Ona tili va bolalar adabiyoti



Yüklə 5.67 Mb.
səhifə37/45
tarix27.06.2018
ölçüsü5.67 Mb.
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   45

5. Mustaqil ish. Talabalar o’tirgan joylariga qarab 6 qatorga bo’liniadilar va har bir qatorga alohida quyidagi tartibda o’tilayotgan mavzu asosida mustaqil ishi topshiriladi:(Bajarilgan ishning sifati gapning mazmuni, tarbiyaviy ahamiyati hamda talabaning o’z misolini to’g’ri va tushunarli ifodalay olishi bilan belgilanadi.)

1-qator-Omonim so’zlar asosida ikkita mazmunli gap tuzib izohlaydi.

2-qator- Omonim iboralar asosida ikkita mazmunli gap tuzib izohlaydi.

3-qator-Omonim so’z va ibora qatnashgan ikkita mazmunli gap tuzib izohlaydi.

6.Test tekshiruvi. Bunda har bir talabaga alohida variant asosidagi test beriladi va uning mustaqil tarzda bajarilishi nazorat qilinadi. (Test kalitlari yig’ishtirib olinib natijalari keyingi mashg’ulotgacha e’lon qilinadi.)

Namuna

1. Shu so‘zlarning qaysi birida –ma qo‘shimchasi omonimik holatda qo‘llanishi mumkin? 1) qotishma;

2) moslama; 3) qazilma; 4) burama; 5) qatlama; 6) yuklama.

A) 2,4,5,6 B) 2,3,4,6 C) 1,2,3,6 D) 1,2,3,4

2. Qaysi qatordagi gapda paronimlar bilan bog‘liq xato bor?

A) Ularga imtiyozli tarif asosida xizmat ko‘rsatiladi. B) Qizning ota-onasi, qarindosh-urug‘ining ta’rifini aytib bitirolmaydilar. C) O‘roqda yo‘q, mashoqda yo‘q, xirmonda hozir. D) Shahrimiz nufuzi ikki milliondan oshdi.

3. 1) kuya; 2) bog‘; 3) sir; 4) tur. Berilgan omonim so‘zlarning qaysi birlari faqat bir so‘z turkumi doirasida bo‘ladi?

A) 2,3 B) 1,2 C) 1,2,3 D) 1,2,3,4

4. Haq yo‘linda kim senga bir harf o‘rgatmish ranj ila, Aylamak oson emas haqqin ado ming ganj ila. Navoiyning Ushbu misralarida qo‘llangan ranj so‘zining sinonimlari qaysi qatorda berilgan?

A) ozor va intilish B) boylik va xazina C) mashaqqat va boylik D) mehnat va mashaqqat

5. Shaklan tenglik, mazmunan o‘zgachalik qaysi birliklarga xos?

A) lug‘aviy birliklarga(so‘zlarga) B) grammatik birliklarga (qo‘shimchalarga) C) fonetik birliklarga (tovushlarga) D) A, B

6. Qaysi qatordagi so‘zlarning omonimlarini topish mumkin?

A) qo‘l, og‘iz, quloq, qosh; B) qo‘rqinchli, vahimali, dahshatli, mudhish; C) oq, un, yot, toy; D) A, C

7. Sinonimik qator qaysi javobda berilgan?

A) oxirgi, so‘nggi, keyingi; B) kutmoq, termilmoq, tikilmoq; C) zavq, maroq, shavq; D) A va C.

8. Hayoli, oriyatli, andishali, nomusli, iboli. Ushbu sinonimlarning qaysi biri asos so‘z (dominanta) hisoblanadi?

A) hayoli; B) oriyatli; C) andishali; D) nomusli;

9. Antonimlarni aniqlang.

A) kech, xayr, kul, tuz; B) qarash, boqish, nigoh, nazar; C) suyuq, quyuq, yirik, mayda; D) bahs, tortishuv, munozara, mubohasa;

10. Qaysi qatordagi so‘z omonimik xususiyatga ega emas?

A) asar B) burun C) berilgan barcha so‘zlar omonimik xususiyatga ega. D) oshiq


7.Mashg’ulotni yakunlash.O’qituvchi mashg’ulotning qanday darajada amalga oshirilganligini talabalarga ma’lum qiladi, ularni rag’batlantiradi va to’plagan ballarini izohlab eshittiradi. Keyingi mashg’ulotda qilinadigan ishlar (vazifalar)xususida o’z mulohazalarini bayon qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar

1. H.Jamolxonov. Hozirgi o`zbek adabiy tili. 2005, “Talqin” nashriyoti

2. M.Hamroyev, D.Muhamedova, D.Shodmonqulova, X. G‘ulomova, SH.Yo‘ldosheva. Ona tili. Toshkent, 2007-yil.

3. Z.Otamirzayeva, M.Yusupova. O`zbek tili. 2004, O`AJBNT» markazi.

4. R.Ikromova D.Muhamedova, D.Shodmonqulova, X. G‘ulomova. Hozirgi o’zbek adabiy tilidan ma’ruza matnlari (Sintaksis). Toshkent, 2001-yil.

5. Sh.Rahmatullayev. Hozirgi adabiy o`zbek tili. 2006, “Universitet” nashriyoti

6. R.Ikromova, D.Muhamedova, M.Hamroyev. Ona tilidan mashqlar to`plami Toshkent, 2009-yil.



Mashg’ulotga ajratilgan vaqt – 2 s

Talabalar soni – 30 ta

O’quv mashg’ulotining tuzilishi

1.Tashkiliy qism.

2.Savol-javob asosida talabalar bilimini aniqlash va mustahkamlash



3.Mavzuga oid mashqlar orqali talabalar bilimini tekshirish va mustahkamlash.

4.Uyda bajarilgan mustaqil ishlar asosida talabalar bilimini aniqlash va baholash.

5.Texnologiyasi orqali talabalar bilimini baholash va mustahkamlash

6.Mustaqil ish asosida talabalar bilimini tekshirish va baholash.

7.Test texnologiyasi orqali talabalar bilimini nazorat qilish va baholash

8.Mavzuni yakunlash.



O’quv mashg’ulotining maqsadi

Talabalarning «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari ” mavzusidan ma’ruza mashg’ulotida olgan nazariy bilimlarini amalda qo’llash ko’nikma va malakalarini tekshirish va mustahkamlash.

Pedagogik vazifalar:

1.Tashkiliy qism.

2.Savol-javob asosida talabalar bilimini aniqlash va mustahkamlash

3.Mavzuga oid mashqlar orqali talabalar bilimini tekshirish va mustahkamlash.

4.Uyda bajarilgan mustaqil ishlar asosida talabalar bilimini aniqlash va baholash.

5.Blits texnologiyasi orqali talabalar bilimini baholash va mustahkamlash

6.Mustaqil ish asosida talabalar bilimini tekshirish va baholash.

7. Test texnologiyasi orqali talabalar bilimini nazorat qilish va baholash

8.Mavzuni yakunlash.




O’quv faoliyati natijalari:

1)auditoriyaning sanitariya holati, davomat, mavzu, uyga berilgan topshiriqlar aniqlanadi, guruh jurnali rasmiylashtiriladi;

2)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 1-ilovada berilgan savollarga javob beradilar, munozarada ishtirok etadilar;

3)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari » mavzusi yuzasidan 2-ilovada berilgan mashqlarni bajaradilar, bir-birlarining javoblarini to’ldiradilar;

4)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari » mavzusi yuzasidan 3-ilovada berilgan namuna asosida o’z mustaqil ishlarini himoya qiladilar, munosarada ishtirok etadilar;

5)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari » mavzusi yuzasidan 4-ilovada berilgan blits savollariga javob beradilar;

6)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari» avzusi yuzasidan 5-ilovada berilgan mustaqil ishni amalga oshiradilar;

7)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari » mavzusi yuzasidan 6-ilovada berilgan test savollariga javob beradilar

8)mavzu 7-ilovaga asosan yakunlanadi.


Ta’lim metodi

Aqliy hujum, darslik bilan ishlash, suhbat, “Blits” , test texnologiyalari

Ta’limni tashkil etish shakli

Amaliy, ommaviy,individual.

Didaktik vositalar

Darslik, ukuv kullanma, tarqatma materiallar, slayd-prezentatsiya

Ta’limni tashkil etish sharoiti

Maxsus texnik vositalar bilan jixozlangan xona

Nazorat

Test O’z-o’zini nazorat qilish, refleksiya

Mashg’ulotga ajratilgan vaqt – 2 s

Talabalar soni – 30 ta

O’quv mashg’ulotining tuzilishi

1.Tashkiliy qism.

2.Savol-javob asosida talabalar bilimini aniqlash va mustahkamlash



3.Mavzuga oid mashqlar orqali talabalar bilimini tekshirish va mustahkamlash.

4.Uyda bajarilgan mustaqil ishlar asosida talabalar bilimini aniqlash va baholash.

5.Texnologiyasi orqali talabalar bilimini baholash va mustahkamlash

6.Mustaqil ish asosida talabalar bilimini tekshirish va baholash.

7.Test texnologiyasi orqali talabalar bilimini nazorat qilish va baholash

8.Mavzuni yakunlash.



O’quv mashg’ulotining maqsadi

Talabalarning «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari ” mavzusidan ma’ruza mashg’ulotida olgan nazariy bilimlarini amalda qo’llash ko’nikma va malakalarini tekshirish va mustahkamlash.

Pedagogik vazifalar:

1.Tashkiliy qism.

2.Savol-javob asosida talabalar bilimini aniqlash va mustahkamlash

3.Mavzuga oid mashqlar orqali talabalar bilimini tekshirish va mustahkamlash.

4.Uyda bajarilgan mustaqil ishlar asosida talabalar bilimini aniqlash va baholash.

5.Blits texnologiyasi orqali talabalar bilimini baholash va mustahkamlash

6.Mustaqil ish asosida talabalar bilimini tekshirish va baholash.

7. Test texnologiyasi orqali talabalar bilimini nazorat qilish va baholash

8.Mavzuni yakunlash.




O’quv faoliyati natijalari:

1)auditoriyaning sanitariya holati, davomat, mavzu, uyga berilgan topshiriqlar aniqlanadi, guruh jurnali rasmiylashtiriladi;

2)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 1-ilovada berilgan savollarga javob beradilar, munozarada ishtirok etadilar;

3)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari » mavzusi yuzasidan 2-ilovada berilgan mashqlarni bajaradilar, bir-birlarining javoblarini to’ldiradilar;

4)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari » mavzusi yuzasidan 3-ilovada berilgan namuna asosida o’z mustaqil ishlarini himoya qiladilar, munosarada ishtirok etadilar;

5)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari » mavzusi yuzasidan 4-ilovada berilgan blits savollariga javob beradilar;

6)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari» avzusi yuzasidan 5-ilovada berilgan mustaqil ishni amalga oshiradilar;

7)talabalar «So’zlarning shakl va ma’no munosabatlariga ko’ra turlari. Omonimlar va ularning turlari » mavzusi yuzasidan 6-ilovada berilgan test savollariga javob beradilar

8)mavzu 7-ilovaga asosan yakunlanadi.


Ta’lim metodi

Aqliy hujum, darslik bilan ishlash, suhbat, “Blits” , test texnologiyalari

Ta’limni tashkil etish shakli

Amaliy, ommaviy,individual.

Didaktik vositalar

Darslik, ukuv kullanma, tarqatma materiallar, slayd-prezentatsiya

Ta’limni tashkil etish sharoiti

Maxsus texnik vositalar bilan jixozlangan xona

Nazorat

Test O’z-o’zini nazorat qilish, refleksiya


Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning

turlari.


Mashg’ulotga ajratilgan vaqt – 2 s

Talabalar soni – 30 ta

O’quv mashg’ulotining shakli

Amaliy mashg’ulot

O’quv mashg’ulotining tuzilishi

  1. Tashkiliy qism.

  2. Savol-javob asosida talabalar bilimini aniqlash va mustahkamlash

  3. Mavzuga oid mashqlar orqali talabalar bilimini tekshirish va mustahkamlash.

  4. Uyda bajarilgan mustaqil ishlar asosida talabalar bilimini aniqlash va baholash.

  5. Texnologiyasi orqali talabalar bilimini baholash va mustahkamlash

  6. Mustaqil ish asosida talabalar bilimini tekshirish va baholash.

  7. Test texnologiyasi orqali talabalar bilimini nazorat qilish va baholash

  8. Mavzuni yakunlash.

O’quv mashg’ulotining maqsadi

Talabalarning « Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari” mavzusidan ma’ruza mashg’ulotida olgan nazariy bilimlarini amalda qo’llash ko’nikma va malakalarini tekshirish va mustahkamlash.

Pedagogik vazifalar:

1.Tashkiliy qism.

2.Savol-javob asosida talabalar bilimini aniqlash va mustahkamlash

3.Mavzuga oid mashqlar orqali talabalar bilimini tekshirish va mustahkamlash.

4.Uyda bajarilgan mustaqil ishlar asosida talabalar bilimini aniqlash va baholash.

5.Blits texnologiyasi orqali talabalar bilimini baholash va mustahkamlash

6.Mustaqil ish asosida talabalar bilimini tekshirish va baholash.

7. Test texnologiyasi orqali talabalar bilimini nazorat qilish va baholash

8.Mavzuni yakunlash.




O’quv faoliyati natijalari:

  1. auditoriyaning sanitariya holati, davomat, mavzu, uyga berilgan topshiriqlar aniqlanadi, guruh jurnali rasmiylashtiriladi;

  2. talabalar « Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 1-ilovada berilgan savollarga javob beradilar, munozarada ishtirok etadilar;

  3. talabalar «Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 2-ilovada berilgan mashqlarni bajaradilar, bir-birlarining javoblarini to’ldiradilar;

  4. talabalar «Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 3-ilovada berilgan namuna asosida o’z mustaqil ishlarini himoya qiladilar, munosarada ishtirok etadilar;

  5. talabalar «Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 4-ilovada berilgan blits savollariga javob beradilar;

  6. talabalar «Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari» avzusi yuzasidan 5-ilovada berilgan mustaqil ishni amalga oshiradilar;

  7. talabalar «Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 6-ilovada berilgan test savollariga javob beradilar

  8. mavzu 7-ilovaga asosan yakunlanadi.




Ta’lim metodi

Aqliy hujum, darslik bilan ishlash, suhbat, “Blits” , test texnologiyalari

Ta’limni tashkil etish shakli

Amaliy, ommaviy,individual.

Didaktik vositalar

Darslik, ukuv kullanma, tarqatma materiallar, slayd-prezentatsiya

Ta’limni tashkil etish sharoiti

Maxsus texnik vositalar bilan jixozlangan xona

Nazorat

Test O’z-o’zini nazorat qilish, refleksiya


Amaliy mashg’ulotning texnologik kartasi


Ish bosqichlari va vaqti

Faoliyat mazmuni

O’qituvchi

Talaba

1-bosqich. Oquv mashgulotiga kirish (Davat bosqichi)

(5 minut)

1.Tashkiliy qism.



1.Auditoriyaning sanitariya holati, davomat, mavzu, uyga berilgan topshiriqlar aniqlanadi, guruh jurnali rasmiylashtiriladi;




2-bosqich.

Asosiy (Anglash bosqichi)

(70 minut)

1.Savol-javob asosida talabalar bilimini aniqlash va mustahkamlash

2.Mavzuga oid mashqlar orqali talabalar bilimini tekshirish va mustahkamlash.

3.Uyda bajarilgan mustaqil ishlar asosida talabalar bilimini aniqlash va baholash.

4.Blits texnologiyasi orqali talabalar bilimini baholash va mustahkamlash

5.Mustaqil ish asosida talabalar bilimini tekshirish va baholash.

6. Test texnologiyasi orqali talabalar bilimini nazorat qilish va baholash

7.Mavzuni yakunlash. 1.Tashkiliy qism.

2.Savol-javob asosida talabalar bilimini aniqlash va mustahkamlash

3.Mavzuga oid mashqlar orqali talabalar bilimini tekshirish va mustahkamlash.

4.Uyda bajarilgan mustaqil ishlar asosida talabalar bilimini aniqlash va baholash.

5.Blits texnologiyasi orqali talabalar bilimini baholash va mustahkamlash

6.Mustaqil ish asosida talabalar bilimini tekshirish va baholash.

7. Test texnologiyasi orqali talabalar bilimini nazorat qilish va baholash


  1. talabalar « Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari » mavzusi yuzasidan 1-ilovada berilgan savollarga javob beradilar, munozarada ishtirok etadilar;

  2. talabalar « Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 2-ilovada berilgan mashqlarni bajaradilar, bir-birlarining javoblarini to’ldiradilar;

  3. talabalar « Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlarii» mavzusi yuzasidan 3-ilovada berilgan namuna asosida o’z mustaqil ishlarini himoya qiladilar, munosarada ishtirok etadilar;

  4. talabalar « Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 4-ilovada berilgan blits savollariga javob beradilar;

  5. talabalar « Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari” mavzusi yuzasidan 5-ilovada berilgan mustaqil ishni amalga oshiradilar;

talabalar « Sinonimlar va ularning turlari. Antonimlar va ularning turlari. Paronimlar va ularning turlari» mavzusi yuzasidan 6-ilovada berilgan test savollariga javob beradilar

3-bosqich. Yakuniy (Fikrlash bosqichi)

(5 minut)

8.Mashg’ulotni yakunlash.

Mashg’ulot 7-ilovaga asosan yakunlanadi..



Darsning borishi

Tashkiliy qism: Auditoriyaning sanitariya holati, davomat, mavzu, uyga berilgan topshiriqlar aniqlanadi, guruh jurnali rasmiylashtiriladi. Mashg’ulot mazmuni, maqsadi va o’tkazilish tartibi tushuntiriladi.
Asosiy anglash bosqichi.

1-ilova .Talabalar bilimi quyidagi savollar asosida aniqlanib va mustahkamlanib baholanadi:

1. So’zning leksik ma’nosini tushuntirib bering.

2. So’zning shakl va ma’no munosabatiga ko’ra turlari deganda nimani tushunasiz?

3 .Cinonim so’zlar deganda qanday so’zlarni tushunasiz?

4. Sinonimik qator nima?

5. Cinonimlik xususiyati necha so’z turkumi doirasida amalga oshishi mumkin?

6. Leksik va frazeologik sinonilarni misollar asosida tushuntirib bering.

7. Antonim so’zlar deganda nimani tushunasiz?

8. Morfologik antonimlarni tushuntirib bering

9. Paronimlar to’g’risida ma’lumot bering.

10. Paronimlarning turlarini tushuntirib bering.

Savol-javob jarayonida mavzu materiallarining izchilligi va uzviyligiga amal qilinadi, talabaning javobini ikkinchi bir talaba tomonidan to’ldirilishi uchun imkoniyat yaratib beriladi. Talabalar faolligini ta’minlash maqsadida har bir talabaning javobi o’z vaqtida belgilangan ballar asosida baholanib boriladi.


2-ilova.Mavzuga oid mashqlar orqali talabalar bilimini tekshirish va mustahkamlash.

81-mashq. O’qing. Sinonimlarni aniqlang, omonimlardan farqini ayting.
1. ...Keyin maskayog’ surtib, likobchaga qo’ydi. (R. Zahir.) 2. U likobchadagi ustiga sariyog’ surtilgan... ikki bo’lak nonni olib, yeya boshladi. (R. Zahir.) 3. Yoshlik — fundament. ...Poydevorni qiyshiq qo’ysang, imorat qulaydi. (Mirm.) 4. Borib onangni va ro’zg’orlaringni bu yerga oldirib kel. (J. Zaydon.) 5. Bo’lmasa farmoningizni volidamga yetkazish uchun uyga borishga ijozat bersangiz. (J. Zaydon.) 6. Qo’shin orqada qolib ketgani uchun, Temur ilgari yurmay to’xtadi. (S. B.) 7. Bosqinchilarning askari tor tog’ cho’liga kirib kelgan mahalda, yerli aholi bu joyni toshlar bilan himoya qilgan. (S. B.) 8. Bir sohib ikkala qo’li bilan yo’g’on asosiga tayanib o’tiribdi. (R. Zahir.) 9. O’ng qo’lida hassasini yerga tiq-tiq urgancha chiqib keldi. (J. Zaydon.) 10. Jamila dastgohiga kombinat gudok chalib turgan paytda yetib keldi. (Mirm.) 11. Stanok ustiga qo’ngan changni cho’tka bilan artdi. (Mirm.) 12. Begona yurtda, bolasi diydoridan uzoqda armon bilan ko’z yumdi. (S.Ahm.) 4. Tolibjon ko’p mashaqqatlarni birga kechirgan xotinini yot el tuprog’ida qoldirdi. (S.Ahm.) 14. Intiqom ol! — der edi. Har gunohsiz oqqan qon. O’ch ol!— derdi Maratga Har tong chiqqan zar quyosh. (SH.) 15. Bu qo’shiq bilmaydi nedir to’siq-g’ov. (SH.) 16. Olam yaralmishki, bandisan, osmon, Sukunat domiga o’tmishing asir. (G. J.) 17. Ana bedazor. ...Dilni yashnatgan yo’ng’ichqazor ham o’rib olinib, o’rni shudgor qilib qo’yilgan edi. (S. Z.)
82-mashq. Sinonim so’zlarni aniqlab, ma’no jilvasidagi farqni tushuntiring.
1. Saharlab turaman, qutlayman tongni, Bo’ynimga osilar subh shamoli. (Mirm.) 2. Yel keltirar mayin bir ohang. Yana olib ketar nariga. (Mirm.) 3. Dalamizda salqin shabboda yeldi, Uxla, jonim bolam, allayo-alla. (Mirm.) 4. Martabador shaxslarni fuqaroga tez-tez siyosat qilib, avom jilovini mahkam ushlab turishga undardi. (Mirm.) 5. Eldan qo’rqqan qozi keyinchalik uni bo’shatib yubordi. (Mirm.) 6. Ulug’ Gimnning yangroq ohangini Olib ketdi tungi sho’x sabo. (Mirm.) 7. Qovjiragan palaklarning u yer-bu yerida qolib ketgan sapchalardan uzib, chaylaga olib bordi. (H. N.) 8. Qani, bu hamaklarni chanqovbosdi qilib turaylik. (H. N.) 9. Sendan hech sirimni yashirmayman. (A.Q.) 10. ...Ammam boyaqishning o’g’lini dadam musofirlar, mardikorlar orasiga qo’shib qo’ydi. Dadamda sira insof yo’q. (O.) 11. Ba’zan uni o’qiyman oshkor, Ba’zan xufiya — g’oyatda pinhon. (Mirm.) 12. Siddiqjon bunga mutlaqo ishonmasa ham, Ro’zimatning ko’ngli uchun yoqasini ushladi. (A. Q.) 13. Endi u butunlay qo’rqmay ham qoldi. (P. T.) 14. Siz asti xavotir bo’lmang. (Ya.) 15. CHoy qog’ozga yozilib, to’rt buklangan xatni boy ochdi. (O.) 16. Maktubning bosh tomonini o’qiganda Homidning yuzida ko’rilgan shodlik o’zgarishlari... o’rnini chuqur bir mulohaza olgandek bo’ldi. (A. Qod.) 11. Bu noma ertasi kun xonga yuboriladigan bo’lib, bunga maxsus kishi belgilandi. (A. Qod.)
83-mashq. Berilgan gaplardagi sinonim so’zlarni toping, ularni sinonimik qatorlarga guruhlab ko’chiring.
1. Tushida u brigada traktoriga minib, qabriston chekkasidan ariq o’tkazish niyatida go’ristonga yo’l olgan emish. (O.Yo.) 2. Uning chekiga Asaka ko’chasidagi dorixona tushdi. (S. An.) 3. Hilol ko’ksin yer o’g’liga Yostiq etmish par. (E.V.) 4. Munavvar... Asaka ko’chasidagi aptekaga qadam bosmay qo’ydi. (S. An.) Oy sukut aro, CHeksiz fazo og’ushida yer o’g’li uxlar. (E.V.) So’rar ekan fursat sarhisob, benaf o’tgan hayoting uchun vaqt oldida berursan javob. (E.V.) 7. Biz ochgan xazina Vatanimizga arzirli tortiq bo’ladi, deb umid qilaman. (H.G’.) 8. - SHaxmatni ham olib kelay-a? - dedi SHarifjon. (S. Kalm.) 9. Dadam sizga ozgina sovg’a berib yubordilar. (H.G’.) 10. Yemakni ko’proq g’amla. (K. Moiseeva.) 11. Juda yaxshi bo’ladi-da. Oshdan keyin achchiq-achchiq choy ichib, satranj suramiz. (S.Kalm.) 12. Tirikchiligimiz avval qanday bo’lsa, hozir ham shunday. (O.) 13. Aytmaysiz ham, qo’shni. (H. G’.) 14. Aytib ber-chi, qaysi qiz burun sevib bo’lgan umid bilan yor. (H.O.) 15. Itni olib kelishga aqlimiz yetibdi-yu, xo’ragi to’g’risida o’ylamabmiz. (N.S.) 16. Yelkangizni tuting bizga, hamsoya. (H.G’.) 17. O’zimiz tolqon, turshak bilan zo’rg’a kun o’tkazib turgan kezimizda itga beradigan yemishimiz yo’q edi. (N.S.)

84-mashq. Quyidagi so’zlarni asos(dominanta) qilib olib, sinonimik qatorlar tuzing va ularni A.Hojievning “O’zbek tili sinonimlarining izohli lug’ati”dan tekshirib ko’ring.
Aloqadar, anqov, baxt, vatan, dangasa, jirkanch, inoq, maosh, nom, uzoq, ozod, osmon, rohat, sassiq, soya, tabrik.

85-mashq. Quyidagi so’zlardan sinonimiya qatorlari tuzib yozing.
Egoist, bahs, sovg’a, tanqis, yashirin, g’alaba, hadya, o’g’rincha, tirriq, munozara, pinhon, tortiq, kamchil, tortishuv, armug’on, tahchil, xudbin, xufiya, zafar, g’irrom, tuhfa, maxfiy, betashvish, tanbal, naridan-beri, yesir, ma’ruza, yakka, ko’mak, yov, jussa, beg’am, apil-tapil, dangasa, zulm, yordam, dushman, guvoh, doklad, g’amsiz, beva, gavda, yalqov, yolg’iz, madad, g’anim, shohid, istibdod, qayg’usiz, shosha-pisha, ishyoqmas, tanho, ag’yor.

86-mashq. Ajratib ko’rsatilgan so’zlarning sinonimlarini toping.
1. Aspirantura yillari qishloqqa kelishning sira iloji bo’lmadi. (S.Ahm.) 2. Qorli cho’qqilardan olib keladigan bebosh toshqin suv to’lqinlarining qaypallada vujudga kelishidan juda kamdan-kam odam xabardor. (K. Moiseeva.) 3. Nodirov likopchasini qush go’shtlariga to’ldirib oldi. (I. R.) 4. Tush bo’lay deganda horib-charchab yetib keldik. (M.Boboev) 5. To’piqqa urgan ko’m-ko’k yo’ng’ichqa o’rtasidan... yo’l tushgan. (S. Z.) 6. Ammo jiddiy manglay Ferdinand Intiqomni o’ylardi yomon. (Mirm.) 7. Bunda yo’lbarslar poylar, Kelar chanqoq ohular. (Mirm.)
87-mashq. Sinonim affikslarni aniqlang.
Ko’makchi— ko’makdosh; somsachi — somsapaz; adabiyotchi — adabiyotshunos; chorvachi — chorvador; suratchi — suratkash; xizmatchi — xizmatkor; sutli — sersut; serharakat — harakatchan; beg’ubor — g’uborsiz; sezgir — sezuvchan; bilag’on —bilarmon; notinch — betinch; mardona — mardlarcha; tiriklay — tirikligicha, aybsiz – beayb.
88-mashq. Badiiy asarlardan sinonim so’zlar qatnashgan 10 ta gap topib yozing.
89-mashq. Gaplar tarkibidan antonimlarni topib, ularning antonimlik xususiyatlarini tushuntiring.
1. ...U o’ziga kerakli odamlarni omon saqlab qoldi, keraksizlarni, aksincha, lagerga jo’nataverdi. (Yu. Semyonov.) 2. Qani, aytinglar-chi, o’t bilan suv sherik bo’la oladimi? (I. R.) 3. Hazratov bundan tashida xursand bo’lsa ham, ichida xafa. (I. R.) 4. Tojixon dalada ham yigit, ham qiz bo’lib ishladi. (Mirm.) 5. Va lekin ko’zlarim oldida birdan, Ochdi poyoni yo’q yaqin-yiroqni. (Z.) 6. Men qancha mahorat bilan yolg’onni chin qilishga urinmay, Munira buni sezdi... (U. N.) 7. Erksiz o’tgan bir yildan Ozod on yaxshi! (SH.) 8. Ikki tomon o’rtasida beomon jang bormoqda, u yomonlik ila yaxshilikdir. (Mirm.) 9. “Obod shaharni xarob qilaylikmi yoki xarob shaharni obod qilaylikmi?” — debdi. (“Gulpari”.) 10. Endi siz menga og’a, men esa sizga singil bo’lib qolibman. (“Gulpari”.) 11. Zorimiz bor, zo’rimiz yo’q, jo’nashingiz mumkin. (Mirm.) 12. Istibdod o’ligu, Iste’dod tirik. SHoh ijod tirigu SHahanshoh o’lik. (Z. O.)
90-mashq. Antonimlarni aniqlang. Avval to’la antonimlarni, so’ngra yarim antonimlarni ko’chiring.
1. Meva-chevaning ho’lidan qurug’i, qurug’idan ho’li ko’p. (I. R.) 2. U yosh-yalang, qari-qartang odamlarga ko’nikkan... (SH. Toshmatov.) 3. Suyunganimdan emas. kuyunganimdan aytyapman. (S. Kalmikov.) 4. Sevgan ko’ngil shoh bo’lurmi va yoki gado, Bila olmadim. (E. V.) 5. U bilan Saodatxon necha yil birga yashadi, shodlikni ham, qayg’uni ham birga totdi. (S. Z.) 6. SHu kuni kechqurun aka-uka ona oldida bu haqda yana gaplashishdi. (Mirm.) 7. SHoir, sizga ijozat yo’q, kulolga bor! (Mirm.) 8. Ko’proq emas, kamroq yermiz. Hozir kulollik ham yomon emas. (Mirm.) 9. Nima, g’unan bo’lib sakrab yursam sog’u, mundoq yotsam kasalmi? (Mirm.) 10. Ho’l tarashani qalab Pishirdi yog’liq-yovg’on. (Mirm.) 11. — Kecha yoz edi, bugun — qippa-qish! (U. N.) 12. Goh juda uzun, goh juda kalta kiyim kiyardi. (R. Zahir.) 13. Yeru ko’kni tutib ketgan xitoblar. Maguaning ovozini bosib yubordi. (F. Kuper.)
91-mashq. O’qing. Antonimlarni aniqlang; avval o’zakdosh, so’ngra turli o’zakli antonimlarni ko’chiring.
1. Aql turganda nechuk qurol-la gaplashmoqlik?! Nodonlar yoqalashar, donolar til topishar. (Mirm.) 2. Bunda yondosh shodlik va qayg’u, Bunda yondosh visol va firoq. (E. V.) 3. Dadasheva haqli, Dadashev nohaq, — dedi Hazratov. (I. R.) 4. Kishi qahri toshni yorganday, mehri temirni eritadi. (SHuhrat) 5. Odamlarga pok ko’z bilan qarasang pok, nopok ko’z bilan qarasang nopok ko’rinadi. (S. Z.) 6. Laylakning ketishini emas, kelishini kutishadi. (N. S.) 7. Borar ikki yo’lovchi — Biri — tong, Biri — oqshom. (Mirm.) 8. Rahbarxonning onasi... xursand-noxursandligi noma’lum vaziyatda o’tirar edi. (H. Nu’mon, A. SHorahmedov.) 9. “Salom, o’g’lim, kel”,—dedi. “Dushman emas, el”,— dedi. (H. O.) 10. Bor mening ko’zlarga ko’rinmas yo’rg’am, Kiftida goh shodman, gohida purg’am. Bilolmam manzilim yaqinmi yiroq, yo’rtadi uyqimu uyg’og’imda ham. (Z.O.) 11. Uning gaplaridan bama’ni va bema’ni jihatlarni aql tarozisida sinchiklab tortdi. (K. Moiseeva.) 12. Daryo yuzi tinch oqar, Notinch bo’ladi tubi. (Mirm.) 13. O’g’il-qizlari davlatida birini yechib, birini kiyib yurgan kampirlarning ham uyda o’tirishga yuzi chidamay qoldi. (S. Z.) 14. Ularning xotirasi turli-tuman ishlar bilan band bo’lib, darrov nozaruridan zarurini, keraksizidan kerakligini ajrata olmay qoldilar. (S. B.)

92-mashq. Quyidagi so’zlarning antonimlarini toping.
Yog’liq, sog’lom, og’a, botirlik, mehnatkash, yosh-yalang, qayg’u, ixtiyoriy, ko’pchilik, yiroq, samo, istiqbol, aziz, progressiv, issiq, qo’y, yumshoq, dono, zahar, aqlli, ko’p, kirmoq, arzon, yashirin, to’g’ri, past, quyi, ibtido.
93-mashq. Antonimlarni aniqlang. Ular ichidan juft so’z hosil qilish mumkin bo’lganlariii ajratib yozing.
N a m u n a: oq-qora.

1. Toshkentdan komissiya kelarmish Oqni oqqa, qorani qoraga chiqaradigan komissiya. (I. R.) 2. Mushketyorlarning g’alabasi yoki mag’lubiyati ularga cheksiz quvonch baxsh etar yoki chinakam qayg’uga solardi. (A. Dyuma.) 3. Rais bo’lsa tun ham, kun ham o’yladi. (S. Z.) 4. Traktorchi bo’lsang to’g’ri ko’chani qo’yib, egrisiga burilganing nimasi? (A. Muhiddin.) 5. Endi kunduzlarigina emas, kechalari ham ne vaqtgacha dars tayyorlardim. (N. S.) 6. Pok dilni nopok qilmasin! (A. Muhiddin.) 7. Yovning tashida bo’lguncha ichida bo’l, degan gap bor. (H. Nu’mon, A. SHorahmedov.) 8. Ko’hna dunyo shu qadar qadimiyki, uning ibtidosiga ham, intihosiga ham yetib bo’lmaydi. (H. Nu’mon, A. SHorahmedov.) 9. Siz ko’ngil qo’ygan ayol dono yo befahm, sohibjamol yo xunuk, badavlat yo kambag’al bo’lsa ham, uning sizga baxsh eta oladigan yoki bundan sizni mahrum qila oladigan bitta narsasi bor: bu — uning yuragi. (T. Drayzer.) 10. CHarx tepayotgan akasi yoniga kelib... turdi. Ukasi ruhining pastligi Mirsaidga ham o’tdi. (Mirm.) 11. Gazlar... zo’r bosim kuchi bilan suyuq va quyuq holatda snaryadlarga joylanardi. (N. T.)



94- mashq. O’qing. Quyidagi bosh qismi berilgan maqollarning qolgan qismini topib to’ldiring, unda ajratib ko’rsatilgan so’zlarning antonimi qatnashgan bo’lsin.
1. Erta ekkan xirmon qilur, ... 2. Yaxshi do’st jon ozig’i, ... 3. Donoga ish shonu shuhrat, ... 4. Mard o’zar, ... 5. Aqlli o’zini ayblar, ... 6. Kishi yurtida shoh bo’lguncha, ... 7. Ko’z qo’rqoq, ... 8. Ilmsiz bir yashar, ... 9. Kengga keng dunyo, ... 10. Egri ozadi, ...
95-mashq. Bosh qismi tushirib qoldirilgan maqollarni o’qing va mazmuniga qarab ularni to’ldiring. Berilgan qismdagi ajratib tagiga chizilgan so’zlarning antonimi to’ldirilgan qismda qatnashgan bo’lishiga e’tibor bering.
1. ... – qish xazinasi. 2. ..., arzon beillat bo’lmas. 3. ..., yo’q maqtansa chopilar. 4. ..., ishni ko’p ko’zla. 5. ... mehr bilgan yot yaxshi. 6. ..., ona ko’rgan to’n bichar. 7. ..., keyin so’yla. 8. ..., aql – do’st. 9. ..., nomard to’zar. 10. ... – sichqonning tirigi.
96- mashq. O’qing. Omonim so’zlar ishtirok etgan gaplarni ko’chirib, omonimlar tagiga chizing. Sinonim so’zlar ishtirok etgan gaplarni topib, shu so’zlardan sinonimiya qatorini tuzib yozing. Antonimlarning turini ayting.

1. Hech kimdan sado chiqmadi. Haligi ovoz chiqqan tomonda birpas ivir-shivir bo’ldi-da, tindi. (H. Nu’mon, A. SHorahmedov) 2. Sakkiz bo’lgach, kechqurun: «Mashqni yoz!» — deb urar zang. (Q. H.) 3. Ish — yoshlarga, osh — keksalarga! (I. R.) 4. Har qanday temir yoki po’latni zang chiritadi. (N. S.) 5. Surtib kiyikning qonin, Yugur der misli ohu. (Z. O.) 6. Mahmud... tok zanglarini taray boshlaydi. (H. G’.) 7. — Siz bu yerda sekretarg’ bo’lib ishlaysizmi?—Ha, kotibmiz. (S. Z.) 8. Klara biri g’amgin va ikkinchisi quvnoq ikkita birmacha qo’shiqni besoz ijro etdi. (N. T.) 9. Ovni otsang bilib ot, Dol nishonga ilib ot! (Mirm.) 10. Ot halloslar, otning burnidan CHiqar edi bir samovar bug’. (Mirm.) 11. SHunisi qiziq ediki, ilgari bir-birlari bilan hech uchrashmagan bu kishilardan birining oti Hasan, boshqasining oti Husayn edi. (S. B.) 12. Ajoyib savollar, g’aroyib javoblar. (SH. Toshmatov.) 13. Bu kabi yolg’on-rost gaplar davom etardi. (SH. Toshmatov.) 14. Yov emasman, begona bo’ldim senga, Sen ham menga endi tamom bo’lding yot. (H. O.) 5. SHuning uchun o’ch olib, Bu ishini buzaman. (H. O.) 16. Qullarning qasosini Olurman deb ahd qilgan. (H. O.)




Dostları ilə paylaş:
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   45


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə