Mühazirə mətinləri. Matrislər və onlar üzərində əməllər

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 0.63 Mb.
səhifə4/5
tarix17.01.2017
ölçüsü0.63 Mb.
1   2   3   4   5

Xassə 5. Sabit vuruğu inteqral işarəsi xaricinə cıxarmaq olar.

(5)

Doğrudan da ,



olduğundan (5) bərabərliyi doğru olar .



Nəticə ; İki funksiya fərqinin qeyri-müəyyən inteqralı onların qeyri-müəyyən inteqrallarının fərqinə bərabərdir.

(6)

Isbatı .



Xassə 6. İnteqralın inteqrallama dəyişəninə nəzərən invariantlıq xassəsi vardır, yəni

olarsa ,onda istənilən diferensiallanan u=u(x) funksiyası üçün



(7)

doğrudan da, (1) münasibətinə görə



olduğundan , diferensial şəklinin invariantlığı xassəsinə əsasən



olar. Buradan (7) bərabərliyinin doğruluğu aydındır.



Misal 1.




Əsas inteqrallar cədvəli.

1.

11.

2.

12.

3.

13.

4.

14.

5.

15.

6.

16.

7.

17.

8.

18.

9.

19.

10. 20.



Inteqrallama üsulları .
İnteqralı cədvəldən istifadə edərək hesablamağa bilavasitə inteqrallama deyilir.

a). Ayırma üsulu.

Bu üsulun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, inteqral altındakı, funksiya inteqralları asan hesablana bilən funksiyaların cəmi şəklində göstərilir.



Misal .



b). Dəyişəni əvəzetmə üsulu.

Bu üsulda dəyişən yeni bir dəyişənlə əvəz olunur. Bu yeni dəyişənə görə alınan inteqralaltı funksiyası asan hesablanır.



(1)

diferensiallanan funksiya olarsa , onda

(2)

olar. Buna görədə (2)- ni və (1)-də nəzərə alsaq onda



(3)

bərabərliyi alınır. Buna dəyişənin əvəzetmə düsturu deyilir.



Misal 1. burada t = 1+x2 götürək , onda dt = 2xdx və



Misal 2.

Misal 3.

onda
(a › o olduğu fərz olunur ).

c) Hissə- hissə inteqrallama düsturu.

Tutaq ki, u və v kəmiyyətləri x – in diferensiallana bilən funksiyalarıdır. Onda , məlum olduğu kimi , uv hasilinin diferensialı



düsturu ilə hesablanır. Buradan inteqrallamaqla



yaxud


alırıq. Axırıncı düstura hissə-hissə inteqrallama düsturu deyilir.



Misal. Burada götürək ;

Onda

olar. Deməli ,




Rasional kəsrlər və onların inteqrallanması .
Qeyd edək ki, 4 növ sadə kəsr vardır.


  1. .



  2. (məxrəcin kökləri kompleks ədədlərdir, yəni )

  3. ( məxrəcin kökləri kompleks ədədlərdir. )


Kəsirlərin inteqrallanması.









İrrasional funksiyaların və binomial diferensialların inteqrallanması.
Hər irrasional funksiyaların inteqralını elementar funksiya ilə ifadə etmək olmur. Biz inteqralları əvəzləmə vasitəsilə rasional funksiyaların inteqrallarına gətirilə bilən , deməli sonlu şəkildə inteqrallana bilən irrasional funksiyalara baxaq.

a).

burada kəsirlərinin ümumi məxrəci k ədədidir. Onda əvəzləmə x=tk



b).

əvəzləməsi - dır.



c). Binomial diferensial (1) şəklində olan ifadəyə deyilir., burada m, n, p, a, b sabit ədədlərdir. Binomial inteqralların diferensialı (2) aşağıdaklı hallarda rasional funksiyalarının inteqralına gətirilir. 1). P tam ədəddir. 2). tam əd-əddir. 3). tam ədəddir.
Eyler əvəzləmələri.
Eyler əvəzləmələrinin köməyi ilə (1) şəkilli inteqrallar yeni dəyişənin rasional funksiyasının inteqralına gətirilir.

  1. Eylerin 1-ci əvəzləməsi . Əgər a › o olarsa əvəzləməsini qəbul edirik.

  2. Eylerin 2-ci əvəzləməsi. Əgər c › o olarsa əvəzləməsini götürürük.

  3. Eylerin 3-ci əvəzləməsi. Tutaq ki, α və β həqiqi ədədləri üchədlisinin kökləridir. Onda əvəzləməsini qəbul edirik.



Triqonometrik funksiyaların inteqrallanması.


  1. Universal əvəzləmə . Tutaq ki,

(1)

şəklində ∫ - rın hesablanması tələb olunur. funksiyaları hesab əməlləri vasitəsilə ilə ifadə olunduğundan





  1. inteqralı həmişə

(2)

şəklində inteqrala çevrilir . Buna görədə ancaq (2) inteqralının hesablanması ilə məşğul olaq. (2) inteqralında



(3)

əvəzləməsini aparaq;




onda həmin inteqral t dəyişənindən asılı rasional funksiyalarının inteqralına çevrilir.


Rasional funksiyaların inteqralı isə hesablana bilir.

Deməli , (2) şəklində hər bir inteqral (3) əvəzləməsi bilavasitə rasional funksiyalarının inteqralına gətirilir. Buna görədə (3) əvəzləməsinə “ universal triqonometrik əvəzləmə ” deyilir.



Misal 1. inteqralını hesablamaq üçün (3) əvəzləməsindən istifadə edək. Onda



  1. şəklində inteqrallar.

Burada mn rasional ədədlər olduqda t= sinx və ya t= cosx əvəzləməsi vasitəsilə

verilmiş inteqral binomial diferensialın inteqralına gətirilir. Doğrudanda , t=cosx əvəzləməsini götürsək, onda




olur və verilmiş inteqral



şəklinə gətirilir ki, bu da binomial diferensialın inteqralıdır
Aşağı və Yuxarı Darbu cəmləri.

Sonlu [a ,b] parçasında məhdud olan ∀ ƒ(x) funksiyası götürək .[a ,b] parçasının

istənilən





bölgüsü üçün təyin olunmuş

kəmiyyətləri vasitəsilə aşağıdakı cəmləri düzəldək.


(1); (2)

Bu cəmlərə f(x) funksiyasının , uyğun olaraq ,aşağı və yuxarı Darbu cəmləri və ya aşağı və yuxarı interval cəmləri deyilir. Aydındır ki,



bərabərsizliyini ödəyən hər bir məhdud f(x) funksiyası üçün

(3)

olar.



Darbu cəmlərinin iki mühüm xassəsi vardır.

Xassə 1. parçasının T bölgü nöqtələri sırasına yeni bölgü nöqtələri əlavə etdikdə aşağı Darbu cəmi azalmaz, yuxarı Darbu cəmi isə artmaz .

Xassə 2. İstənilən bir T1 bölgüsünə uyğun olan aşağı Sn(T1) Darbu cəmi , ixtiyari başqa bir T2 bölgüsünə uyğun olan yuxarı Sn(T2) Darbu cəmindən böyük ola bilməz.
Müəyyən inteqralın tərifi.
Tərif. ƒ(x) funksiyası ücün [a,b] parçasında düzəldilmiş inteqral cəminin λ(T)→0 şərtində sonlu J limiti varsa , onda f(x) funksiyasına [a,b] parçasında inteqrallanan funksiya, J ədədinə isə onun [a,b] parçasında müəyyən inteqralı deyilir və



ilə işarə edilir.




Burada f(x) funksiyası inteqralaltı funksiya , a və b ədədləri , uyğun olaraq , müəyyən inteqralın aşağı və yuxarı sərhədləri, x dəyişəni isə inteqrallama dəyişəni adlanır.


Müəyyən inteqralın əsas xassələrı.

Xassə 1. Sabit vuruğu müəyyən işarəsi xaricinə çıxarmaq olar.



Xassə 2. Sonlu sayda funksiyalarının cəminin müəyyən inteqralı

toplananların müəyyən inteqrallarının cəminə bərabərdir.



Xassə 3. İstənilən c nöqtəsi üçün



bərabərliyi doğrudur.

Xassə 4. parçasında olarsa, onda .

Xassə 5. parçasında kəsilməyən istənilən funksiyası üçün



bərabərsizliyi doğrudur.

Xassə 6. [a,b] parçasının ancaq bir nöqtəsində sıfırdan fərqli olan funksiyanın inteqralı sıfra bərabərdir.



şəklində funksiyanın inteqralı sıfra bərabərdir ;



Xassə 7. [a,b] parçasında inteqrallanan ƒ(x) və φ(x) funksiyalarının hasili də

həmin parçada inteqrallanandır.


Müəyyən inteqralın varlığı haqqında teorem.
Tutaq ki, f(x) sonlu parçasında məhdud funksiyadır. parçasının ∀ T bölgüsü üçün inteqral və Darbu cəmləri düzəldək ;





Teorem1. parçasında təyin olunmuş məhdud funksiyasının bu parçada inteqrallanan olması üçün





münasibətinin ödənilməsi zəruri və kafi şərtdir.
Orta qiymət teoremi.
Teorem. və φ(x) funksiyaları parçasında kəsilməyən funksiyalar olduqda və φ(x) funksiyası bu parçada işarəsini dəyişmədikdə , elə

nöqtəsi var ki,



bərabərliyi ödənilir.
Nyuton-Leybnis düsturu.
Müəyyən inteqral bəhsində qeyd etdik ki, verilmiş funksiyanın müəyyən inteqralı həmin funksiya üçün düzəldilmlş ∫ cəminin limitidir. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bu üsulla müəyyən inteqralı hesablamaq əlverişli üsul deyildir. Çünki bu üsuldan istifadə etdikdə mürəkkəb cəminin limitini tapmaq lazım gəlir. Bu da cox vaxt mümkün olmur və ya müəyyən texnikİ cətinliklərlə bağlı olur. Bu səbəbdən də müəyyən inteqralın hesablanması üçün əlverişli olan Nyuton – Leybnis düsturunu öyrənmək lazım gəlir.

Teorem. parçasında kəsilməyən ƒ(x) funksiyasıının ibtidai funksiyalarından biri Ф (x) funksiyasıdırsa , onda


(1)

düsturu doğrudur. (1) Düsturuna Nyuton – Leybnis düsturu deyilir.

İsbatı . Şərtə görə Ф (x) funksiyası [a,b] parçasında kəsilməyən funksiysının ibtidai funksiyalarından biridir. Bilirik ki, funksiyası da həmin funksiyanın ibtidai funksiyasıdır. Verilmiş funksiyanın iki ibtidai funksiyası bir birindən ancaq sabit bir ədədlə fərqlənə bilər. Buna görə də

(2)

olmalıdır. Bu bərabərlikdə x=a götürsək və olduğunu nəzərə alsaq ,



c=-Ф(a) taparıq. Bu qiyməti (2) bərabərliyində yerinə yazıb , sonra da alınan bərabərlikdə x = b götürsək ;

(3)

alarıq.


Hissə - hissə inteqrallama.
Tutaq ki, u və v kəmiyyətləri x-in diferensiallana bilən funksiyalarıdır. Onda

(4)

eyniliyin hər iki tərəfini parçasında inteqrallayaq ;

(5)

Burada olduğundan

(6)

ona görə (5) bərabərliyini



şəklində yazmaq olar. Alırıq ki,


Dəyişəni əvəzetmə üsulu.
Teorem . Tutaq ki, 1) funksiyaları parçasında kəsilməyəndir ;

2) x=φ(t) funksiyası və onun (t) törəməsi parcasında kəsilməyəndir ;

3) parcasında (1) münasibəti ödənilir.

Onda



bərabərliyi doğrudur.Bu düstura müəyyən inteqralda dəyişəni əvəzetmə düsturu deyilir.


Müəyyən inteqralın təqribi hesablanması.
Düzbucaqlılar düsturu. Tutaq ki, parçasında kəsilməyən y=f(x) funksiyası verilmişdir və

(1)

inteqralını təqribi hesablamaq tələb olunur.



(2)

(3)

bunlara düzbucaqlılar düsturu deyilir.

Trapeslər düsturu . Bu halda (1) əvəzinə

(4)

təqribi bərabərliyi götürülür. Bu təqribi bərabərlikləri tərəf-tərəfə toplasaq



(5)

təqribi bərabərliyi alınır. Buna (1) müəyyən inteqralının təqribi hesablanması üçün

trapesiyalar düsturu deyilir.

Parabolalar və ya Simpson düsturu.

(1) Inteqralını təqribi hesablamaq üçün bu halda parçasını

nöqtələri vasitəsilə 2n sayda bərabər hissələrə ayırırlar.




təqribi bərabərliyini alarıq.


Əyri qövsünün uzunluğu.
Tutaq ki, əyri müstəvi üzərində düzbucaqlı koordinat sistemində y=f(x) tənliyi ilə verilmişdir. Bu əyrinin x=a və x=b düz xəttləri arasındakı AB qövsünün uzunluğunu tapaq. AB qövsü üzərində absisləri

xo=a, x1,x2,....,xi,...,b=xn olan y Mi B y=ƒ(x)

A,M,....,Mİ,....,B nöqtələri götürüb Mi-1 yi

AM1, M1M2, ....,Mn-1B vətərlərini M2 xi

cəkək . Bu vətərlərin uzunluqlarını M1

uyğun olaraq ∆S1 ∆S2,...,∆Sn ilə A

işarə edək. Beləliklə , AB qövsü da- 0 a x1 x2 xi-1 xi b x

xilinə cızılmış AM1M2...Mn-1B sınıq

xəttini alarıq. Bu sınıq xəttin uzunluğu



olur.

AB qövsü daxilinə cızılmış sınıq xəttin ən böyük tərəfi sıfra yaxınlaşarkən həmin sınıq xətt uzunluğunun yaxınlaşdığı limitə qövsünün S uzunluğu deyilir.

(1)

funksiyası və onun törəməsi parçasında kəsilməz olduqda həmin limitin varlığını biz indi isbat edəçəyik. Eyni zamanda qövs uzunluğunun hesablanması qaydasını verəcəyik. Bunun üçün

olduğunu qəbul edək. Onda



Loqranj teoreminə əsasən burada xi-1i ,.

deməli , .

Beləliklə, qövs daxilinə cızılmış sınıq xəttin uzunluğu



şərtə əsasən törəməsi kəsilməzdir, deməli , funksiyası da kəsilməzdir. Ona görə yazılmış inteqral cəminin limiti var və bu limit müəyyən inteqrala bərabərdir ;



Deməli , qövs uzunluğunu hesablamaq üçün



düsturu ilə hesablanır.



Fırlanmadan alınan cismin həcmi.

y=f(x) əyrisi , Ox oxu və x=a, x=b düz xəttləri ilə əhatə olunmuş aABb əyrixəttli trapesin Ox oxu ətrafında fırlanmasından əmələ gələn cismin həcmini



ddüsturu ilə hesablanır.



Firlanmadan alınan səthin sahəsi.
y=f(x) müstəvi əyrisinin Ox oxu ətrafında fırlanmasından alınan səth

düsturu ilə hesablanır.


Kompleks dəyişənli funksiyaların limiti və kəsilməzliyi.

Tutaq ki, E, z kompleks ədədlərinin müəyyən çoxluğudur. Z-in E çoxluğundakı hər bir qiymətinə bir W kompleks ədədi uyğun (qarşı) qoyma qanunu (qaydası) göstərildikdə deyirlər ki, E çoxluğunda W=ƒ(z) kompleks funksiyası verilmişdir. Z dəyişəni sərbəst dəyişən və ya arqument, W asılı dəyişən və ya funksiya adlanır. E çoxluğuna funksiyanın təyin oblastı deyilir.

Verilmlş z0 nöqtəsində və onun müəyyən ətrafında təyin olunmuş W=ƒ(z) funksiyasının z→z0 şərtində sonlu limiti varsa və bu limit ƒ(z) funksiyasının z0 nöqtəsindəki ƒ(z0) qiymətinə bərabərdirsə , yəni

münasibəti ödənilərsə , onda ƒ(z) funksiyasına z=zo nöqtəsində kəsilməyən funksiya deyilir.



Koşi teoremi.
Teorem . Birrabitəli məhdud oblastında analitik W=ƒ(z) funksiyasının həmin oblastda yerləşən qapalı Г konturu üzrə inteqralı sıfıra bərabərdir.



Koşi düsturu.
Fərz edək ki, W=ƒ(ξ) funksiyası qapalı Г konturu ilə əhatə olunmuş birrabitəli oblastında analitik funksiyadır. Onda oblastının istənilən nöqtəsində

(1)

bərabərliyi doğru olur.



Diferensial tənliklər haqqında ümumi anlayışlar.
Sərbəst dəyişən x, asılı dəyişən y və onun törəmələri daxil olan tənliyə diferensial tənlik deyilir. y- dəyişəninin tənliyə daxil olan ən yüksək törəməsinin tərtibinə diferensial tənliyin tərtibi deyilir. n tərtibli diferensial tənliyi aşağıdakı kimi göstərmək olar;

(1)

Məsələn , birinci tərtib



yı=3x2 (2)

diferensial tənliyinə baxaq. İnteqral hesabından məlumdur ki, (2) şərtini ödəyən bütün funksiyalar y = x3+c şəklində verilir, burada c ixtiyari sabitdir. Bu onu göstərir ki, (2) tənliyinin sonsuz sayda həlləri vardır. Ümumiyyətlə isbat edilmişdir ki, birinci tərtib diferensial tənliyin həlli bir ∀ sabitdən , n tərtibli diferensial tənliyin həlli isə n ∀ sabitdən asılı funksiyalardır.

Diferensial tənliyin həllinin tapılması prosesinə diferensial tənliyin inteqrallanması deyilir. Diferensial tənliyinin ∀ sabitlərdən asılı həllinə onun ümumi həlli deyilir. Diferensial tənliyin ümumi həllinə daxil olan sabitlərin qeyd olunmuş qiymətlərində alınan həllərə xüsusi həllər deyilir.

Diferensial tənliyin həllinin qrafikinə bu tənliyin inteqral əyrisi deyilir. Birtərtibli diferensial tənliyin inteqral əyriləri müstəvi üzərində bir parametrdən asılı əyrilər ailəsi təşkil edir.

Diferensial tənliyi həll etmək , onun inteqral əyriləri ailəsini təyin etmək deməkdir. Əgər diferensial tənliyinin həllinin tapılması müəyyən funksiyaların , qeyri-müəyyən inteqrallarının tapılmasına gətirilirsə , bu halda tənliyə kvadratura ilə həll edilən tənliklər deyilir.

Qeyd edək ki, mexanikanın , fizikanın , astranomiyanın və başqa təbiət elimlərinin bir çox məsələlərinin həlli diferensial tənliklərə gətirilir.



Birtərtibli diferensial tənliklər.
Birinci tərtib diferensial tənliyinin ümumi şəkli aşağıdakı kimidir.

(1)

Bəzi hallarda bu tənliyi yı dəyişəninə nəzərən həll edərək



(2)

şəklində yazmaq olar. Bu törəməyə nəzərən həll edilmiş birinci tərtib diferensial tənlikdir. Bu tənliyi bəzi hallarda ona ekvivalent olan



(3)

şəklində yazırlar. Ümumi halda bəzən birinci tərtib diferensial tənlik



(4)

şəklində tənliklərə deyilir.



Koşi məsələsi.
diferensial tənliyinin şərtini ödəyən , yəni x=xo olduqda y=yo

olan həllinin tapılması məsələsinə birinci tərtib diferensial tənlik ücün Koşi məsələsi deyilir. Həndəsi olaraq Koşi məsələsi tənliyin bütün inteqral əyriləri içərisindən Mo(xo,yo) nöqtəsindən keçən inteqral əyrisinin tapılmasından ibarətdir.




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə