Konu alan çok sayıda eser yazmışlardır



Yüklə 1.64 Mb.
səhifə22/33
tarix30.12.2018
ölçüsü1.64 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   33

Tedaviye başlayan hekim hastanın du­rumunu, hastalığın sebebini, kendi teş­hisini, uyguladığı tedaviyi, verdiği ilâçları "düstur" denilen bir kâğıda yazarak has-

160


HEKİMBAŞI

ta sahibine vermek zorunda idi. Tedavi sonunda hasta iyileşirse hekim yazdığı düsturu geri alır ve ona dayanarak te­davi ücretine hak kazanırdı. Eğer hasta ölürse o takdirde hasta sahibi düsturu reîsületıbbâya götürüp İşin araştırılma­sını İsterdi. Reîsületıbbâ veya onun baş­kanlığında bir heyet düsturu inceledik­ten sonra hekimin bir kusuru olmadığını tesbit ederse tedavi ücretinin ödenme­sine, aksi halde yanlış tedavi ile hastanın ölümüne sebep olduğu için ücret alama­yacağı gibi hasta sahibine diyet ödemesi gerektiğine karar verirdi. Başarısız veya kötü niyetli oldukları anlaşılan hekimler meslekten uzaklaştırılırdı (Ishakb. Ali er-Ruhâvî, s. 265; Şeyzerî. s. 97-98; Ibnü'l-İhve, s. 255-256}.

Reîsületıbbâlar, başlangıçta halife ve­ya sultanlar tarafından ülkenin en bilgili ve tecrübeli tabipleri arasından seçilip gö­revlendirilmekteydi; daha sonra bu yetki vezir veya naibe bırakıldı. Tıp mesleğinin en üst kademesinde bulunan reîsületıb-bânın görevleri, hekimlik imtihanından sonra hak edenlere belgelerini vermek, sağlık kurumlarıyla hekimlerin çalışma­larını kontrol etmek, ehliyetsiz kimsele­rin tıp mesleğinden uzaklaştırılması işin­de muhtesibe yardımda bulunmak ve ge­rektiğinde hakemlik yapmaktı. Endülüs Emevî Devleti'nde Dîvânü'l-ihtisâb'a bağ­lı olan Dîvân ü'l-etıbbâ'da görevli hekim­lerin başkanına "şeyhü'l-etıbbâ" denil­mekteydi (İbnCülcül, s. 110, 112;M.Ab-dülvehhâbHallâf, s. 7,9)- Fâtımîlerve Ey-yûbîler zamanında nâib tarafından tayin edilen reîsületıbbâ asıl mesleklerin un­van sıralamasında birinci derecede bu­lunuyordu (Kalkaşendî, IV, 200; VI, 160; Ahmed îsâ Bey, Târllju'i'bîmâristânât, s. 24-25).

İbnüt-Tilmîz ve tıp eğitimine ilk defa tez hazırlama usulünü getiren Ebû Saîd el-Herevî, Selçuklular döneminde Bağ­dat'taki Bîmâristân-ı Adudî'de reîsületıb-bâlıkyapmışlardı (Terzioğlu, s. 9). XVI. yüzyılın ortalarında da Halep'teki Nûred-din Zengî Bîmâristam'nın reîsületıbbâsı Hâşim b. Muhammed b. Nâsırüddin es-Serûcî idi (Ahmed îsâ Bey, Mu'cemü'l-ettbbâ\ s. 505).

Bütün İslâm devletlerinde devam etti­rilen hekimbaşilık müessesesinin Sicilya Kralı II. Friedrich zamanında (1197-1250) İtalya'da Salerno'da, daha sonra da İs­panya ve diğer Avrupa ülkelerinde de ay­nen uygulandığı görülür (Terzioğlu, s. 3. 12; ayrıca bk. BİMÂRİSTAN).

BİBLİYOGRAFYA :

Ebû Dâvûd. "Diyar, 23; İshak b. Ali er-Ru-hâvî. Edebü't-Çabîb (nşr. Merizen Saîd Asî-rî), Riyad 1992, s. 236-264, 265; İbn Cülcül, Tabakâtü'l-ettbbâ* (nşr. Fuâd Seyyid), Kahire 1955, s. 110, 112; İbn Ebû Usaybia. cüyûnü'l-enba\ s. 45, 186-187, 224-225, 302, 492;Şey­zerî. fiihâyetü'r-rütbe fi (alebi'l-hlsbe (nşr M. Mustafa ez-Ziyâde), Kahire 1946, s. 97-100; İb-nü'I-İhve, Me'âlimü'l-kurbe ft atıkâmi'l-hisbe (nşr. Sıddîk Ahmed îsâ). Kahire 1976, s. 255-256; İbn Fazlullah el-ömerî. Mesâiik, IX, 181, 301-304; Safedî, el-Vâfı, VII, 178; Kalkaşendî. Şubhu'l-a'şâ (Şemseddin), IV, 200; VI, 160; Ah­med îsâ Bey, Târihu't-btmâristânât ft'I-İslâm, Beyrut 1981, s. 24-25, 41-43, 49-50, 55-57; a.mlf., Mu'cemü'l-eUbbâ', Beyrut 1982, s. 53-54, 119, 157, 207-210, 505-507; Ziriklî. el-A(lâm,\, 167; IV, 379; M. Abdülvehhâb Hallâf, Veşâ'İk ft't-tıbbi'l-İslâmî ue üazifetüh fi mucâ-oeneti'l-kazâ' ft'l-Endelüs, Kahire 1982, s. 7, 9; Bahaeddin Ögel. Türk Kültürünün Gelişme Çağları, İstanbul 1988, s. 655; Muhammed el-Hattâbî. et-Tıb ue'l-etıbbây fı'l-Endelüsi'l-İslâ-mî, Beyrut 1988,1, 29, 31, 48, 71, 74, 76; Aslan Terzioğlu, Türk-İslâm Hastaneleri ve Tababe­tinin Avrupa'da Tıbbi Rönesansı Etkileme­sinden Türk Tıbbının Batılılaşmasına, İstan­bul 1992, s. 3,9, 12. m

İfflj Ckmil Akpınar

Osmanlı Dönemi. Osmanlılar'da hekim-başılığın bir makam olarak teşkilâtlandı­rılması ve buraya ilk tayin edilen kişinin kimliği konusu tartışmalıdır. Osmanlı Beyliği'nin ilk dönemlerinde sarayda sağ­lık hizmeti veren bir tabibin bulunup bu­lunmadığı tesbit edilememekteyse de Germiyan, Aydın, Saruhan beyliklerinin saraylarında tabiplerin görev yaptığı bi­linmektedir. Ancak hem bunların, hem de Osmanlılar'da Çelebi Mehmed ve II. Murad döneminde görev yapan Şeyhî di­ye ünlü Hekim Sinan ve oğlu, Fâtih Sultan

Mehmed devrindeki Kutbüddin Ahmed Efendi, Ahî Çelebi ve Yâkub Paşa gibi he­kimlerin teşkilâtlı bir kurumun başında­ki hekimbaşı değil, hükümdar ve ailesi­nin tedavilerini üstlenen saray hekimleri olmaları daha kuvvetli bir ihtimaldir. Ge­nel anlamda sağlık hizmetlerinin idare­siyle de yükümlü ilk hekimbaşı, II. Baye-zid döneminde (1481-1512) görevlendiri­len Mehmed Muhyiddin İzmitrdir. Bunun­la beraber Orhan Bey'den II. Bayezid'e ka­dar gelen sultanların nezdinde de ben­zer görevleri yürüten saray hekimlerinin bulunduğu muhakkaktır. Sarayın bîrun ricali arasında yer alan ve sadârete bağlı olan hekimbaşılar resmî kayıtlarda daha çok "reîsületıbbâ, seretıbbâ-i sultanî, se-retıbbâ-i hâssa" ve halk arasında da "he­kimbaşı efendi" adıyla anılırlardı.

Hekimbaşılar ilmiye sınıfına mensup, tıp ilmine vâkıf, çok iyi yetişmiş ehliyetli kişiler arasından seçilirdi; 1836 yılından sonra ise ilmiye sınıfı dışından da tayin­ler yapılmıştır. Bu makama getirilen kişi­ye ilk dönemlerde sadrazam, daha son­raları Dârüssaâde ağası, XVIII. yüzyıl son­larında padişah huzurunda yapılan me­rasimle samur kürk giydirilir ve görevi ilân edilirdi. Hekimbaşı ayrıca "sancaklı" denilen abâ giyer, başına da tepesi eğik, sarı çuha börk üzerine beyaz sarık {örfî destar) sarardı. Hekimbaşılar protokolde önemli bir yere sahiptiler. İlk dönemler­den itibaren padişahın eceliyle ölmesi du­rumunda hekimbaşı ihmali veya hatası bulunduğu düşüncesiyle görevinden alı-

161


HEKİMBAŞI













OSMANLI

DEVLET

NDE

HEKİMBAŞILAR

LİSTESİ

(Hazırlavan-Ali Haydar Bayat)

Padişah

Sıra nr.

Hekimbaşı

Tayini

AZİİ

ÖEümü

Padişah

Sıra

nr.


Hekimbaşı

Tayini

Azli

Ölümü

ıı. Bayezid

1

Mehmed Muhyiddin

Efendi


-

-

-

-

-

910

1504


ıı. Mustafa (VII. 1695-VIII. 1703)

20

Nuh

Re

II


1106

1695


XI


1119 1707

XI


1119 1707

IV 1481-IV. 1512)

2

Hacı Hekim

-

910 1504

-

-

-

913

1507


ııı. Ahmed

21

Yenibahçell Mehmed

sa

XI


1119 1707

Sa

II


1127 1715

Sa

X


1136 1723




3/I

Ahi Celebi

CA

XI


913

1507


Sa IV

918 1512




-

(VIII. 1703-X. 1730)

22

Ömer

sa

II


1127 1715

CA II

1136 1724

CA

II


1136 1724

l. selim

(IV. 1512-1X. 1520)



























4/I

Sinan

(Sinâneddin Yûsuf)



Sa IV

918 1512

sa

III


921 1515







ı. Mahmud




Mustafa Fevzi (Küçük)

II

1724

II

1736

-

1738

24

Hayâtîzâde

Mehmed Emin



ZK

lll


1148 1736

RE

IV


1159

1746





1161 1747

3/II

Ahi Celebi

5a

III


921 1515

Se

X


926 1520

MU XI

931 1524

25/i

Hayâtîzâde Kethüdası

RE

1159

Se

1159

-

-

I. Süleyman (IX. 1520-IX. 1566)

4/II

Sinan (Sinâneddin Yûsuf)

Se XII

926 1520

ZK

951 1545

ZK

I


951

1545


(X. 1730X11. 1754)

Mehmed Said

IV

1746

X

1746

-

-

26

Müneccimbası Ahmed

Se

X


1159 1746

MUİ161 I 1748

-

1163 1750

5

Kaysünl (Bedreddin b. Mehmed)

ZK

951

1545


MU

IX


970 1562

MU IX

970 1562

25/II

Hayâtîzâde Kethüdası Mehmed Said

MU

I


1161 1748

CA IV

1168

1755


- 1171 -1757-58

6

Kosonî (Mehmed b. Mehmed)

MU

IX


970 1562

Sa

VIII


976 1568

Sa VIII

976 1568

lll. Osman

(XII. 1754-1. 1757)



27

Halebî Mustafa

CA

IV


1168 1755

Sa

XI


1171 1757







II. Selim

(IX. 1566-XII. 1574)

7

Carsüddlnzâde

Sa

976

ZH

982

ZH

982




28/I

Mehmed Arif

Sa

1171

7K

1171

_

_

III. Murad

Mehmed Muhyiddin

VIII

1568

İN

1575

III

1575




XI

1757

VII

1758







(I. 1574'X1I. 1595)

8

Yûsuf Sinan

ZH

982

CE

1005

CE

1005

lll. Mustafa

29

Kâtibzâde

ZK

1171

CE

1182

CE

1183

III. Mehmed

111

1575

1

1597

I

1597

[XI. 1757-1. 1774)

Mehmed Refî

VII

1758

IX

1768

IX

1769

I. Ahmed ıı. osman

9

Üsküplü şemseddln

CE 1

1005 1597

ZH

III


1019 1611

-

-




30

Mehmed Emin

CE

IX


1183 1769

ZK

I


1187 1774

-

-

I. Mustafa (1.1591-V. 1622)

10

Mûsâ

ZK XI

1026 1617

Re V

1031 1622

RA

V


1056 1646




28/II

Mehmed Arif

ZK I

1187 1774

ZH

II


1189

1776


_




























31

Subhîzâde Abdülazlz

ZH

II


1189 1776

ZH

II


1190 1777

Se

IX


1197 1783

IV Murad

11

Emîr celebi

Re

1039

RA

1048

RA

1048

(IX. 1623-11.1640)

(Seyyid Mehmed)

V

1629

VIII

1648

VIII

1638

l. Abdülhamld

28/III

Mehmed Arif

ZH

1190

CA

1197

CA

1197

lörâhlm

(II. 1640-VNI. 1648)



12

zeynelâbldîn b. Halil

RA

1048

RE

10b6

-

1057

(1.1774-IV 1789)

I

1770

V

1783

V

1783

VIII

1638

V

1646

-

1647




32

Hafız Hayrullah

CA

1197

RA

1200

Ra

1210

13/1

Hamalzade Mehmed

RE

1056

sa

1057

_

-




V

1783

II

1786

IV

1796

V

1646

III

1647




-




33

Cevrekzâde

RA

1200

ZK

1203

-

1216

14/1

Isâ

sa

1057

RA

1057

_

_




Hafız Hasan

II

1786

VIII

1789

-

1801

III

1647

V

1647

-

-

ııı. Selim (IV 1789-V. 1807)

34

Mehmed Sadık

ZK

VIII


1203 1789

Ra

IV


1211 1797

XI


1215 1800

13/11

Hamalzâde Mehmed

RA V

1057 1647

CE

VI


1057 1647







35

Nüman Naîm

Ra

lll


1211 1797

sa V

1218 1803

ZH

I!


1220 1806

14/11

Isâ

CE

VI


1057 1647

CE

VI


1057 1647







36/I

Behçet Mustafa Efendi

Sa

V


1218 1803

CE VII

1222 1807

~




13/111

Hamalzâde Mehmed

CE

VI


1057 1647

IX


1057 1647

-

-

IV. Mustafa

(V 1807-VII. 1808)



37

Tuğcuzâde Ahmed Abdü İkadır

CE

VII


1222 1807

CA VIII

1223 1808

Sa I

1231 1816

14/111

Isâ

IX


1057 1647

ZK

XI


1057 1647

-

-

II. Mahmud (VII. 1808-VII. 1839)

38

Nümanzâde Mustafa Mesud

CA

VIII


1223 1808

Se

IX


1232

1317


Mu

X


1236 1820

13/IV

Hamalzâde Mehmed

ZK

XI


1057 1647

ZK

XI


1057 1647




-

36/II

Behçet Mustafa Efendi

Se IX

1232 1817

RA

XII


1237

1821


-

-

14/IV

Isâ

ZK

XI


1057 1647

Re 1058 VII 1648

Se VIII

1059 1649

39

Bendireklliâde Mehmed Said

RA

IX


1237 1821

ZK

VII


1238 1823

Re

II


1242 1827

tv. Mehmed

13/V

Hamalzâde Mehmed

Re

VII


1058 1648

Se

VII


1066 1656

Se

VII


1066 1656

36/III

Behçet Mustafa Efendi

ZK

VII


1238 1823

ZK

lll


1249 1834

ZK

lll


1249 1834

İVIII. 1648X1.1687)

15

Sâllh b. Nasrullah

Se VII

1066 1656

RA VIII

1080

1661


RA

VIII


1080 1669

40/I

Abdülhak Molla

ZH IV

1249 1834

ZH

lll


1252 1837

-

-

II. Süleyman

16

Hayâtizâde

Mustafa Fevzi (Büyük)



RA

VIII


1080 1669

Ra

VI


1103 1692

ZK

VII!


1103 1692



Ahmed Neclb

ZH

lll


1252 1857

RE V

1255 1839




_

(XI. 1687-VI. 1691)

17

Tabiî Hasan

Ra

VI


1103 1692

CA 1105 II 1694

sa

XI


1118

1706


l. Abdülmecld (VII. 1839-VI. 1861)

40/H

Abdülhak Molla

RE V

1255

1839


Se X

1261 1845

-

-




II. Ahmed

18

Seyyld Yûsuf

CA II

1105 1694

CA 1106 I 1695

-

-

42

İsmail Paşa

Se

X


1261 1845

ZK

X


1264 1848

-

1297 1880

(VI. 1691-11.1695)

19

Müneccimbası

Arapzâde Mehmed



CA 1

1106 1695

Re

II


1106 1695

MU

III


1122

1710


40/III

Abdülhak Molla

ZK X

1264

1848


ZH

X


1265 1849

sa

V


1270 1854


Dostları ilə paylaş:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   33


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə