İnformatikanin əsaslari


Bölmə 8. İnformasiya sistemləri və texnologiyaları



Yüklə 5,72 Mb.
səhifə48/63
tarix24.02.2020
ölçüsü5,72 Mb.
növüDərs
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   63

Bölmə 8. İnformasiya sistemləri və texnologiyaları


    1. İnformasiya emalının müasir üsulları

Müxtəlif təbiətli sistemlərdə informasiyanın emalı qanunlarının ümumiliyi informasiya prosesləri nəzəriyyəsinin fundamental təməlini təşkil edir. Bu nəzəriyyənin öyrənmə obyekti informasiyadır. İnformasiya anlayışı istifadə edildiyi konkret bilik sahəsindən bir qədər kənarda olan mücərrəd anlayışdır. İnformasiya resursları müasir cəmiyyətdə maddi resurslardan önə çıxmaqdadır. Belə ki, malı kimə, vaxt harada satmaq barədə bilik malın özündən qiymətlidir. Bununla əlaqədar olaraq informasiya emalı üsulları diqqət mərkəzinə çəkilir. Hər gün yeni, daha mükəmməl kompüterlər, münasib proqramlar, informasiyanın saxlanması, ötürülməsi və mühafizəsi üzrə müasir

üsullar meydana çıxır.

Bazar mövqeyindən, informasiya çoxdan əmtəədir. Bu vəziyyət cəmiyyətin kompüterləşdirilməsi nəzəriyyəsini, praktikasnı və sənayesini inkişaf etdirmək üçün əın güclü stimuldur.

Kompüter, informasiya mühiti olaraq, nəinki təkcə sənayenin, elmin və bazarın təşkilində ciddi keyfiyyət sıçrayışı etmiş, həm də olduqca qiymətli istehsal sahələrinin, o cümlədən, hesablayıcı texnika, telekommunikasiya və proqram məhsulları istehsalının ön plana çıxmasını şərtləndirmişdir.

Cəmiyyətin kompüterləşdirilməsi meylləri hesablayıcı texnika və digər müxtəlif kateqoriyalı EHM istifadəçiləri şəklində meydana çıxan peşələrin yaranması ilə bağlıdır.

Əgər 60-70-ci illərdə elektronika mühəndisləri və proqramçılar kimi yeni hesablayıcı texnika yeni təbiqi proqram paketləri yaradan mütəxəssislər üstünlük təşkil edirdisə, indi hər biri öz spesifik məsələsini həll edən peşəkar olmayan müxtəlif peşə sahibləri EHM istifadəçiləridir. İndi istifadəçi yalnız kompüter mühitində informasiya proseslərinin təşkilinin ümumi prinsiplərini bilməli, özünə lazım olan informasiya sistemini və texniki vasitələri seçməyi və həmin texnikanı öz predmet oblastında tətbiq etməyi bacarmalıdır.



    1. İnformasiya emalı sistemlərinin inkişaf tarixi.


Professor Buadeyə rə, latınca, information izah etmək174, aydınlaşdırmaq, məlumatlandırmaq mənasında olan informasiya dedikdə, verilm predmet barəki biliyimizdəki qeyri-müəyyənlik dərəcəsini azaldan hər şey başa şülür. Bu rif örülən informasiyanın konkret ünvan üçün faydalığını, qiymətliliyini təyin edir. Yəni, aldığımız məlumatda yeni h yoxdursa, onda bu informasiyanın miqdarı sıfra bərardir. Buna görə verilənlər‖ anlayışı daha ümumidir. Çünki burada istehlakçı qiymətləndirməsi tələb olunmur.

XIX əsrin ikinci yarısınadək “ibtidai” informasiya texnologiyasından istifadə edilirdi. Bu informasiya texnologiyasının əsasını qələm (pero), mürəkkəb qabı və mühasibat kitabı təşkil edirdi. İnformasiyanın ötürülməsi vasitəçilərin, poçtalyonların, kuryerlərin vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bu rabitə etibarsız idi, çoxsaylı kənar amillərdən,




174 Halbuki İnformasiya zü qədim Şumer dilin olan İn +For+Ma+Si+Ya kimi 5 zdən ibarət bir cümlədir ki, burada da İn – var olan, For yetkin güc kişi, Ma – qadın, Si – məkan, Ya çıx(ış) etmək - danışmaq məna verir. Bunu müasir Azərbaycan dilinə rcümə etdikdə, informasiya kanda mövcud olan kişi ilə qadının danışması, özrini izah etməsi mənasına gəlir. Bax: İsa Musayev. Dil, Yaddaş, Vətən, təndaş. Bakı,1995.

havadan, kuryerin sağlamlığından, əhval-ruhiyyəsindən və s-dən asılı idi. İnformasiya emalının məhsuldarlığı olduqca aşağı idi. Hər bir yazının (məktubun) üzü ayrıca əl ilə köçürülürdü. Toplama əl ilə aparılırdı. Qərar qəbulu üçün başqa informasiya yox idi.



  1. əsrin sonunda “mexaniki” informasiya texnologiyası meydana gəldi. Yazı makinası, telefon, diktofon və modernləşdirilmiş poçt sistemi informasiya texnologiyasını prinsipial şəkildə dəyişdirdi. İnformasiya texnologiyasının məhsuldarlığı xeyli artdı. Mexaniki texnologiya, mahiyyətcə, mövcud müəssisələrin təşkilati strukturunu formalaşdırdı.

  2. əsrin 40-60-cı illərində “elektrik” texnologiyası yarandı. Bu texnologiyada elektromexaniki yazı makinası, surətçıxaran maşın, portativ diktofon və s. istifadə edilirdi. Bu texnika müəssisənin fəaliyyətini yaxşılaşdırdı, sənədlərin emal keyfiyyətini və hazırlanma sürətini artırdı. 60-cı illərin 2-ci yarısında böyük məhsuldarlığa malik EHM- lərin müəssisə fəaliyyətinə cəlb edilməsi informasiyanın emalının forması ilə yanaşı, həm də məzmununa təsir etməyə başladı. Beləliklə, informasiya texnologiyasının “elektron” dövrü başlandı.

lum oldu kimi, informasiya texnologiyası informasiya emalının ən azı 3 mühüm komponentini uçotu, təhlili və qərar qəbulunu əha edir. Bu komponentlər sənədlərin kağız bataqlığında‖ reallaşdırılır ki, bu bataqlıq da nbəgün dərinləşir. Avtomatlaş- dırılmamış informasiya sistemlərinin ən ciddi nöqsanı informasiyanın yığılması, emalı və istifadə edilməsi prosesrinin ayrı-ayrılıqda baş verməsidir. Bu o deməkddir ki, müəs- sisənin ayrı-ay bölmələrinin hər biri özünəməxsus ayrıca verinlər bazasına malikdir və bir lmənin işçiri özgə‖ bölmənin verilənlər bazasına daxil olmaq hüququna malik deyildir. Odur ki, hər bölmənin işçiləri özrinin verilənlər bazasını özri sərbəst surət yaratmağa məcburdur. Bu, orta əsrrdəki hər ailənin özü üçün tikdiyi yel dəyirmanına və ya su çarxına bənzəyirdi. Hal-hazırda, demək olar ki, bün tləvi tələbat məhsulları mərkəzləşdirilm şəkil istehsal edilir tələbata uyğun şəkil istehlak edilir. Bu bamdan, idaetmənin avtomatlaşrılmasının əsas məqsədlərindən biri müəssisədəki hər bir əməkdaşı, aid olduğu bölmədən asılı olmayaraq məxfilik tələbləri ödənilmək lazımi vaxtda, lazımi formada lazımi həcm zəruri informasiya ilə chiz etməkdən ibarətdir. Bunun üçün vahid inteqrasiya edilm verilənlər bazası, lokal hesablayıcı şəbə və hər bir işçi üçün lazımi avadanqlarla chiz edilm avtomatlaş-

dırılmış iş yeri (AİY) lazımdır. Bu yanaşma müəssisənin kompleks avtomatlaşdırılmasını



nəzərdə tutur. Bu isə o deməkdir ki, müəssisə üçün kompüterləşdirilmiş idarəetmə sistemi yaradılmalıdır ki, burada da alt sistemlərin qarşılıqlı fəaliyyəti təmin edilməli, informasiyaya operativ müraciət mümkün olmalı və qərar qəbulu dəstəklənməlidir. SSRİ- də ilk müəssisə avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləri (MAİS-lər) və verilənlərin emalı sistemləri (VES-lər) 60-cı illərdə yaradılmışdı. Bunlar kollektiv istifadə olunan azməhsuldar, nəhəng hesablayıcı texnika ilə təchiz edilmiş müəssisə informasiya- hesablayıcı mərkəzlər bazasında yaradılırdı. Bu sistemlər əsasən uçot və planlaşdırma məsələlərini həll edirdi. Çox hallarda isə həll edilən məsələlər yalnız əmək haqqı hesablamalarından və kadrlar uçotuna aid informasiyanın emalından ibarət olurdu. Verilənlərlə işləməyin çətinliyi onunla bağlı idi ki, infformasiya sistemində hesablayıcı texnika ilə yanaşı, informasiyanın kağıza yığılması və İnformasiya-Hesablayıcı Mərkəzə daşınması və burada EHM-ə daxiletmə ilə bağlı olaraq perfokartların hazırlanması prosesləri əl üsulu ilə yerinə-yetirilirdi. Emal nəticələri də kağıza çıxarılırdı.

80-ci ilr ABŞ-da avtomatlaşdırılmış ofis termini geniş yayılmağa başla. Burada söhbət bir-ra idarəetmə funksiyaların, o cümdən, mətnlərin harlanması, emalı redak edilməsinin, sistemşdirilib saxlanmasının, infor-masiya axtarışının, rəhbər işçilərə informasion xidmət gösrilməsinin s. avtomatlaşdırılmasından gedirdi.

Bu tip sistemlərin tətbiqi bir-sıra çilərin, məsələn, katibərin, referentlərin funksiyaların yişilməsinə, onların sayının ixtisar edilməsinə, əmək məhsuldarlığının yüksəlməsi səbəb oldu. Avtomatlaşrılmış ofis‖ konsepsiyası bu gün urla inkişaf edir. Proqram təminatı istehsalçıları olan bir-sıra iri firmalar, o cümdən, Corel, Microsoft və s. Ofis‖ ad175 yeni-yeni inteqrasiya edilmiş proqram paketləri harlayır.




    1. Kataloq: uploads
      uploads -> Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti adau-nun 80 illik yubileyinə həsr edilir adau-nun elmi ƏSƏRLƏRİ g əNCƏ 2009, №3
      uploads -> Mühaziry riyazi mYntiqin elementlYri
      uploads -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ
      uploads -> AZƏrbaycan əraziSİNDƏ İBTİDAİ İcma quruluşU
      uploads -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
      uploads -> Mövzu Fənnin məqsədi və vəzifələri
      uploads -> Marketinq fənni üzrə İŞÇİ TƏDRİs proqrami
      uploads -> Asm-nin iqtisadiyyatı və idarə edilməsi
      uploads -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)

      Yüklə 5,72 Mb.

      Dostları ilə paylaş:
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   63




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə