekir. 16 Kur'an ve Sünnet'te ah­lâk ile ilgili genel hükümler yanında birçok ahlâkî davranışlar için özel hü­kümler de yer almış olmakla birlikte, her şeye rağmen, hakkında hüküm bu­lunmayan girift meselelerle karşılaşıla­bileceği de hesaba katılmıştır. Hz. Peygamber,

Helâl de haram da bellidir; bu ikisi arasında ise şüpheli durumlar vardır. Şüphelerden sakınan kişi dininin şerefini korumuş olur” 17 buyurmuş ve böyle durumlarda kalp ve vicdanın verdiği hükme uymayı öğütlemiştir. Ne var ki Kuran ve hadis­lerde vicdanın hükümleri ihtiyatla kar­şılanmıştır. Çünkü insan nefsi, kendisi­ne kötülük ve edepsizlikler telkin eden şeytanın baskısı altındadır. 18 Ayrıca İslâmî terminolojide he­vâ adı verilen kötü arzu ve eğilimler ile şuursuz taklit de ahlâk ve fazilet yolu­nun engelleri olarak gösterilmiştir. Ni­tekim Kur'ân-ı Kerim kötü arzuların esiri olan insanı:

Hevâsını tanrı edinen” 19 şek­linde tanıtmış, öte yandan yanlış yolda olan atalarını taklitte direnenleri,

On­lar sağır, dilsiz ve kördürler; akıllarını kullanamazlar” 20 ifadesiyle eleştirirken bu arada dinî hü­kümlerle selîm aklın hükümlerinin bir­birini desteklediğine işaret etmiştir.

Kur'an ve Sünnette faziletlerin fert ve toplum hayatına maddî ve manevî fay­dalan, reziletlerin zararları üzerinde du­rulmuştur. Allah,

Şükrederseniz nimet­lerimi arttırırım” 21

Şeytan içki ve kumarla aranıza düşmanlık ve nefret sokmak ister” 22 buyurur; sâlih kullarını yeryüzüne hâ­kim kılacağını bildirir. 23 Ayrıca birçok eski milletlerin yıkılışla­rında ahlâkî bozulma ve çöküntünün önemli ölçüde rol oynadığını haber ve­ren âyetler Kurân-ı Kerîm'de büyük bir yer tutar. Bununla birlikte, ahlâk pren­siplerine aykırı davranışların doğurdu­ğu bu tür tabii ve fizikî zararlar, sos­yal ve manevî sıkıntılar İslâm'da ahlâ­kî müeyyide sayılmaz; dolayısıyla kişiyi sorumluluktan kurtarmaz. Gerçi dünye­vî musibetlerin günahlar için kefaret sayılacağına dair bazı hadisler vardır. 24

Fakat bu, ahlâkî fenalıkların doğurduğu musibet ve zararın zaruri sonucu değil, musibete uğrayan kişinin bu durumdayken gösterdiği sabır, rızâ, tevekkül gibi müsbet tavırların karşılı­ğıdır. Diğer yandan, kişinin ruhî benli­ğinde iyiliğin meydana getirdiği sevin­cin, kötülüğün meydana getirdiği piş­manlık ve elemin Kur'an ve Sünnet'te büyük bir değer taşıdığı görülür. Nite­kim Hz. Muhammed,

Bir insan iyilik yaptığında sevinç, kötülük yaptığında üzüntü duyabiliyorsa artık o gerçekten mümindir” 25 buyurmuş, hatta iyilik (bir) ve kötülüğü (ism), kişi­nin vicdanında (nefs) meydana getirdiği etkilenmenin mahiyetine göre tarif et­miştir. 26 Ancak vic­dan duygusu insanı kötülük yapması halinde kınayan bir güç 27 olabileceği gibi 28 kaskatı kesilmiş kalp 29 haline dönüşerek kö­tülük karşısında duyarlılığını kaybetmiş bir duruma da gelebilir. Bu yüzdendir ki İslâm'da bütün ahlâkî vazifeler uhrevî müeyyideye bağlanmış 30 iyiler için cennet vaad edil­miş, kötüler cehennemle tehdit edil­miştir. Ancak ahlâk kurallarının uygu­lanmasında, özellikle içtimaî düzenin sağlıklı işletilmesinde genellikle sade­ce bu motiflere dayanan bir ahlâk tam olarak saygıya değer sayılamayacağın­dan, Kur'an ve Sünnet'te Allah'ı en yüksek derecede sevmek. 31 O'nun hoşnutluğuna lâyık olmak ve O'ndan hoşnut olmak 32 temel ahlâkî motif olarak gösteril­miş, doğru inanç ve temiz yaşayışın en yüksek gayesinin Allah rızâsı olduğu vurgulanmıştır. 33

İslâm ahlâkının bu dinamik yapısı, onun sadece bir kitle ahlâkı veya sade­ce bir seçkinler ahlâkı olmadığı, aksine maddî, zihnî ve psikolojik bakımlardan her seviyedeki insanın kaygılarını ve özlemlerini dikkate alan. bununla birlik­te ona, içinde bulunduğu durumdan da­ha ideal olana doğru yükselme imkânı sağlayan kapsamlı ve uyumlu bir ahlâk olduğunu gösterir. Buna göre hayır sta­tik olmadığı gibi gaye de statik değil­dir. Bütün insanların yapabilecekleri, dolayısıyla yapmak zorunda oldukları iyilikler (farzlar) yanında, yapılması kişinin fazilet ve kemal derecesine bağlı hayır­lar da vardır. Ahlâk, bilgi ve fazilet ba­kımından sürekli bir yenilenmedir. Bu­nun için insan, Kur'ân-ı Kerîm'e göre, öncelikle inanç sevgisi kazanmalı, fena­lıklardan ve isyankârlıktan nefret etme­li 34 kalbini yani iç dünyasını Allah şuuru (zikrullah) ile hu­zura kavuşturmalıdır. 35 Bu suretle Allah şuuru insana ahlâkî ve manevî hayattan zevk alma, hatalarının farkına varma, onlardan yüz çevirme ve Allah'tan bağış dileme fırsatı sağlaya­caktır. 36 İslâm'ın öngör­düğü bu ahlâkî terakkinin ulaşacağı son nokta, insanın gaye bakımından çı­kar kaygılarını aşması, hatta cennet ümidi ve cehennem korkusunun da öte­sinde bütün düşünce ve davranışlarını Allah'ın emrine ve rızâsına uygun dü­şüp düşmeyeceği açısından değerlen­dirmesidir. 37 Bu son noktada İslâm ahlâkı pragmatik eğilimleri ortadan kaldırmakta ve kategorik bir ahlâk hü­viyeti kazanmaktadır.

İslâm'ın ilk yüzyılında ahlâk tamamen yukarıda ana hatlarıyla gösterilen dinî ilke ve kurallara dayanmaktaydı. Bütün müslümanlar Kur'an'ın emrine uyarak hayatlarını Hz. Peygamber'in getirdiği öğretilere göre düzenlemenin gerekti­ğine inanmışlardı. Yaklaşık II. yüzyılın başlarından itibaren ortaya çıkan yeni durumlar karşısında az çok farklı ahlâk anlayışları doğmakla birlikte, temelini Kur'an'dan alan ve Hz. Peygamber ile ashabın hayatlarında şekillenmiş olan geleneksel İslâm ahlâkına bağlılığı ilke edinen anlayış da varlığını sürdürdü ve genel olarak ahlâka veya bu alanın özel konularına dair eserlerden oluşan zen­gin bir literatür meydana geldi. Daha çok hadis ve fıkıh âlimleri tarafından yapılan bu yöndeki ahlâk çalışmalarının başlangıcını hadislerin tasnif dönemine kadar götürmek mümkündür. Nitekim başta Kütüb-i Sitte olmak üzere he­men bütün hadis mecmualannda “Kitâbü'l-Edeb”. “Kitâbü'1-Birr”. “Kitâbü Hüsni'l-hulk” gibi başlıklar altında özellikle ahlâk hadislerini ihtiva eden bölümler bulunur. Buhârfnin “eI-Edebü'!-müfred”. Abdullah b. Mübârek'in Kitâbü'z-Zühd ve'r-rekâ’ik gibi yalnızca ahlâka dair hadis ve haberlerden oluşan eserler ya­nında. İslâm kültür tarihi boyunca de­vam eden kırk hadis külliyatının baş­ta gelen konulan da ahlâkîdir. Fıkıh kitaplarındaki amelî ahlâk konularıyla tef­sir ilminde “Ahkâmü'l-Kur'ân” türünde­ki eserlerde ahlâkla ilgili konulann var­lığına da işaret etmek gerekir.

Eser sayısı bakımından İslâm kültür tarihinin en verimli alanlarından biri olan geleneksel İslâm ahlâkının başta gelen klasiklerinden biri, Mâverdrnin Edebü'd-dünyâ ve'd-dih'idir (Beyrut 1978). Eser geniş muhtevası, materyal zenginliği, ilmî. fikrî ve edebî üstünlüğü gibi meziyetleri dolayısıyla her devirde ve bütün İslâm ülkelerinde geniş bir ilgi­ye mazhar olmuştur. Hz. Peygamber'in ahlâkını bütün insanlık için en yüksek hayat ideali olarak gösteren İbn Hazm'in dinî-felsefî mahiyetteki el-Ahlâk ve's-siyer'i (Beyrut 1985), muhtevasının öne­mi yanında edebî bakımdan da büyük bir değer taşır. Ebû Nasr et-Tabersfnin Mekârimül-ahlâk'ı da (Kahire 1303) Hz. Muhammed'in, hayatın bütün alanları­na ait tutum ve davranışlarını sergile­yen ve onu bir ahlâk İdeali olarak gös­teren en tipik geleneksel ahlâk kitabı örneklerindendir.

İslâm kültür tarihinde her zaman dinî karakterini korumakla birlikte, kesin bir tasnife kolaylıkla imkân vermeyecek ölçüde şekil ve muhteva çeşitliliği taşı­yan ahlâk literatürü içinde edebî ve hi-kemî türde Arapça. Farsça ve Türkçe ya­zılmış eserlerin de önemli bir yeri vardır. İbnü'l-Mukaffa'ın Kelîle ve Dimne adlı ünlü tercümesi (Amman, ts., Mektebetü'r-Risâle), İbn Kuteybe'nin 'Uyûnü'1-ahbâr' (Beyrut 1986), İbn Miskeveyh'in Câvidân-hıred'i (Beyrut 1983), Mübeş-şir b. Fâtik'in Muhtârü'l-hikem'i (Mad­rid 1958) bu türün en eski ve değerli ör­neklerindendir. Daha sonra Kâbusnâ-me, Sîyâsetnâme, Naşîhatnâme, Pend-nâme, Fütüvvetnâme gibi klişeleşmiş adlar altında ahlâkî-dinî mahiyette ede­bî eserlerin, ahlâkî vecizeler, atasözleri, fıkra ve hikâyeler ihtiva eden irşad ve mev'iza kitaplarının yazımı aralıksız sür­dürülmüştür.

İslâm ahlâk literatürüyle ilgili birkaç Türkçe bibliyografik çalışma yapılmış­tır. Bunlardan Bursalı Mehmed Tâhir'in Ahlâk Kitaplarımız (İstanbul 1315) adlı eseri. 108 kitap ve yazarları hakkında kısa bilgiler verir. Mehmed Ali Ayni Türk Ahlâkçıları'nda (İstanbul 1939) on mü­ellif ve bunların ahlâk kitaplarını geniş olarak tanıtmıştır. Agâh Sırrı Levend “Ümmet Çağında Ahlâk Kitaplarımız” başlığı altında, İstanbul ve Ankara kütüphanelerinde yazma veya basılmış nüshalarını tesbit ettiği 238 kitabın adı, yazarı, bulunduğu yer, basılmışsa baskı yeri ve tarihi hakkında bilgi vermiştir. 38





Yüklə 1,19 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə