Ses olaylari

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 242.93 Kb.
tarix02.08.2018
ölçüsü242.93 Kb.

SES OLAYLARI

Ciğerlerden gelen havanın ses yolunda titreşiminin kulağın duyabildiği derecesine ses denir. Ses, dilin en küçük birimidir. Konuşmamıza yarayan sesler, birer şekille gösterilir. Bu şekillere harf denir.

Türkçede sesler, ses yolundaki biçimlenişlerine göre ikiye ayrılır:

1. Ünlüler (Sesliler)

2. Ünsüzler (Sessizler)

Ünlülerin Özellikleri ve Ünlülerde Uyum

Ünlüler, ses yolunda bir engele uğramadan çıkan seslerdir. Bunlar tek başına okunur ve heceleri oluşturur. Türkçede 8 tane ünlü harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Ünlüler, söyleniş özelliğine, dilin ve ses yolunun aldığı biçimlere göre değişik özellikler gösterir. Şimdi bu özellikleri aşağıdaki tabloda inceleyelim.




Geniş

Dar

Kalın

İnce

Kalın

İnce

Düz

a

e

ı

i

Yuvarlak

o

ö

u

ü

Ünlü Uyumları

Türkçede 2 çeşit ünlü uyumu vardır:



1. Büyük Ünlü Uyumu

Türkçe bir sözcükte ilk hecenin ünlüsü kalınsa (a, ı, o, u), sonraki hecelerin ünlüsü de kalın (a, ı, o, u); ilk hecedeki ünlü inceyse (e, i, ö, ü), sonraki ünlüler de ince (e, i, ö, ü) olur. Bu özelliğe “Büyük Ünlü Uyumu” denir.



yaş – lı – lar (kalın-kalın-kalın)

yaz – dır – mak (kalın-kalın-kalın)

baş – lan – gıç (kalın-kalın-kalın)

gü – neş – li (ince-ince-ince)

ses – siz – lik (ince-ince-ince)

bi – lim – sel (ince-ince-ince)

Not: Türkçe bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymak zorundadır. Bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymuyorsa büyük olasılıkla Türkçe değildir.

ma-ka-le, mo-bil-ya, mek-tup, te-le-viz-yon

Türkçe olduğu halde, sonradan değişime uğrayarak büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler de vardır.



elma (alma), helva (halva), anne (ana), kardeş (kardaş, karındaş)

Not: Ekler büyük ünlü uyumuna göre ses değişikliğine uğrar. Ancak bazı ekler büyük ünlü uyumuna göre ses değişikliğine uğramaz. Bu ekler şunlardır:

-yor                 biliyor

-ki                    yoldaki

-ken                 oynarken

-leyin               akşamleyin

-daş                 meslektaş

-(ı)mtırak         yeşilimtırak

-gil                   dayımgil

2. Küçük Ünlü Uyumu

Ünlülerin düzlük – yuvarlaklık, darlık – genişlik bakımından uygunluğudur. Bu kurala göre;



  • Türkçede düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlüler (a, e, ı, i) gelir.

  • Yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra ya düz-geniş ünlüler (a, e) ya da dar-yuvarlak ünlüler (u, ü) gelir.

Küçük ünlü uyumu aranırken heceler bir önceki heceye göre değerlendirilir.

do – ğal – lık

“doğallık” sözcüğünde, “yuvarlak”tan sonra “düz-geniş”, “düz-geniş”ten sonra “düz-dar” ünlü gelmiştir ve bu sözcük küçük ünlü uyumuna uyar.



ba – rış (düz, düz)

ke – sin – lik (düz, düz, düz)

ku – lak (yuvarlak, düz-geniş)

göz – lem (yuvarlak, düz-geniş)

zor – luk (yuvarlak, dar-yuvarlak)

Not: Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler, genellikle Türkçe değildir.

teknoloji, şoför, salon, horoz, patron

Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumuna uy-mayan sözcükler de vardır.



tavuk, çamur, armut, avuç, yağmur

Ünsüzlerin Özellikleri

Ünsüzler, ses yolunda boğumlanarak çıkan seslerdir. Bunlar ünlülerle birleşmedikçe okunamaz. Türkçede 21 tane ünsüz harf vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z

Şimdi ünsüzlerin özelliklerini aşağıdaki tabloda inceleyelim.




SÜREKSİZ

SÜREKLİ

SERT

p, ç, t, k

f, h, s, ş

YUMUŞAK

b, c, d, g

ğ, j, I, m, n, r, v, y, z

Not: Türkçe bir sözcük “b, c, d, g” ünsüzleriyle bitmez. Yabancı dilden alınan sözcükler bu kurala uydurularak dilimizdeki yerini almıştır.

Yabancı dildeki durumu        Türkçedeki kullanımı            



serab                                       serap

muhtaç                                   muhtaç

derd                                         dert

aheng                                      ahenk

Not: Türkçe sözcüklerin “b, c, d, g” ünsüzleriyle bitmemesi kuralı, karışıklığa yol açmaması için bazı sözcüklerde uygulanmamıştır.

saç (baş derisini kaplayan kıllar)

sac (yassı demir çelik ürünü)

haç (Hıristiyanlığın sembolü)

hac (İslam’ın şartlarından biri)

Ses Olayları

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi, Uyumu)

Sert ünsüzlerden biriyle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcükten sonra yumuşak ünsüzle “c, d, g” başlayan bir ek gelirse ekin başındaki yumuşak ünsüzler “ç, t, k” şeklinde değişerek sertleşir.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz benzeşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

balık-cı            balıkçı

kitap-cı            kitapçı

sert-ce             sertçe

sınıf-da            sınıfta

uçak-dan         uçaktan

yürümüş-dü     yürümüştü

beklet-di          bekletti

1975’de           1975’te

seç-gin            seçkin

konuş-gan       konuşkan

Ünsüz Yumuşaması (Değişimi)

Süreksiz sert ünsüzlerden biriyle (p, ç, t, k) biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir ek gelirse süreksiz sert ünsüzler yumuşayarak “b, c, d, g, ğ”ye dönüşür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz yumuşaması”ndan sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

hesap – ı          hesabı

uçak – a           uçağa

amaç – ım        amacım

dert-i               derdi

kalp – i             kalbi

ahenk – i          ahengi

ayak -ı             ayağı

Not: Tek heceli sözcüklerin bazılarında yumuşama olmaz.

suç – u, et -i, tek -i, top – u, at-ı

Özel adlarda yazarken yumuşama olmaz, konuşurken olur.



Sinop’a, Çınarcık’ın, Susurluk’a, Burak’ın

Bazı yabancı sözcüklerde yumuşama olmaz.



hukuk – u, hürriyet – i, edebiyat -ı, dikkat – i, paket – i, evrak -ı, davet – i, merak – ım, sıhhat – i, semt – i

Bazı türemiş sözcüklerde yumuşama olmaz.



yazıt -ı, karşıt -ı, yanıt -ı, özet – i, anıt -ı

Ses Düşmesi (Hece Düşmesi)

a. Ünlü Düşmesi

İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecesindeki dar ünlüsünü düşürür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünlü düşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

kar(ı)n – ı                     karnı

boy(u)n – um               boynum

keş(i)f – i                      keşfi

bur(u)n – u                  burnu

şeh(i)r – e                    şehre

as(ı)l -ı                         aslı

buy(u)r – un                buyrun

zih(i)n – im                  zihnim

gön(ü)l – üm               gönlüm

Not:İkilemelerde ses düşmesi olayı olmaz.

burun buruna, omuz omuza, göğüs göğüse şehirden şehire, gönülden gönüle

İkinci hecesinde dar ünlü bulunan her sözcükte ve özel adlarda düşme olmaz.



seçim – e, yapıt – ın, biçim -i, durum – a

Emir’in arkadaşları ziyarete gelmiş.

Kitabını Ufuk’a verdim.

Bazı sözcükler türerken ünlü kaybına uğrar.



ay(ı)r -ı                        ayrı

sıy(ı)r – ıl – mak           sıyrılmak

çev(i)r – il – mek          çevrilmek

kav(u)r – ul – mak        kavrulmak

iler(i) – le – mek           ilerlemek

kok(u) – la – mak         koklamak

oy(u)n – a – mak          oynamak

uy(u) – ku                    uyku

İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcüklerle “olmak” ve “etmek” yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulurken dar ünlü düşer.



sab(ı)r + etmek           sabretmek

kay(ı)t + olmak           kaydolmak

keş(i)f + etmek            keşfetmek

Bazı sözcüklerin birleşmesi sırasında ünlülerin düştüğü görülür.



kay(ı)n + ana              kaynana

cuma + (e)rtesi           cumartesi

kahv(e) + altı              kahvaltı

n(e) + için                   niçin

sütl(ü) + aş                 sütlaç

b. Ünsüz Düşmesi    

Genellikle “k” ünsüzüyle biten bazı sözcükler “cık, -cik, -cuk, -cük, cek, -cak, -1” eki aldığında “k” ünsüzü düşer.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz düşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

küçü(k) – cük   küçücük

küçü(k) -l        küçül-

büyü(k) – cek   büyücek

mini(k) – cik     minicik

alça(k) – çık     alçacık

alça(k) -l        alçal-

yükse(k) -l      yüksel-

seyre(k) -l       seyrel-

ufa(k) – l         ufal-

Ses Türemesi

a. Ünlü Türemesi:

“-cık, -cik” eki alan bazı sözcüklerde ek ile sözcüğün arasında “a, e, ı, i” ünlülerinin türediği görülür.



az – cık az(ı)cık

bir – cik bir(i)cik

genç – cik genc(e)cik

dar – cık dar(a)cık

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünlü türemesi”nden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.



b. Ünsüz Türemesi

Bazı sözcüklerde, “olmak” veya “etmek” yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulduğunda ya da bu sözcüklere ünlü bir ek getirildiğinde ünsüz türemesi görülür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünsüz türemesi”nden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

af + etmek       af(f)etmek

his + etmek     his(s)etmek

zan + etmek    zan(n)etmek

ret + etmek     red(d)etmek

hal + olmak    hal(l)olmak

his – im            his(s)im

zan – nımca     zan(n)ımca

hat – iniz          hat(t)ınız

hak – ım           hak(k)ım

sır – ını             sır(r)ını

Not: İki sessizin yan yana geldiği her sözcükte ünsüz türemesi olmayabilir.

süssüz, sessiz, hissiz…

hisse, madde, elli, belli…

yollar, ziller, sollamak, telli…

Ünlü Daralması

Türkçede geniş ünlüyle (a,e) biten bir sözcük “-yor” eki aldığında o sözcüğün geniş ünlüsünü “ı, i, u, ü” ye çevirerek daraltır.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “ünlü daralma-sından sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

bilm(e) – yor    bilm(i)yor

ist(e) – yor       ist(i)yor

izl(e) – yor       izl(i)yor

sızl(a) – yor      sızl(ı)yor

suçl(a) – yor    suçl(u)yor

gözl(e) – yor    gözl(ü)yor

durm(a) – yor  durm(u)yor

verm(e) – yor   verm(i)yor

Not: Bazı kullanımlardaki iki ünsüz arasına giren yardımcı sesler ünlü daralmasını andırır. Bu kullanımlar ünlü daralması değildir.

biliyor, duruyor, geçiyor, bakıyor, atıyor, yanıyor, seziyor, vuruyor, üzüyor, yüzüyor

Not: Türkçede “ye-, de-, ne” sözcüklerinin bazı kullanımlarında y  kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olur. Bunların dışındaki sözcüklerde “y” kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olmaz.

ye – y – ecek     yiyecek

ye – y – in         yiyin

de – y – ecek     diyecek

ne – y – e          niye                   

 

DOĞRU                     YANLIŞ



ağlayacak                   ağlıyacak

görmeyecek                 görmiyecek

hatırlayacaksın           hatırlıyacaksın

inanmayacağım          inanmıyacağım

yakalayamadık           yakalıyamadık

anmayacağım             anmıyacağım

Ulama

Sözcüklerin sonundaki ünsüzlerin bir sonraki sözcüğün başındaki ünlülere ulanarak (bağlanarak) okunmasıdır.

Aşağıdaki dizelerde, altı çizili bölümlerde ulama vardır.

Hep bülbül_öterdi bağımızda, bahçemizde

Ilık bir sonbahar_akşamında yüreğim_aşkınla dolu

Bir hayal_için sürdüm_atımı ufuklara

Yok_artık yaralı kalbimde sevgiden_eser

Kapından_ağır_ağır geçtim_ey güzel



Not: Arasında noktalama işareti bulunan sözcüklerde ulama yoktur.

Polis, arabaları durdurdu.

Gençlik, insana her şeyi güzel gösterir.

Leyla’yı rüyamda gördüm, ağlıyordu.



Dudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi

Dudak ünsüzlerinden “b”, kendinden önceki “n”yi “m”ye dönüştürür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin “dudak ünsüzlerinin benzeşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

sakla(n)baç     sakla(m)baç

dola(n)baç      dola(m)baç

te(n)bel            te(m)bel

pe(n)be            pe(m)be

a(n)bar            a(m)bar

ka(n)bur          ka(m)bur

ca(n)baz          ca(m)baz

ta(n)bur           ta(m)bur

Not: Özel adlarda ve bileşik sözcüklerde dudak ünsüzleri benzeşmesi kuralı uygulanmaz.

İstanbul, Safranbolu… onbaşı, binbaşı, sonbahar, külhanbeyi, günbatımı…

Kaynaştırma Ünsüzleri (Koruyucu Ünsüzler)

Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmadığından, ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcükle ek arasına “y, ş, s, n” kaynaştırma ünsüzlerinden biri girer.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin kaynaştırma ünsüzü eklendikten sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

mağaza – a                  mağaza – y – a (durum ekinden önce)

anne – i                        anne – s – i (iyelik ekinden önce)

kedi – in                       kedi – n – in (tamlayan ekinden önce)

çanta – ı                       çanta – y – ı (durum ekinden önce)

yedi – er                       yedi – ş – er (üleştirme sıfatı ekinden önce)

kapının kolu – a           kapının kolu – n – a (iyelik ekinden sonra gelen durum ekinden önce)

Not: Aşağıdaki sözcüklerde kaynaştırma ünsüzü yoktur.

beş – er

altmış – ar

yetmiş – er

senin kolun – a

Ünlüyle biten bir sözcüğe “idi, imiş, ise” ekeylemleri, “ile” sözcüğü ve “iken” bağ-fiil eki birleşik yazıldığı zaman araya “y” koruyucu ünsüzü girer ve bunların başındaki “i” sesleri düşer.



araba – y – (i) – di        arabaydı

yaya -y – (i) – mlş        yayaymış

burda – y – (i) – se        burdaysa

maşa -y – (i) – le          maşayla

işte – y – (i) – ken          işteyken

tatilde -y-(i)- di            tatildeydi

Çözümlü Örnekler

Örnek 1:  

Örttü üstüne yıldızlı yorganını gece

Bir başından bir başına göğün

Bu dizelerde aşağıdakilerin hangisi yoktur?

A) Ses düşmesi

B) Ünsüz yumuşaması

C) Kaynaştırma harfi

D) İyelik eki almış bir sözcük

E) Ünsüz benzeşmesi

(1998 – ÖYS)

Çözüm:

Dizeleri incelediğimizde, “gök” sözcüğünün “k” sert ünsüzüyle bittiğini görüyoruz. Sert ünsüzle biten kimi sözcüklere, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sert ünsüz yumuşar. Burada “k” sert ünsüzü yumuşayarak “ğ”ye dönüşmüştür. Birinci dizede “üst – ü – n – e” sözcüğünde iyelik (tamlanan) eki ile yönelme (-e) durumu eki arasında; “yorgan -ı – n -ı” sözcüğünde iyelik (tamlanan) eki ile belirtme (-i) durumu eki arasında; “baş -1 – n – a” sözcüğünde iyelik (tamlanan) eki ile yönelme (-e) durumu eki arasında “n” kaynaştırma harfi kullanılmıştır. Sert ünsüzle biten sözcüğe, “c, d, g” yumuşak ünsüzleri ile başlayan bir ek getirildiğinde bunlar sertleşerek (benzeşerek) “ç, t, k”ye dönüşür. “Ört-” eyleminin, “di’li geçmiş zaman eki”ni (-dü) aldığını görüyoruz. Bu eylem “t” sert ünsüzü ile bittiği için, ekin başındaki “d” sesi ünsüz benzeşmesine (sertleşmesi) uğrayarak “t”ye dönüşmüştür. Dizeler-de, ses düşmesine uğramış bir sözcük yoktur.



Cevap A

 

Örnek 2:



Aşağıdaki cümlelerde altı çizili kelimelerin hangisi “ünsüz değişimi’ ne örnek olamaz?

A) Hadi seni yemeğe götüreyim.

B) Bu havada dağa tırmanmak istiyorum.

C) Sabahları balığa çıkarlar.

D) Çocuğun ruh sağlığı bozulmuştu.

E) Böbreğinin birini ameliyatla aldılar.

(1986-ÖYS)

Çözüm:

A, C, D ve E seçeneklerindeki “yemeğe < yemek – e, balığa < balık – a, sağlığı < sağlık -1, böbreğinin < böbrek – i – nin” sözcüklerinde “k” sert ünsüzü, ünsüz değişimine uğrayarak “ğ” olmuştur. B seçeneğindeki “dağa < dağ – a” sözcüğünde böyle bir durum yoktur.



Cevap B

 

Örnek 3:

Önce baygın bir iniltiydi yamaçtan duyulan,

Sonra bir gölge belirmişti kuş uçmaz yoldan;

Köyümün titreterek bağrı yanık toprağını

İnliyor, baktım, uzaktan görünen bir kağnı…



Bu dizelerde aşağıda verilen ses olaylarından hangisi yoktur?

A) Ünlü düşmesi       

B) Ünsüz düşmesi

C) Sert ünsüz yumuşaması    

D) Ünlü daralması

E) Ünsüz benzeşmesi

(2001 – ÖSS)

Çözüm:

İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan kimi sözcüklere, ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde dar ünlü düşer. “Bağrı” sözcüğünde (bağrı < bağır -ı) ünlü düşmesi vardır. Sert ünsüzle biten kimi sözcüklere, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sert ünsüz yumuşar. Sert “k” ünsüzü ile biten “toprak” sözcüğündeki “k” sesi, ünlü ile başlayan bir ek (-ı) alındığı için, ses değişikliğine uğrayarak “ğ” olmuştur, “-a, -e” ile biten eylemlere, “-yor” eki geldiğinde, “-a, -e” ünlüleri daralarak “-i, -i, -u, -ü”ye dönüşür. “İnle-” eylemi “-yor” ekini aldığı için, sondaki “e” geniş ünlüsü daralarak “i”ye dönüşmüştür, “yamaç, belirmiş, bak, uzak” sözcüklerine gelen “-di, -den” eklerindeki “d” sesi ünsüz benzeşmesine (sertleşmesi) uğrayarak “t”ye dönüşmüştür. Dizelerde ünsüz düşmesi yoktur.



Cevap B

 

Örnek 4:



Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, türetilirken bir ünlü kaybına uğramıştır?

A) Bu çiçeğin yaprakları çok çabuk sararmış.

B) Geçen yıl dikilen bu elbise iyice daralmış.

C) Uykusuzluktan gözlerinin altı morarmış.

D) Kilo alınca yanakları iyice pembeleşmiş.

E) Saçları son aylarda çok beyazlaşmış.

(1993-ÖYS)

Çözüm:

B, C, D ve E seçeneklerinde, “daralmış < dar – al – mış, mo – rarmış < mor – ar – mış, pembeleşmiş < pembe – leş – miş, beyezlaşmış < beyaz – la – ş – mış” sözcüklerinde ünlü kaybı (düşmesi) yoktur. A seçeneğinde “sararmış < sar(ı) – ar – mış” sözcüğünde ünlü düşmesi vardır.



Cevap A

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ünsüz düşmesine" uğramış birden çok sözcük kullanılmıştır?

A) Sevginin küçücük görünümünden sıcacık bir hikâye çıkardığını görmüştüm.

B) Ufacık dedikodular bile büyük bir aileyi dağıtmak için yeterli olur.

C) Evlerin minicik saçaklarından yere kadar buzlar sarkıyordu.

D) Araba, büyücek bir binanın önünde sarsılarak durdu.

E) Mahallenin daracık sokaklarında çeşitli oyunlar oynardık.

 

2. Aşağıdaki dizelerin hangisinde altı çizili sözcükte "ünsüz türemesi" görülmektedir?

A) Bu ciddi bir konu, pek dedikodu değil

B) Allı turnam bizim ile uğrarsan

C) Telli duvaklı gelin olmak hepsinin hayaliydi.

D) Mutluluk hazzını tatmak için tüm acılara katlandı.

E) Şiirin özelliği de zor anlaşılır olmasıdır.

 

3. Sonu sert ünsüzle biten tek heceli sözcüklerde genellikle ünsüz değişimi olmaz.

Aşağıdaki sözcüklerin hangisi bu kurala aykırı bir örnektir?

A) Ek   B) Çat   C) Yurt   D) At   E) Maç

 

4. Süreksiz sert ünsüzlerle (p, ç, t, k) biten sözcükler ünlü ile başlayan ek aldıklarında ünsüz değişimi (yumuşama) olur.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala aykırı bir sözcük kullanılmıştır?

A) Bir kez doğan bir daha ölmez inancım bu.

B) Bu gerçeği bilişimdendir baş eğişim.

C) Varlık sebebim, gerçek yaşama sevincimsin

D) Seçtim hürriyeti kaderimi zorlayarak

E) Aşk dedim, kendimi buldum kendim.

 

5. Sonu sert ünsüzle biten sözcükler ünlü ile başlayan ek aldığında, ünsüz değişimine (yumuşama) uğrarlar.

Aşağıdaki dizelerin hangisinde bu kurala aykırı bir sözcük kullanılmıştır?

A) Sevecen olacaksın yaşarken bu hayatı

B) Yağmur bulutları gitmiyor başımdan bir türlü

C) Sevin bütün insanları, bir dünya kurun

D) Şu gizemli yaşamda hep seninle varım

E) Olsun sığınacağın yer, bir gönülhanesi

 

6. Kervansaraylardan (I)ayrılıyor ve yolculuğumuzun ikinci durağı Şuayipşehri'ne doğru, tozu dumana kata kata (II)ilerliyoruz(III)Söylendiğine göre, yirmi kilometre yolumuz var. Ama bildiğimiz yirmi kilometrelik yollara (IV)benzemiyor. Toz fırtınası yolculuğumuza (V)kılavuzluk ediyor.

Yukarıdaki parçada numaralanmış sözcüklerin hangi ikisinde "ünlü daralması" vardır?

A) I. ve II.   B) II. ve IV.   C) III. ve IV.   D) IV. ve V.   E) I. ve III.

 

7. Aşağıdaki dizelerin hangisinde "ünsüz değişimi" ne örnek bir kullanım vardır?

A) İki çeşme oldu özleminle gözlerim

B) Sen ki baştanbaşa neşe dolusun şimdi

C) Sevgi sınırsız bir minyatürdür tablo örneği

D) Yeni bir hayata niye başladın, nasıl başladın?

E) İstanbul denince hep seni yaşıyorum.

 

8. Ortalık ağarıyor, şehrin alanı, gittikçe doluyordu.

Bu cümlede altı çizili sözcüklerde görülen ses olayları sırasıyla aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilmiştir?

A) Ünlü Daralması – Ünsüz Benzeşmesi

B) Ünsüz Değişimi – Ünsüz Benzeşmesi

C) Ünsüz Değişimi – Ünsüz Türemesi

D) Ünlü Düşmesi – Ünsüz Değişimi

E) Ünsüz Türemesi – Ünlü Düşmesi 

 

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ünsüz benzeşmesi" ne örnek bir kullanım yoktur?

A) Bu saatte açık lokanta bulabilir miyim diye sormamalısın.

B) Ara sokaktaki lokantaya gitmeli ve alinazik yemelisin.

C) Bilmediğiniz bir kentte adres bulmak çok zordur.

D) Efsanelerin nasıl yaşatıldığını kendi gözlerinizle görmelisiniz.

E) Sonunda açlıktan bayılmak üzereyken bir lokanta bulursunuz.

 

10. Topu topu bir tane yol vardı, nasıl (I)kayboldunuz, diye sormayın, bunu başardık. Örneğin yol birdenbire ikiye (II)ayrılıyordu ve biz hiç aksatmadan yanlış yola (III)giriyorduk. Bir süre (IV)ilerledikten sonra, toprağında çalışan bir köylü görüyor, ondan tarif alıyor doğru yöne (V)dönüyorduk.

Yukarıdaki parçada numaralanmış sözcüklerden hangisinde hem "ünlü düşmesi" hem de "ünsüz değişimi" vardır?

A) I.   B) II.  C) III.   D) IV.   E) V.

 

11. Aşağıdaki dizelerin hangisinde "ünsüz benzeşmesine (sertleşme)" örnek bir kullanım yoktur?

A) O tahtalar, çamaşırlar da geçti, yok hâlim.

B) Çalışmadın, beni hep bunca yıl çalıştırdın.

C) Canavarlar kaçıyormuş gibi gür bir doludan.

D) Ayakta sallanışım zorladır, Allah bilir.

E) Hacı Kalfa, çatkın çehresini daha da çatıyor.

 

12. Aşağıdaki dizelerin hangisinde ulama yoktur?

A) Bir dost bulamadım, gün akşam oldu.

B) Abdal oldum, şal giyindim bir zaman

C) Dalgın duyuyor rüzgârın ahengini dal dal

D) Baktım süzülüp geçti açıktan iki sandal

E) Geçmiş gecelerden biri durmakta derinde

 

13. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisinde "ünsüz türemesi" yoktur?

A) Sert, şiddet yüklü ve heyecanlı insanlardı bunlar.

B) Kutsal bildikleri her şeyi reddetmişlerdi.

C) Gazete haberinden sonra olayın sırrı çözülmüştü.

D) Çin Seddi binlerce yıldır ayakta duruyor.

E) Son sorunumuzu da amcam halletmişti.

 

14. Aşağıdaki dizelerin hangisinde birleşik sözcük oluşurken bir ünlü düşmesi gerçekleşmiştir?

A) İnanılmaz biçimde gönlü bu şehirde kaldı.

B) En yakın arkadaşına devretmişti masadaki yerini

C) Her şey öyle yeni ki burda, beynin tazelenir.

D) Biliyor musun şehrin caddelerinde ruhunu bıraktı.

E) Kolunu kaldırırsan bütün sihri uçar gider.

 

15. Aşağıdaki dizelerin hangisinde "ünsüz düşmesi"ne örnek bir sözcük kullanılmıştır?

A) Ömrüm, İstanbul'da rüyada gibi geçsin

B) Sevmeyi senin sözlerinden öğrendim

C) Ne yapsam, neylesem çilem dolmuyor

D) Boğaz kıyısında bir büyük sofradır gönlüm

E) Sıcacık özlemim at koşturuyor zamanda

 

16. Bazı sözcükler küçültme eki alırken ünlü türemesi görülebilir.

Aşağıdaki dizelerin hangisinde bu kurala örnek bir kullanım vardır?

A) Sen benim biricik muhabbetimsin hayatta

B) Ne söylesem sevdiceğim sana az gelir.

C) Yaşanmıyor senden ayrı küçücük bir günüm

D) Ufacık aynalardan bile taşıyor güzelliğin

E) Varılabilecek en son durak, bıçak sırtı 

 

17. "-n sesi" hem kaynaştırma harfi hem de ikinci tekil iyelik eki olarak kullanılabilir.

Aşağıdaki dizelerin hangisinde "-n sesi" kaynaştırma harfi olarak kullanılmıştır?

A) Şu âlemde bulamadım vefanı

B) Yeşil türbesini gezdik dün akşam

C) Ben severim, eller sürer safânı

D) Safadır, senin uğruna bana can vermek

E) Be insafsız, az mı çektim cefânı!

 

18. Yürürken kuru bir yaprağı eziyor. (I)Sesini duyamıyorum (II)ezildiğini göremiyorum. (III)Yaptığını beğenmediğim için de (IV)yüzüne bakmamıştım, (V)gelmesine dayanamamıştım.

Yukarıdaki parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi hem ikinci, hem üçüncü kişiyi çağrıştıracak biçimde kullanılmamıştır?

A) I.   B) II.   C) III.   D) IV.   E) V.

 

19. Etrafımda dalgın uyuyan ve ıstırapla kıvranan çehrelerin yerini, çocukluk yıllarımın saadetini yapan yüzler alıyor.

Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi görülmektedir?

A) Ünsüz değişimi    

B) Ünlü daralması

C) Ünsüz benzeşmesi

D) Ünlü düşmesi

E) Ünsüz düşmesi

 

20. Aşağıdaki dizelerin hangisinde yansıma sözcüklere yer verilmiştir?

A) Dokunur denize şıp şıp martı kanatları

B) Yıllar yılı sahilde durup bekliyorum

C) Bir pembe ışıksın vuruyorsun camlara

D) Vuslatından hani bir saniye ayrılmayayım

E) Gözlerin çığ gibi baştanbaşa bir canlı resimdir.

 

21. Sonu sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten bazı sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında sert ünsüz yumuşar (b, c, d, g, ğ olur). Bazı tek heceli sözcüklerde bu durum gerçekleşmez.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz değişimi olmamıştır?

A) Kolunu Nihal'in okşadığı paltom çalınmıştı.

B) O günden sonra çöpümüzü bile almıyordu.

C) Pencerenin yüksekliği bir metre bile değildi

D) Odun kömür kırma işine de katlanacağız artık

E) Kaynağı, koruyucu kullanmadan yapmıştı.

 

22. Adanın önüne gemiler gelince keçiler kayalıkların üstüne dizilip seyre çıkıyorlar onları. Gemiciler de derde deva diye keçileri yakalayıp götürüyorlar.

Yukarıdaki parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

A) Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

B) Ünsüz Değişimi (Yumuşama)

C) Ünlü Daralması

D) Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

E) Ulama


 

23. Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelmez, iki ünlü sesin yan yana gelmesini gerektiren durumlarda araya kaynaştırma harfleri (y, ş, s, n) girer.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisinde kaynaştırma harfi yoktur?

A) İlk keçiyi keser kesmez fırtına çıkıyor.

B) Üstünde yılan uyuyan adamı büyülemişti.

C) Kuşun kanadının altında da olsam beni bulur.

D) Adamsa düzgün düzgün soluk alarak uyuyordu.

E) Ötedeki çınarın altındaki kanepeye oturdu.

 

24. Bir iki gün şehre gitse demir kır atı (I)huysuzlanıyor(II)tepiniyor, yanına gidenleri korkunç bir öfkeyle (III)ısırıyor(IV)tekmeliyor ve yem (V)yemiyordu.

Yukarıdaki parçada numaralanmış yüklemlerden hangilerinde ünlü daralması vardır?

A) I. ile II.   B) II. ile III.   C) III. ile IV.   D) IV. ile V.   E) II. ile IV.

 

CEVAP ANAHTARI

1-A 2-D 3-C 4-D 5-A 6-B 7-C 8-B 9-D 10-A 11-C 12-E 13-A 14-B 15-E 16-A 

17-B 18-E 19-D 20-A 21-B 22-A 23-D 24-D

1. "Yaşlı adam duvarı tek başına boyuyordu."

Cümlesinde altı çizili sözcükteki ses olayı aşağıdakilerin hangisinde vardır?

A) Onu sevdiğimi biliyor

B) Onun yolunu gözlüyor

C) Yeni arabasını satıyor

D) Herkes sıraya giriyor.

E) Çiftçi tarlasını sürüyor.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünlü düşmesi hem de ünsüz benzeşmesine örnek bir sözcük vardır?

A) Namık Kemal "vatan şairi" olarak tanınır.

B) Yahya Kemal Beyatlı yıllarca değişik ülkelerde elçilik yapmıştır.

C) Orhan Veli İstanbul'u bir tepeden seyretmişti.

D) Hamit, "Makber" adlı şiirini Fatma Hanım için yazmıştır.

E) Ziya Paşa'nın pek çok sözü vecize olarak günümüze kadar gelmiştir.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasına örnek vardır?

A) Bol bol örnek vererek konuların daha iyi anlaşılmasını sağlıyor.

B) Dersanelerde her konuda bol bol test bulabilirsiniz.

C) Buraya park edemezsiniz, levhasını görmemiştim.

D) Mavi renkteki bütün kalemlerini almıştı.

E) Arkadaşlarından bazıları hiç konuşmazlardı, hep dinlerlerdi.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması (değişimi) örneklenmiştir?

A) Bu resme bakarak seni anıyoruz.

B) Çocuk, akşama kadar sokakta oynuyor.

C) Sana olan borcumuzu unutamayız.

D) Serap da pek anlayışlı ve özverili sayılmazdı.

E) Düşünceleriyle herkesi derinden etkiledi.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ulama"ya bir örnek vardır?

A) Yazın köyüne gider, çocukluk özlemini giderirdi.

B) Çocukları sorunları gün geçtikçe azalıyor.

C) Gümrük Birliği'ne girmemize az bir zaman kaldı.

D) Umutsuz dertlerin de elbet bir çözümü vardır.

E) Okullar cıvıl cıvıl çocuklarla dolup taşacak.



6. Benim de vaktim olsa belki ben de büyük bir profesör olurdum, böyle körleşip kalmazdım, dedi.

Yukarıdaki parçada büyük ünlü uyumuna uymayan kaç sözcük vardır?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5



7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesine örnek vardır?

A) Bu sözler karşısında bakışları gittikçe küçüldü.

B) Medyumlar olacakları önceden hissedebilir mi ?

C) Sonbahar geldi, yapraklar yavaş yavaş sararıyor.

D) Zifiri karanlık bastırınca hepimiz bunaldık.

E) Bir çeşme başında yarım saatlik mola verdik.



8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert sessizlerin yumuşamasına örnekyoktur?

A) Gecikince evdeki herkes onu merak etmişti.

B) Çalışma odasının kapısını sonunda tamir etmişti.

C) Geldiğinde beni arar sanmıştım ama yanılmışım.

D) Rapor hakkındaki görüşlerinizi buraya kaydettim.

E) Sınavı bitiren öğrenciler sınav kağıdını görevliye verip çıkabilir.



9. Aşağıdakilerin hangisinde ünsüz benzeşmesine uymamaktan kaynaklanan bir yazım yanlışı vardır?

A) Bugün saat 1.30'da buluşacağız.

B) Okul anılarından hasretle bahseder.

C) Gerçekden bütün bunları biz mi yaşadık?

D) İnsan olgunlaştıkça çevresindekilere daha çok önem veriyor.

E) Duygular aldatıcı ve geçicidir bazı insanlara göre.



10. Vefakâr kardeşim Zehra, işte ben

Ömrümü tamamlayarak

Sana dualar, selamlar ederek

Gidiyorum....

Yukarıdaki parçada aşağıdakilerden hangisi yoktur?

A) Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler

B) Ünlü düşmesi

C) Ünsüz benzeşmesi

D) Ünlü daralması

E) Ünsüz yumuşaması



11. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi ünlü ile başlayan bir ek aldığında ünsüz yumuşamasına uğrar?

A) Taşıt B) Bulut C) Hukuk

D) Öğüt E) Sepet

 

12. İçeridekiler şimdi eski bir şarkıyı söylüyorlardı.



Bu cümlede altı çizili sözcükteki ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ünlü türemesi

B) Ünsüz benzeşmesi

C) Ünlü daralması

D) Ünsüz yumuşaması

E) Ünlü düşmesi

13. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde ünlü türemesi vardır?

A) Küçücük bir çocuktan bu kadar çok iş beklenmez.

B) Daracık yollardan geçerek geniş bir caddeye çıktık.

C) Alçacık damlı evler askerler gibi dizilmişti.

D) Kitapçıklarınızı sıraların üzerine bırakınız.

E) Bir lokmacık da şu yemekten alır mıydınız?

14. Aşağıdakilerin hangisinde ünsüz değişimine (yumuşamaya) örnekyoktur?

A) Bu sokağın evleri Selçuklu mimarisi örneğidir.

B) Gittikçe çoğalıyor şehirlerimizdeki insan nüfusu.

C) Yağmurun azaldığını görünce dışarı çıktı.

D) Çalışma odasında kitaplarını düzenliyordu.

E) Kimseye görünmeden sabahleyin gidelim.

15. Altı çizili sözcüklerden hangisi küçük ünlü uyumuna uymaz?

A) Mutfakta biri var zannedip beni suçlama.

B) Pamuk işçileri ağustosta Adana yöresine taşınır.

C) Vali devletin en yüksek kademesindeki memurdur.

D) Koltuk takımlarının yüzünü sarı bir kumaşla kaplattım.

E) Yokuş aşağı inerken nefis bir manzara gözleri büyülüyordu.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz düşmesi vardır?

A) Onu ilk gördüğümde örgülü saçlı, küçücük bir kızdı.

B) Yepyeni bir çağ var önümüzde yaşanacak.

C) Kısacık ömrüne birçok yararlı iş sığdırmıştı.

D) Seksen günde devr–i alem yaşamış birileri.

E) Türkçenin güzelliğine hayran olurdu.

17. Bomba şimşekleri beyninden inip her siperin

Sönüyor göğsünün üstünde o aslan neferin

Yukarıdaki her iki dizede görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ünlü daralması

B) Ünlü düşmesi

C) Ünsüz düşmesi

D) Sert sessiz benzeşmesi

E) Ünlü yumuşaması

18. Tuttuğu balıkları ne yapacağını düşünerek kıyıya doğru iniyordu.

Bu cümlede kaç tane kaynaştırma ünsüzü kullanılmıştır?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5

19. Senin derdin dert midir, benim derdim yanında

Bu cümledeki altı çizili sözcükte görülen ses olayı aşağıdakilerin hangisinde yoktur?

A) Çaldığım her kapı yüzüme kapanıyor.

B) Bize bu mağazayı devreden kişi uzaktan akrabamız oluyor.

C) Artık o güzelim meyvaların tadını bile unuttuk.

D) Denizin derinliğini anlayabilmek için bir alet sarkıttılar.

E) Bence bu yoldan iki araba rahatlıkla geçer.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, hem ünsüz benzeşmesi hem de ünsüz yumuşaması kuralına örnek oluşturan bir sözcük kullanılmıştır?

A) Bazı şiirlerinde ise yalnızlık özlemi yansıtılır.

B) Otobüsteki yolcuların yüzlerini tek tek incelerdi.

C) Her sabah akşam bu yolu yürümekten bıkmıştım.

D) Birden çocukların suskunlaştığını fark ettim.

E) Tablolarınızdaki renk uyumunu çok beğendim.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ünlü düşmesi"ni örnekleyen bir sözcükvardır?

A) Özlediğimiz her şey bu kentte vardı.

B) Güzel sanatlar alanında çok ilerledik.

C) Savaşlar biterse bir gün, rahatlayacağız.

D) Odanızdaki eşyaların hepsi antika mı?

E) Kimse artık sizi rahatsız edemez.

22. Türkçede ad tamlamaları oluştururken kaynaştırma harfleri “n” ve ”s” kullanılabilir.

Aşağıdaki sözcüklerden hangisiyle ad tamlaması kurulduğunda kaynaştırmaya gerek yoktur?

A) anne B) dergi C) gönül

D) masa E) anadolu

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde küçük ünlü uyumuna uymayan bir sözcük vardır?

A) Türk polisinin eğitimi ile ilgileniyorlar.

B) Tarihi eserleri korumamız gerekir.

C) Arap harflerini yıllarca kullanmışız.

D) Barış için çalışan azimli birini kaybettik.

E) O insan, vakfa malını mülkünü verir.

24. Türkçede "p, ç, t, k" sert ünsüzlerinden biriyle biten sözcükten sonra, ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, sözcüğün sonundaki sert ünsüz yumuşar.

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bu kurala uyar?

A) Zerafet B) Rest C) Gayret

D) Ümit E) Millet

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesi olmuştur?

A) Hamburg macerası hüsran ile sona erdi.

B) Bu öğrencinin kaydını hemen yapalım.

C) 1959 yılında topluluk iyice bir elekten geçti.

D) Sorunsuz bir yaşam sürdürmek istiyoruz.

E) Nükleer denemeler dünyanın dengesini bozdu.

26. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "ulama" yapılabilir?

A) Heyecanın düşünceyi yendiğini görüyoruz.

B) Eleştiri, sanatçıyı küçültmez, aksine yüceltir.

C) Batı Anadolu'nun kıyı kasabalarından birine yerleştiler.

D) Bu sayıda derginin havası büsbütün değişmiştir.

E) Her gün, bir önceki günden güzel olacak.

27. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde ünsüz yumuşaması örneklenmiştir?

A) Çocuklar ansızın ortalıktan kayboldu.

B) Arkadaşlarım sizi bana methetmişlerdi.

C) Her şeye rağmen annesi onu affetmiş.

D) Güzelim bahçe fırtına yüzünden mahvoldu.

E) Bütün işlerini bir hafta içinde halletmiş.

28. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?

A) Karşımıza her gün ayrı bir sorunla çıkıyordu.

B) Eve gelince dolaptan tam üç bardak soğuk su içtim.

C) Önlemlerinizi bugünden almazsanız sonra üzülürsünüz.

D) Kuyunun dibinde elli santim su kalmıştı.

E) Onun gittiğinin farkına bile varamamıştık.

29. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?

A) Giysilerin kime ait olduğunu biliyorum.

B) Yemeğimizi bir saat sonra yiyeceğiz.

C) Çocuklar sevinçten çığlıklar atıyordu.

D) Ne dediğini bir daha tekrarlar mısın?

E) Yaşlılar galiba daha sabırlı oluyorlar.

30. Türkçe’e ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan eklerin getirilebilmesi için, araya kaynaştırma ünsüzleri olan “y, n, s, ş” seslerinden birinin getirilmesi gerekir.”

Aşağıdakilerin hangisinde kaynaştırma ünsüzlerinden birikullanılmamıştır?

A) Evdeki kediyi ayda bir kontrole götürürüz.

B) Komşuyu dün akşam evde bulamadık.

C) Kasabanın en iyi doktoru bence sensin.

D) Çocuklara ikişer milyon verdiğini söyledi.



E) Her sabah evden çok erken çıkardı

Cevap Anahtarı: 1)B 2)C 3)A 4)C 5)A 6)B 7)C 8)A 9)C 10)D 11)D 12)C 13)B 14)D 15)B 16)A 17)B 18)B 19)E 20)D 21)B 22)C 23)A 24)D 25)B 26)E 27)A 28)A 29)B 30)E

Dostları ilə paylaş:
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə