Gazi husrev bey küTÜphanesi



Yüklə 1,13 Mb.
səhifə58/59
tarix09.01.2022
ölçüsü1,13 Mb.
#96429
1   ...   51   52   53   54   55   56   57   58   59

Bibliyografya :



Gazzâlî. İhya1, Kahire 1316, 1, 35; a.mlf.. el-Iktişâd (nşr. Âdil el-Avvâ), Beyrut 1969, s. 85 vd.; a.mlf., el-Münkız mine'4-daiâl (nşr. ve Fr. trc. Ferîd Cebr|, Beyrut 1959, s. 13-14; a.mlf., Mlzânû'l-'amel, Beyrut 1979, s. 16; a.mlf., Mişkâtü'l-envâr (nşr. Ebü'l-Alâ el-Afîfî): Ka­hire 1973, naşirin mukaddimesi, s. 9; a.mlf., el-Müstaşfâ, I, 4, 10, 117; II, 4; a.mlf.. Makası-dü't-felâsife (nşr. Muhyiddin Sabrî), Kahire 1331, s. 2-3; a.mlf., el-Madnûn bih 'atâ gayri ehlih, Kahire 1903, s. 45; a.mlf.. Mİhakkû'n-nazar (nşr. Bedreddin en-Na'sânî), Beyrut 1966, s. 10, 101, 145; a.mlf., Şİfa'ü'l-ğalîl fi beyâni'ş-şebeh ue'l-mtıhayyel ue mesâliki't-ta'lîl (nşr. Hamed e!-Kebîsî). Bağdad 1390/ 1971, s. 155; a.mlf., Tehâfütü'l-felâsife (nşr. Süleyman Dünyâ], Kahire 1972, s. 123; a.mlf., el-Menhül, s. 504; a.mlf., Ceoâhirû 'l-ftur'ân, Beyrut 1981, s. 6, 21-22; a.mlf., el-Kıstasü'l-müstakim (nşr. V. Chelhot), Beyrut 1983, s. 66; a.mlf., el-Vasîf ft'l-mezheb (nşr. Ali Muh-yiddin ei-Karadâgî), Kahire 1983, s. 244-296; a.mlf., MfyârüV-'f/m, s. 27-28, 252; İbn Tufeyl, Hay b. Yakzân (nşr. Ahmed Emîn). Kahire 1959, s. 64; İbn Rüşd, el-Keşfcan menâhici'l-edille (nşr. Mahmûd Kasım), Kahire 1955, s. 103, 183; Fahreddiner-Râzî.e7-Münâzarât(nşr. Arif Tamir), Beyrut 1992, s. 147-151, 162-165; a.mlf., ei-Mebâhişü'l-meşrİkıyye (nşr. M. el-Mu'tasim el-Bağdâdî), Beyrut 1410/1990, na­şirin önsözü, s. 32; Moise Maimonide [İbn Mey­mûn]. Delaletü'l-hâlrîn: Le guide des egares (trc. S. Munk). Paris 1969, s. 175-180,281-283, 469; a.e.: The Guide of the Perplexed (trc. S. Pines), Chicago 1963, mütercimin önsözü, s. CXXVI1; İbnü'l-Arabî. Muhâtfaratû'l-ebrâr. Ka­hire 1968,1, 224; İbn Hallikân, Vefeyât (Abdüi-hamîd), III, 354; İbn Teymiyye. Der'ü te'âruzt'l-'akl ue'n-nakl, Rİyad 1392,1,162-163; III, 390-397; VII, 145-165; VIII, 154-172; X, 140-160; a.mlf., Buğyetû'i-mûrtâd, Beyrut 1990, s. 18-26; a.mlf., Beyânü telbîsi'l-Cehmiyye, Mekke 1392,1, 8; Zehebî, AHâmü 'n-nübelâ\ XIX, 323; Yâfiî, Mir'âtû'l-cenân, III, 180; Sübkî, Taba-fcat.IV, 103, 107, 108-110, 116, 120-132,383-384; İbn Haldun, Mukaddime (trc. Süleyman Uludağ), İstanbul 1983, 11, 1086-1088, 1165; Şemseddin Muhammed el-Vâsıü, et-Tabakâ-tü'l-faliyye fi menâkıbi'ş-Şâfiİyye (nşr. Ab-dülkerîm el-A'sem>, Beyrut 1981, s. 176; Taş-köprizâde, MifUHyu's-sacade, Beyrut 1985, s. 177-178; R. Descartes, Metafizik Düşünceler (trc. Mehmet Karasan), İstanbul 1967, s. 125-126; B. Pascal, Pensees sur ta oerite de la re­ligion chreüenne (nşr. |. Chevaller), Paris 1925,1, 262, 280; Zebıûl. Ithâfu's-sâde, 1,1-41; M. Steinschneider, Die hebraischen Überset-zungen des Mitteialters, Berlin 1893, I, 195, 296 vd., 300. 340-341; A. J. VVensinck, Bar Hebraeus's Book of the Doue, Leiden 1919, s. XV] vd.; a.mlf., La pensee de Ghazzâli, Paris 1940, s. 112; M. A. Palacios, Los precedentes musulmanes del Parİ de Pascal, Sautander 1920, s. 57-59; a.mlf., "Contacts de la spritualite musulmane et de la spritualite chretienne", L'ls-lam et t'occident, Paris 1947, s. 71; S. Thomas. Somme theologiçue, la creation (trc. A. D. Sertillangesj. Paris 1948, s. 98; a.mlf.. De unitate intellectus contra Auerroystas, Paris 1984, s. 277, 306-307; M. Bouyges. Essai de chronologie des asuvres de Al-Chazali (ed. M. Allard). Beyrouth 1959, s. 7-8, 25,33-34,85; I. Kant, Religion Withİn the Limits ofReason Alone (trc. T. M. Creene - H. H. Hudsan), New York 1960, s. 172; M. Abdullah İnan, 'Aşrü't-Murâbttîn oe'l-Muuahhidîn fl't-Mağrib ue'l-Endetüs, Kahire 1384/1964, s. 41-42; Zeki Mübarek, el-Ahlâk Hnde'l-Ğazzâlî, Kahire 1971, s. 307, 318; Abdurrahman Bedevi, Mü-'ellefâtü'l-Ğazzâll Kuveyt 1977; A. M. Goichon, La philosophie d'Autcenne et son influence en Europe medieoate, Paris 1979, s. 99; Mah­mûd Hamdî Zakzûk, Menhecü'i-felseft beyne'l-Gazzâlî ue Dekart, Kahire 1981, s. 6-8, 80-81;, C. de Vaux, el-öazzâli (trc. Âdil Züaytir), Beyrut 1984, s. 79; N. Reseller, Tetauuurü't-manUkı'l-'Arabi (trc. Muhammed Mehrân), Kahire 1985. s. 374-376, 413-418; Ahmed Mahmûd Subhî, R II, 165; M. T. d'Alverny, "Al-Ghazzali dans l'occidentlatin", Un trait d'union entre l'orient et İ'occident: Al-Ghazzali et İbn Maimoun, Agadir 1985, s. 125-146; Haİm Zafrani, "Les sources arabes et leur contributions â la formation et an developpement de la pensee et des traditions culturelles juives: Maimonide pelerin du mond intellectuel judeo-musulman", a.e., s. 56-102; Souleymane Bachir Diagne, "Contre l'autorite de ia tradition: Une analyse du doute d'Alghazali", Ghazâil la raison et le miracle, Paris 1987, s. 127-128; Ahmed Şahlan. "el-Mîzânü beyne'l-mefahîmi'l-İslâmiyyeve't-tekalîdi'l-Yahûdiyye", a.e., s. 97; R. Arnaldez. "Les grands traits de la pensee et I'teuvrede Ghazâli ", a.e.,s. 10;a.mlf., "İslâm'da Felsefi Düşünce Nasıl KÖtürümleşti?" (trc Ahmet Arslanj, DTCFD. XXV!II/1-2 (1970). s. 240; M. Azîz el-Habâbî, VaratçSt 'an felsefe-tin Islamİyyeün, Dârülbeyzâ 1988, s. 108,117-123,126-132,141;Tâhirel-Ma-mûrî, ei-Ğazzâll ue \tlemâıü'l-Mağrib, Tunus 1990, s. 9-10, 21 vd; Abdülkertm el-Osmân. Sıretü'l-Gazzâll, Dı-maşk, ts., s. 187, 189, 194, 197; M. M. Şerif, "Descartes'tan Kanfa Kadar Felseff Etki", İslâm Düşüncesi Tarihi (ed. M. M. Şerif. trc. Mahmut AlperTuğsuz), İstanbul 1991, IV, 174-176; W. M. Watt, Islamic Surueys, Istamic Philosophy and Theology, Edinburg 1992; M. Emin Abdul­lah, The Idea of Uniuersatity of the Elhical Morms in Ghazali and Kant, Ankara 1992, s. 21 vd.; Bekir Karlığa, İbn Sina'nın Şimdiye Kadar Bilinmeyen Bir Ahlâk Risalesi, İstan­bul 1996, s. 19-22; Metin Yurdagür. Âyet ue Hadislerde Esmâ-i Hüsnâ, İstanbul 1996, s. 54-55; D. H. Salman. " Algazel et les latîns", Archive d'histoire doctrinale et litterature du moyen âge, X, Paris 1936, s. 103-127; M. A. Alonso. "Algazel en el Mundo Latino", Ai-An-dalus, XXII, Madrid 1958, s. 373-374; S. L. de Beaurecueil - G. C. Anavvati. "Une preuve de l'existence de Dieu chez Ghazzali et Saint Tho-mas", MIDEO, III (19561. s. 241 vd.; A. Crta-barria, "La connaisance des text.es arabes chez Raymond Martin O. P. et sa positlon en face de l'Islam", Cahiers fanjeamc, XVIII, Paris - Tou-louse 1993, s. 284; Hilmi Ziya Olken. "İslâm Felsefe ve İtikadının Garba Tesiri", AÜİFD, X (1962].s.25;K. Nakamura. "A Bibliography on imâm Al-Ghazali", Orient, XIII, Tokyo 1977, s. 119-134; Nihat Keklik, "Türk-İslâm Filozoflarının Avrupa Kültürüne Etkileri", Felsefe Arkiuİ, XXlV,İstan-bull984,s.4-5.

Literatür. Yaşadığı dönemden itiba­ren hem İslâm dünyasında hem de Batf-da büyük ilgi gören ve hakkında pek çok çalışma yapılan Gazzâlî için en önemli kaynak başta eî-Münkız mine'd-daîâl olmak üzere kendi eserleridir. Öte yan­dan klasik dönemde Gazzâlfye dair yazı­lanlar onun çok yönlülüğü ve değişik alan­larda eser vermesiyle paralellik arzeder. Nitekim Gazzâlî ile ilgili incelemelerde bulunan çağdaş araştırmacıların uzman­lık alanları ve ortaya koydukları ürünler­deki çeşitlilik de aynı sebebe dayanmak­tadır.

Klasik Kaynaklar. Klasik donemde Gaz­zâlî hakkında zengin bir literatür teşek­kül etmiş olup tartışmalı noktalar da bu­lunmakla birlikte bu sayede ona dair doğruya yakın bilgiler elde edilmektedir. Gazzâlî hakkındaki ilk kaynak, çağ­daşı olup onu yakından tanıyan Abdül-gâfir el-Fârisrnin es-Siyâk li-Târîhi Nî-sâbûr adlı eseridir. Ancak bu eser kay­bolduğundan muhtevası hakkında. İbra­him b. Muhammed es-Sarîfînî'nin ei-Müntehab mine's-Siyâk707 adlı ihtisarı ile İbnü's-SübkTnİn Tabakötü'ş-Şâfi'iyyeti'l-kübrâ'sı gibi kaynaklardaki alıntılarla bilgi edinile­bilmektedir. Gazzâlî ile tanışma imkâ­nı bulan Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'nin eJ-Avâşim mine'l-kavâşım'ı az da olsa önemli bilgiler içermektedir. Gazzâlfnin kendi kitaplarıyla birlikte bu iki eser daha sonraki müelliflerin başlıca kay­nakları olmuştur. İbn Asâkir'in Târîhu Dımaşk ve Tebyînü kezibi'l-müfterî, Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzrnin el-Munta-zam fî târihi'l-mülûk ve'1-ümem, Ya­kut'un Mifcemü'l-büldân, İbnü'l-Esîr'in el-Kömil fi't-târih, İbn Hallikân'ın Ve-/eydfü'i-acydn. Safedfnin el-Vâfî bi'l-Vefeyat, İbn Şâkir el-Kütübrnİn 'Cyü-nü't-tevârîh. İbnü'n-Neccâr el-Bağdâ-dî'nin el-Müstefûd min zeyli Târihi Bağdâd, Kâtib Çelebİ'nin Keşîü'z-zunûn ve Taşköprizâde'nin Miftâhu 's-scfâde adlı eserleri Gazzâlî hakkındaki eski kay­naklardan bazılarıdır. İbnü's-SübkTnin Tabakâtü"ş-Şâfiıiyye's708, bu kaynakların en kapsam­lısı olması yanında düşünürün hayatı, öğrenimi, ruhî ve fikrî gelişimi, eser­leri, hakkındaki eleştiriler ve bunların cevapları, görüşleri ve fetvalarıyla ilgili geniş bilgiler ihtiva etmesi bakımından en çok itibar edilen kaynak olmuştur. Zebîdî'nin İhya' üzerine yazdığı İthâ-fü's-sâdeti'l müttakin bi-şerhi esrâri İhya3i *ulûmi'd-dîn adlı geniş kap­samlı şerhinin giriş bölümü de (I, 6-53) Gazzâlî ve İhya3 hakkında oldukça ay­rıntılı bilgiler ihtiva etmektedir.

Modern Kaynaklar.



1- Hayatı ve Eser­leri. Gazzâirnin hayatı ve eserleri hak­kında yapılan yeni çalışmalar büyük bir yekûn tutmaktadır. Bunlar Özellikle dü­şünürün hayatıyla eserlerinin isim, sayı ve mevsukiyetleri. yazılış tarihlerinin be­lirlenmesi, bu eserlerin muhtevaları ve tercümeleri üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu çerçevede yazanların ilklerinden olan R. Gosche, "Über Ghazzâlis Leben und Wer-ke"709 başlıklı makalesinden uzun bir zaman sonra aynı adı taşıyan kitabını yayımladı710. Gazzâlî'nin hayatı ve eserleriyle ilgili diğer ça­lışmalardan bazıları şunlardır: W. H. T. Gairdner. An Account of al-Ghazzali's Life and Works711; Louis Massignon, Recueil de textes inedits concernant l'histoire de la mystique en pays islam712; Abdurrah-man Bedevi. Mü'ellefâtü'l-Gazzâlî713. Maurice Bouyges'un Essai de chronologie des ceuvres de al-Gha-zali (Algazel) adlı çalışması714 Gazzâlî bibliyog­rafyası alanında özel bir değer taşır. Ab-dülkerîm el-Osmân'ın klasik kaynaklar­da Gazzâlî'ye ayrılan bölümleri topladı­ğı, bilgi ve görüşleri aktardığı Sîretü'l-Gazzâlî ve akvâlû'l-mütekaddimîne fîhi715 başlıklı derlemesi de faydalı bir çalışmadır.

Gazzâlfnin hayatı ve eserlerine dair makaleler de onunla ilgili literatür için­de çok geniş bir yer tutar. Çoğu şarki­yatçılar tarafından yazılan bu makale­lerden Duncan Black Macdonald'ın "The Life of al-Ghazzali with Especial Refe-rence to His Religious Experiences and Opinions"716 başlıklı çalışması hâlâ önemini korumaktadır. Ferid Cebr'ın (Farid Jab-re) "La biographie et l'ceuvre de Ghazali reconciderees â la lumiere des Tabagat de Sobki"717 başlıklı yazısı Gazzâlfnin özellikle inziva döneminin bazı karanlık noktala­rına ışık tutan tesbit ve görüşler ihtiva etmesi bakımından dikkate değer bir ça­lışmadır. Diğer makaleler arasında şun­lar zikredilebilir: W. H. T. Gairdner, "Al-Ghazali's Niishkât al-Anwâr and the Ghazzali-Problem" 718,W.MontgomeryWatt, "AFor-gery in al-Ghazzâlî's Mishköt?"719; a. mlf., "The Au-thenticity of the VVorks Attributed to al-Ghazzali"720;G. M. Wickens, "The "Persian Letters' Attribu­ted to al-Ghazzali"721; George R Hourani. "The Chronology of Ghazâli's VVritings"722; a.mlf. "A revised Chronology of Ghazâlî's VVritings"723, Hilmi Ziya Ülken, "Gazâlf nin Bazı Eserlerinin Türkçe Tercümeleri"724; ArvindShar-ma, "The Spiritual Bİography of al-Gha-zâli"725; Patricia Crone. "Did al-GhazâlI Write a Mirror for Princes? On the Authoship of Nasihat al-mulük"726; Ali Rıza Kara­bulut. "Gazâlf'nin Eserleri".727



2- Düşüncesi. GazzâlTnin genel olarak görüş ve düşünceleri hakkındaki incele­meler arasında, Miguel Asin Palacios'un Algazel, dogmatica, moral y asceti-ca (Gazzâlî'de akîde, ahlâk ve zühd) isimli doktora tezi728 bu alandaki modern ilmî çalışmaların ilk­lerindendir. Aynı müellif Gazzâlî ile ilgili daha başka çalışmalar da yapmış olup bunlardan en önemlisi La espirituali-dad de Algazel y su sentido cristiano (Gazzâlî'nin manevî dünyası ve taşıdığı hıristiyan tesiri) adlı dört ciltlik İhya İn­celemesidir729. Yazar bu eserinde 7/ıyâ'dan seçtiği bazı pasajları göstererek Gazzâirnin düşünceleri üze­rinde Hıristiyanlık etkisi olduğu yolun­da iddialarda bulunmuştur. Gazzâlînin kelâm, felsefe, ahlâk ve tasavvufla ilgili görüşlerini inceleyen Carra de Vaux'nun Gazali adlı eseri de730 ilk monografilerden olup uzun sü­re geniş ilgi görmüştür. Mehmed Ali Ayni'nin Hüccetü'l-İslâm İmam Gaz-zâlî başlıklı kitabı731 Carra de Vaux'nun adı geçen eserinin serbest tercümesinden ibarettir. Daha önce yayımladığı On the Relation bet-ween Ghazali's Cosmoiogy and His Mysticism adlı küçük bir çalışmada732 Gazzâlî'de "mülk", "melekût" ve "ceberut" terimlerini İs-lâmî ve Yeni Eflâtuncu kaynaklarla iliş­kisi bakımından inceleyen Arent Jean Wensinck. La pensee de Ghazzölî adlı eserinde733 büyük ölçüde İh-yâ'ya dayanarak bu terimler yanında düşünürün Tanrı, insan, kozmoloji ve tasavvuf, iman ve yakın, çile ve tasav­vuf, ölüm ve gelecek hayat gibi konular­daki fikirlerini incelemiştir. Eser bazı sübjektif yargılar taşımakla birlikte hâ­lâ önemini korumaktadır. Araştırmaları arasında Gazzâirye geniş bir yer ayıran W. Montgomery Watt, Müslim Intellec-tuah A Study of Al-Ghazah adlı ese­rinde734 bilgi sosyolojisi yöntemleriyle düşünürün ha­yatına ve düşüncesine yaşadığı devrin siyasî, dinî, fikrî ve kültürel şartları içinde bir bütün olarak bakmaya çalışmıştır.

Düşünürün çeşitli fikrî meselelere dair görüşlerini inceleyen diğer eserler­den bazıları şunlardır: Samuel M. Zwe-mer, A Moslem Seeker aiter God: Showing islam at Its Best in the Life and Teaching of Al-Ghazali, Mystic and Theologian of the Eleventh Cen-tury735; Celâleddin Hü-ma. Ğazzâlînâme, Şerh-i Hâl u Âşâr u Efkâr-ı İmâm Muhammed-i Ğazzâ-lî 450-505 h.k.736. Tâhâ Abdülbâki Sürür, el-Gazzâlî737; Ali Issa Othman, The Concept of Man in is­lam in the Writings of al Ghazali738; Hüseyin Emîn, el-Gazzâlî, fakihen ve feylesûfen ve müteşavvi-fen739; Fadlou Sheha-di (Fazluh Şehâde), Ghazali's Unkno-wable God: A Philosophical Ctitical Analysis of Some of the Problems Raised by Ghazali's View of God as Utterly Unİque and Vnknowable740; Semîh Atıf ez-Zeyn. eî-İmûm el-Gazzâlî741; Âmir en-Neccâr, Nazarât fî fikri'1-Gazzâlî.742

Gazzâlî'nin çeşitli konulardaki düşün­celeriyle ilgili pek çok makale yazılmış olup bazıları şunlardır: Cemîl Salîbâ. "el-Gazzâlî ve zü eamâ:üIl-felâsife"743; Michael E.Marmura, "The Logİcal Role of the Argument from Time in the Tahâfut's Second Proof for the VVorld's Preeternity"744; Hüseyin Emîn, "el-îmâm el-Gazzâlî, müderrisüT-Medresetİ'n-Nizâmiyye bi-Bağdâd"745; N. F. Ramazanof, "Dirâsetün fî'âlemi'l-Ğazzâlî vefikrihî(1058-1111)"746; Celâl Metînî, "Ğaz-zâlf der Pîşgâh-ı Ferheng-i îrân"747; David B. Burrell, "The Unknowability of God in al-Ghazali".748

3- Felsefesi. Gazzâirnin Meşşâî felse­fesine yönelttiği eleştiriler çok sayıda çalışmaya konu olmuştur. Bunlara ör­nek olarak şu eserler zikredilebilir: Mu­hammed Hânsârî, "Mevkıf-i Gazzâlî der Berâber-i Felsefe ve Mantık"749; Muhammed Ab-dülhâdî Ebû Rîde, Al-Ghazâli und seine Widerlegung der Griechischen Phİ-losophie (Tahâfut al-Falâsifah)750; Hikmet Hâşim, "Tahkikâtün havle nakdi'l-Ğazzâlîli-mezhebi'l-Meşşâ'İyyîn ve'I-Eflâtûniyyeti'l-muhdeşe"751; Zebî-hullah Safa, "Muijâlefet-i Âlimân-ı Şere-bâ-Dânİşhâ-y i 'Aklî ve Sehm-i Ğazzâlf ve hem Endîşegâneş der Vâpesfn-i Sede-hâ-yı Târîh-i îslâmî der in Setîzendegî-hâ"752; Seyyid Hüseyin Nasr, "Gazzâlî: Hakîm-İ Mucannid-i Felsefe"753; Sabri Orman, Gazali, Hakikat Araştırması, Felsefe Eleştirisi, Etkisi754; Mustafa Çağrıcı, "İbn Teymiyye'nin Bakışıyla Gazzâlî-İbn Rüşd Tartışması".755

Gazzâirnin, dönemindeki felsefeye kar­şı yönelttiği eleştirilere rağmen çağ­daş araştırmacıların önemli bir kısmı ortaya koyduğu düşüncelerden hareket ederek onun aynı zamanda bir filozof ol­duğu kanaatini benimsemişlerdir. Nite­kim hemen bütün İslâm felsefesi tarih­lerinde ona geniş yer verilmesi yanında başta sebeplilik problemi olmak üzere belli felsefî konularla ilgili görüşleri hak­kında da çalışmalar yapılmıştır756. Çeşitli felsefî görüşleri bakımından GazzâlTyi kendinden Önceki ve sonraki dü­şünürlerle karşılaştıran çalışmaların sayısı da hayli kabarıktır.757



4- Mantık ve Bilgi Felsefesi. Gazzâ-lî'nin mantık ve bilgi teorisine dair araştırmalar içinde Ferîd Cebr'in çalış­maları geniş yer tutar. 1954'te Gazzâlî-nin hayatı ve eserleriyle ilgili yukarıda anılan araştırmasını, 19S6'da "L'extace de Plotin et le fana' de Ghazâli"758 başlıklı makalesini yayımlayan Ferîd Cebr. daha sonra çalışmalarını bü­yük ölçüde onun bilgi felsefesi üzerinde yoğunlaştırdı. 1958'de Beyrut'ta La notion de la mcfnîa chez Ghazali, Paris'te La notion de la certitude se-lon Ghazali adlı eserlerini neşretti. Yi­ne aynı yılda son eserininbir özetini "Fikretü'l-yakmi'd-dınPinde'l-Ğazzâlî" başlığıyla ei-Meşrİ/c'ta yayımladı759. Ferîd Cebr, "Müş-kiletü'l-ma'rife beyne Aristo ve'l-Ğazzâlî" başlıklı seri makalesinde.760

bilgi felsefesi ve mantık bakımından Aristo ile Gazzâiryi karşılaştırdı. Araştır­macının önemli bir çalışması da büyük ölçüde İhyâ'dan faydalanarak hazırla­dığı Gazzâlî terminolojisine dair Essai sur le lexique de Ghazali adlı eseridir761. Gazzâlî terminolojisine ağırlık veren dikkate değer bir başka eser daha önce Hava Lazarus-Yafeh tarafından yayımlanmıştı. On beş yıllık bir çalışmanın ürünü olduğu söylenen Stu-dies in al-Ghazzali adındaki bu eser762, yazarın Gazzâlî üzerine daha önce yazdığı çeşitli makalelerden oluşmaktadır. Kitapta özellikle Gazzâ-lînin terminolojisi ve en çok kullandığı terimler tesbit edilerek bunlardan ha­reketle hem onun felsefesi hem de eserlerinin otantikliği üzerinde durul­maktadır. Yazar Gazzâlî'nin semboliz­mine ve bilgi felsefesine de geniş bir bölüm ayırmıştır. Düşünürün mantık ve bilgi felsefesiyle ilgili diğer çalışmalar­dan bazıları şunlardır: Ali ei-Belhevân, Şevretü'1-iikr ev müşkiletü'l-macrife 'inde'l-Ğazzâlî (Tunus, ts., el-Mebâhis); Bernard Weiss. "Knowledge of the Past: The Theory of Tawâtur According tO Ghazali"763; Rktor Sâîd Basil. Menhecü'1-bahş 'ani'l-ma'riîe 'inde'I-Gazzâlî (Beyrut, ts., Dârü'l-kitâb el-Lübnânî); Frederick J. Barny, "The Moslem Idea of 'Ilm (Know-ledge) (lllustratedbyal-Ghazali'sExperi-ence)"764; İb­rahim Agâh Çubukçu, "İslâm Müellif­lerine Göre İlimlerin Taksimi ve Bunlar Arasında Gazzâlî'nin Yeri"765; Michael E. Mar-mura, "Ghazali's Attitude to the Secular Science and Logic"766; Muham­med İbrahim el-Feyyûmî. el-İmâmü'I-Ğazzâlî ve calâkatü'l-yakin bi'l-cakl767; Necip Taylan, Gazzâlî'­nin Düşünce Sisteminin Temelleri, Bilgi-îman-Mantik768; Re­fik el-Acem. el-Mantık ^inde'l-Gazzâlî fî ebcâdihi'l-Anstoviyye ve huşûşiy-yâtihi'l-İslâmiyye.769



5- Ahlâk, Siyaset, Eğitim. Gazzâlfnin ahlâk düşüncesine dair ilk çalışma­lardan biri olan Zeki Mübârek'in el-Ahlâk 'inde'l-Gazzâlî 770adlı doktora tezi yeterli ve kuşatıcı bir araştırma niteliği taşımaktan uzak

olup yüzeysel değerlendirme ve olum­suz yargılar İçermektedir. Bundan baş­ka Muhammed el-Behî*nin el-Ğazzâlî fî felsefeti'î-ahlâkiyye ve'ş-şûfiyye771, Muhammed Ahmed Şe-rîfin Ghazaîi's Theory of Virtue772, Muhammed Ebü'l-Kâ-sım'ın The Ethics of aî-Ghazâli: A Composİte Ethics in islam773, Mustafa Çağncı'nın Gazzâlî'ye Göre İslâm Ahlâkı774, Muhammed ömerüddin'in The Ethi-cal Philosophy of Al-Ghazzali775 adlı eserleri yanında şu ma­kaleler de zikredilebilir: C. G. Naish, "Al Ghazali on Penitence"776; Ann K. S. Lambton, "The Theory of Kingship İn the Nasihat ul-Mulük of Ghazâli" [10,1 |1954|, s. 47-55)-, Muham­med Ebü'l-Kâsım, "Al-Gazâli's Concep-tionofHappiness"777; George F. Hourani, "Ghazzâli on the Ethics of Action".778

Gazzâlfnin siyaset felsefesi hakkında­ki en kapsamlı çalışma,"Gazâlî poütique et juriste"779 başlıklı makalenin de yazan olan M. Hen-ri Laoust tarafından yapılmıştır. La po-litique de Gazali780 adını ta­şıyan bu eserin birinci bölümünde onun yetiştiği siyasî ortam ve kronolojik sıra­ya göre başlıca eserlerinde siyaset me­seleleri incelenmiş; ikinci bölümde önem­li siyaset terimlerinin tanımlarından baş­lanarak siyaset-ilim, siyaset-insan ilişki­leri, siyasî yapının ana unsurları olarak imam, vezir ve hukukçuların nitelikleri ve işlevleri (Abdülkâhir el-Bağdâdî ve Mâ-verdî ile mukayeseli bir şekilde), siyasî fa­aliyetin dinî ve dünyevî amaçları, siyaset sosyolojisi bakımından ibadetler, ahlâkî faziletler, adalet, suç ve ceza, yabancı unsurların hukukî durumu gibi başlıca si-yaset-hukuk meseleleri ele alınmıştır. W. Montgomery VVatt'ın "Reflections on Al-Ghazali's Political Theory"781, Leonard Binder'in "al-Ghazâli's Theory of Islamic Govern­ment"782, Fah­rettin Korkmaz'ın Gazâli'de Devlet783 başlıklı çalışmaları da burada kaydedilmelidir.

GazzâlFnin eğitime dair düşünceleri daha çok müslüman araştırmacılar için ilgi çekici olmuştur. Bu konudaki çalış­malardan birkaçı şunlardır: Fethiye Ha­san Süleyman, Mezâhib ii't-teibiye,



bahşün fi'1-mezâhibi't-terbevî tinde'l-Ğazzâlî784; M. A. Quraishi, "Al-Ghazali's Philosophy of Education"785; Shafique Ali Khan, Ghazöli's Philoso-phy of Education786; Abdülemîr Şemseddin eî-Fikrü't-terbe-vî tinde'l-İmâm el-Ğazzâîî787: Hammânî Bûhârî, et-Ta'lîm ıin-de'I-Ğazzâlî788; Hasan Mah­mut Çamdibi, Şahsiyet Terbiyesi ve Gazâlî.789

6- Tasavvuf. Gazzâirnin tasavvuf] ha­yatı ve bu sahadaki görüşleri araştır­macıların en çok ilgi gösterdikleri alan­lardan biridir. Bu çalışmalar arasında, Gazzâirnin genel olarak tasavvufî gö­rüşlerini veya tasavvufî şahsiyetini ele alanlar bulunduğu gibi belirli bir konu etrafındaki görüşlerini inceleyenler de vardır.790

7- Dînî İlimler. GazzâlTnin başta Kelâm ve fıkıh olmak üzere dinî ilimlerdeki yerini ve görüşlerini inceleyen pek çok araştırma yapılmıştır. Bunlardan, "Cre-ation in Time in Islamic Thought with Special Reference to Al-Ghazâlf'791 başlıklı önemli bir makalenin de yazarı olan Eric L. Ormsby'nin Theodicy in Islamic Thought: The Dispute över Aî-Ghazâlî's "Best of AH Possible Worlds" adlı eserinde792 Gazzâlfnin, "Bu âlem mümkün âlemlerin en iyisidir" şeklinde ifade edilen görüşünden hareketle ilâhî hikmet ve kudret, imkân ve zorunluluk, kader, hayır ve şer kavramları çerçeve­sinde düşünürün ilâhî adalet (theodicy) öğretisi temellendirilmekte, görüşleri­ni besleyen kelâmî ve felsefî kaynakların incelenmesi yanında karşı görüş ve tenkitler de değerlendirilmektedir. Ko­nuyla ilgili diğer araştırmalardan bazı­ları şunlardır: Margaret Smith. "Al-Ghazâlî on the Practice of the Presence of God"793; M. Umaruddin, "An Esposition of al-Ghaz-zali's Vİew on the Problem of the Free-dom of the WiU"794; Ebü'l-Kâsım Gerecî. "Ârâ-yı Gazzâlî der cİlm-i Uşûl-i Fıkh"795; JamesRobson,"Al-Ghazali and the Sunna"(IW,XLV|1955|, s. 324-333); Muhammed b. Tâvît et-Tancî, "Gazzâlf-ye Göre Kur'an'ın Tefsiri"796; W. Montgomery Watt The Faith and the Practice797; Peter Antes, Prophetenwunder in der As'ariya bis al-Ğazâli (Al-gazei)798; L E. Goodman. "Ghazali's Argument from Creation"799; Abdul Haq Ansari, "The Doctrine of Divine Command: A Stu-dy in the Development of Ghazali's View ofReality"800; Ah-med es-Selâvî, cİlmü'l-kelâm ve naza-riyyâtü'1'Ğazzâlî801; Meh­met S. Aydın, "Al-Ghazali's Idea of Death and His Classification of Men in the World-To-Come"802; A. Hammad."Ghazali's Juristic Treatment of the Shari'ah Rules in al-Mustasfa"803; Binya-min Abrahamov. "Al-Ghazali's Supreme Way to Know God"804; Rebf Hâdî el-Medhalî, Keşiü mevkifi'1-Ğaz-zâlî mine's-sünne ve ehlihâ ve nakdü baızı ârâ'ihî.805

8- Dinler ve Mezhepler. Gazzât'nin Çe-şitli dinler ve mezhepler hakkındaki gö­rüşleri de bazı araştırmalara konu ol­muştur. Ignaz Goldziher'in Die Streit-schrift des Gazali gegen die Bâtınıj-ja-Sekte adlı çalışması806, Fedâ'ihu'l-Bâtmiyye'nin metnine ilâ­ve olarak otuz beş sayfalık Almanca bir mukaddime ile yetmiş yedi sayfalık bir muhteva tahlilini vermektedir. Kitap, düşünürün Bâtınîler hakkındaki eserle­ri ve görüşleri üzerinde yapılan ilk çalış­malardandır. Diğer çalışmalardan bazı­ları şunlardır: Samuel M. Zvvemer, "Je-sus Christ in the ihya of al-Ghazalİ"807; 0. Pretzl. Die Streitschrift des Gazali gegen die Ibâhija808; Constance E. Padwick, "Al-Ghazali and the Arabic Ver-sions of the Gospels"809; İbrahim Agâh Çubukçu. Gaz-zalî ve Batmîlik810; Franz Elmar Wilms. AI-Ghazâlî's Schrift wi-der die Gottheit Jesu811; Hava Lazarus-Yafeh, "fimde sur la pole-mique Islamo-chritienne: Qui etait l'auteur de al-Radd al-ğamfl li-ilâhiyat 'îsâ bi-Sarîh al-lngîl attribue al-Ghaz­zali".812

9- Batı Dünyasına Etkileri. Halen araş­tırılmaya muhtaç olan bu konuda şu eserler zikredilebilir: M. Saeed Sheikh, "Al-Ghazali's Influence on the West"813; Manuel Alonso Alonso. "In-fluencia de Algazel en el Mundo Latino".814

10- Armağanlar. Gazzâlfnin doğum veya ölüm yıl dönümleri dolayısıyla çe­şitli ümî toplantılar yapılmıştır. 27-31 Mart 1961'de Şam'da düzenlenen kong­rede sunulan bildiriler Mihricûnü'î-Ğazzâîî: Ebû Hâmid el-Gazzâlî fi'z-zikrâ et-tâsi'a li-mîlâdih adıyla neşre­dilmiştir815. Hicrî takvime gö­re GazzâlTnin ölümünün 900. yıl dönü­mü münasebetiyle UNESCO'nun 9-10 Ka­sım 1985'te Pariste tertip ettiği yuvar­lak masa toplantılarında tartışılan dü­şünürün hayatı, fikirleri, tesirleri ve fi­kirlerin aktüel değeri hakkındaki teb­liğler UNESCO'nun katkılarıyla "İslam d'hier et d'aujour'hui" serisi içinde Gha-zâlî, la raison et le miracle. Table ronde UNESCO, 9-10 descembre 1985 başlıklı kitapta yayımlanmıştır.816 Aynı yılın 27-29 Kasımında Fas Kraliyet Akademisi'nce Rabat'ta düzen­lenen kongrenin bildirileri Halkatü vasi beyne'ş-Şark ve'1-Gaib: Ebû Hâmid el-Ğazzâlî ve Mûsâ b. Meymûn817; 14 Mart 1988'de Kayseri'de Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp Tarihi Enstitüsü tarafından gerçekleşti­rilen kongrenin bildirileri de Ebû Hâmid Muhammed el-Gazâlî (1050-1111) başlığıyla818 yayımlanmıştır. Dârülbeyzâ'da yapılan benzeri bir çalışma ise el-İmâm Ebû Hâmid ei-öaz-zâlî ü zikrâ murûri tisamî'e sene calû vefâtih: 505-1405 adıyla basılmış819, Washington DC'de ya­yımlanan Irânnâme adlı derginin bir sayısı da (IV/4 119861) Gazzâlîye ayrıl­mıştır.

11- Litcral Çalışmalar. Gazzâlî hak­kında birkaç yetersiz literal çalışma ya­pılmış olup bunlar arasında sadece onunla ilgili bazı yayınlan içine alanlar bulunduğu gibi genel bir bibliyograf­yanın bir kısmını Gazzâlfye tahsis eden­ler de vardır. KojirO Nakamura'nın "A Bib-Hography on imâm al-Ghazali"820 başlıklı çalışmasında Gazzâtî ile ilgili kitap ve makaleler yazıldıkları dillere göre iki liste halinde sıralanmış, ilk listede Batı dillerinde yazılanlar, ikinci listede İslâmî dillerde kaleme almanlar verilmiş, liste­lerdeki çalışmalar yazar adına göre al­fabetik olarak sıralanmıştır. Birinci üs­tede 198, ikinci listede kırk iki kitap ve makale yer almaktadır. Abdurrahim Gü-zel'in"GazâIÎ Bibliyografyası Üzerine Bir Deneme"821 başlıklı çalışması ya­kın zamanda hazırlanmış olmasına rağ­men bir hayli eksiktir. Diğer çalışmalar arasında şunlar zikredilebilir: Suhail Manzoor ve Abdul VVaheed Khan, "Al-Ghazali: A Select Bibliography of Works Translated into English"822; Manzoor - A. Khan. "al-Ghazali: A Select Bibliography of Works in English".823

Bu çalışma alanları ve türleri dışında genel olarak İslâm felsefesi, tasavvuf, fıkıh, kelâm, ahlâk, siyaset gibi ilimlere dair sistematik ve tarihî çalışmaların en ağırlıklı konularından birini Gazzâlî teş­kil eder. Ayrıca dünyanın hemen bütün tanınmış ansiklopedilerinde Gazzâlfye geniş yer verilmiştir.




Yüklə 1,13 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   51   52   53   54   55   56   57   58   59




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin