«audiT» FƏNNİ ÜZRƏ MÜhaziRƏLƏR

Sizin üçün oyun:

Google Play'də əldə edin


Yüklə 1.64 Mb.
səhifə8/18
tarix14.01.2017
ölçüsü1.64 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   18

V MÖVZU. TƏSIS SƏNƏDLƏRININ VƏ IDАRƏETMƏ SISTEMININ АUDITI. MÜHASIBAT UÇОTUNUN TƏŞKILININ VƏ MÜƏSSISƏNIN UÇОT SIYАSƏTININ АUDITI.

1. Təşkilatın idarə edilməsinin təşkilati- strukturunun auditi

2. Ilkin uçotun vəziyyətinin və sənəd dövriyyəsinin təşkilinin auditi

3. Müəssisənin uçot siyasətinin auditi

4. Müəssisədə mühasibat uçotu və hesabatların təşkilinin auditi


  1. Təşkilatın idarə edilməsinin təşkilati strukturunun auditi

Təşkilatda istehsal prosesləri və pul dövranı vaxt amili ilə əlaqədardır. Istehsal komponentlərinin əldə edilməsinə xərclər və istehsal prosesinin üzünün həyata keçirilməsi istehsal olunmuş malların satışı nəticəsində əldə olunan gəlirdən əvvəl baş verdiyindən təşkilatın rəhbərliyi istehsal proseslərinin yerinə yetirilməsi üzrə xərcləri təşkilatın maliyyə imkanları ilə müqayisə etməyi bacarmalıdır. Bu da təşkilatın təsərrüfat-maliyyə fəaliyyəti haqqında dürüst nəticələrin formalaşması üçün zəruri olan vaxtaşırı auditor yoxlamalarının aparılmasını tələb edir.

Ilkin olaraq auditor müəssisənin hüquqi sənədləri ilə – nizamnaməsi, qeydiyyat sənədləri, təsis sənədləri ilə tanış olmalıdır. Müəssisənin təsis sənədlərinin yoxlanılması müəssisənin fəaliyyətinin müxtəlif tərəflərini müəyyən edən mövcud normativ və qanunvericilik aktları nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir.

Müəssisənin nizamnaməsinin təhlili auditora müəssisənin fəaliyyətinin istiqaməti ilə, onun təsisçiləri və səhmdarları ilə tanış olmaüa, onun fəaliyyətinin maliyyə tərəflərini dərindən öyrənməyə imkan verir. Nizamnamə kapitalı nəzərdən keçirilərkən onun həcminin müəssisənin fəaliyyətini təmin etdiyi və xüsusi vəsait mənbələrində onun payı müəyyən edilməlidir. Təsis sənədləri mövcud normativ və qanunvericilik aktları nəzərə alınmaqla yoxlanmalıdır.

Müəssisənin strukturu və onun fəaliyyətinin xüsusiyyətləri haqqında informasiya gələcəkdə hesabatların dürüstlüyü haqqında əsaslandırılmış rəy verilməsi üçün vacibdir. Istehsalın qabaqcadan nəzərdən keçirilməsi, uçot işləri ilə əlaqəsi olmayan menecerlərlə və heyətlə söhbət, istehsalın şəraiti haqqında təsəvvürə malik olmaq auditin uüurla aparılmasına müsbət təsir göstərə bilər.

Istehsalın idarə edilməsi əmək predmetlərinin, əmək vasitələrinin və işçilərin vahid istehsal texnoloji prosesdə səmərəli uzlaşdırılmasını, kapitalın fasiləsiz dövranını təmin etməlidir. Yoxlama zamanı auditor aşağıdakıları müəyyən etməlidir:

 müəssisədə idarəetmənin təşkilati strukturu bazar münasibətlərinə uyğundurmu;

 o, yüksək keyfiyyətli məhsul istehsalı və onun idarə edilməsinin yüksək

səmərəli sisteminin tətbiqini təmin edirmi;

 idarəetmənin təşkilatı strukturu işçilərin və idarə heyəti üzvlərinin maddi stimullaşdırılmasını təmin edirmi;

 idarəetmənin təşkilatı strukturu əsas istehsal və idarə heyətinin işinin sinxronluğunu təmin edirmi;

 müəssisənin əsas məqsədinə nail olmaq məqsədi ilə işçilərin aktivliyini аrtırırmı;

 marketinq xidmətinin düzgün təşkilini təmin edirmi.


2. Ilkin uçotun vəziyyətinin və sənəd dövriyyəsinin təşkilinin auditi
Müəssisənin və onun daxili struktur bölmələrinin fəaliyyəti haqqında vaxtında və obyektiv uçot informasiyalarının əldə edilməsi mühasibat uçotunun və daxili auditin səmərəli təşkili şəraitində mümkündür.

Uçot prosesinin son mərhələsi olmaqla hesabat cari uçot, mühasibat, statistika və operativ-texniki uçot əsasında tərtib edilir, dəyər və natural göstəricilərinin kəmiyyət və keyfiyyət xarakteristikasını özündə əks etdirir.

Adətən, müəssisədə mühasibat uçotunun təşkili dedikdə, onun təsərrüfat və maliyyə fəaliyyəti, istehsal və maliyyə resurslarından, xüsusi və cəlb edilmiş vəsaitlərdən səmərəli istifadə edilməsi üzərində nəzarətin həyata keçirilməsi haqda dürüst və vaxtında informasiyaların əldə olunması məqsədi ilə uçot prosesinin qurulması sistemi başa düşülür. Bu sistemə mühasibat uçotu hesablarının iş planının qurulması, analitik uçot registrlərinin seçilməsi, sənədlərin saxlanması qaydasının müəyyən edilməsi daxildir və müəssisənin baş mühasibinin qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hüquq, vəzifə və məsuliyyətinin icra olunmasını təmin etməlidir.

Mühasibatlıqda kargüzarlığın təşkilinin yoxlanılması zamanı ilkin sənədlərin və uçot registrlərinin saxlanılmasına xüsusi diqqət verilməlidir. Belə ki, bütün yazılışlar mühasibat uçotunda ilkin sənədlər əsasında aparılır, sonra həmin məlumatlar uçot registrlərinə köçürülərək sistemləşdirilir (mühasibat hesablarına yazılır). Hesabat dövrünün sonunda uçot registrlərinin məlumatları əsasında müəssisənin hesabatı tərtib edilir.

Uçota yalnız düzgün sənədləşdirilmiş (bütün rekvizitlər mütləq doldurulmuş) sənədlər qəbul edilir. Mühasibatlıüa daxil olan bütün ilkin sənədlər mütləq forma üzrə sənədlərin rəsmiləşdirilməsinin tamlıüı və düzgünlüyü, rekvizitlərin doldurulması və məzmununa görə əməliyyatların qanuniliyi, ayrı-ayrı göstəricilər arasında məntiqi əlaqə yoxlanılmalıdır. Sənədi tərtib etmiş və imzalamış şəxs onun vaxtında və keyfiyyətli tərtibinə, məlumatların dürüstlüyünə, uçot registrlərində yazılış aparmaq üçün müəyyən edilmiş vaxtda təqdim olunmasına görə məsuliyyət daşıyır.

Ilkin kassa və bank sənədlərində düzəlişlərin edilməsinə icazə verilmir. Mühаhasibat uçotu haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən müəssisələr sərbəst olaraq əməliyyatların sənədləşdirilməsinin, sənəd dövriyyəsi, mühasibat uçotu registrlərinin aparılmasının daxili qaydalarını müəyyən edir.


3. Müəssisənin uçot siyasətinin auditi
Mühasibat uçotu haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununa uyğun оlaraq mühasibat uçotunun metodikası mühasibat uçotunun vəzifələrinin həllini təmin edən metodlar, üsullar və qaydaların məcmusunu əks etdirir ki, bu da müəssisənin uçot siyasəti adlanır. Mühasibat uçotu və hesabatı üzrə mövcud qanunvericiliyə mühasibat uçotunun təşkili üçün müəssisə rəhbərliyi məsuliyyət daşıyır. Belə ki, o, müəssisədə mühasibat uçotunun düzgün aparılması üçün zəruri şəraiti yaratmalı, bütün bölmə və xidmətlər, eləcə də uçota aidiyyatı olan işçilər tərəfindən mütləq icranı təmin etməlidir. Müəssisə rəhbərliyi tərəfindən uçotun aparılmasının müəyyən olunmuş qaydası uçot siyasətində əks etdirilir. Uçot siyasətinin hazırlanmasına qədər uçot və hesabat üzrə qaydalar, göstərişlər, təlimatlar və digər reqlamentləşdirici sənədlər dəqiq öyrənilməlidir.

Mühasibat aparatının fəaliyyəti «Mühasibat uçotu» haqqında AR Qanunu və müəssisədə mühasibat xidməti haqqında daxili Əsasnamə ilə müəyyən edilir. Uçot siyasəti müəssisə tərəfindən müəyyən edilmiş qaydalara və onun fəaliyyət xüsusiyyətləri baxımından mühasibat uçotunun təşkili və aparılmasının konkret metodikası, formaları, texnikasının seçilməsini əks etdirir. Yoxlama zamanı müəssisənin uçot siyasətinin rəhbəri tərəfindən təsdiq olunması haqqında əmrin mövcudluüuna, eləcə də uçot siyasətinin seçilməsi zamanı mətndə mühasibat hesabatından istifadə edənlər tərəfindən qiymətləndirməyə və qərar qəbul edilməsinə ciddi təsir göstərən mühasibat uçotunun aparılması qaydasının tam açıqlandıüına diqqət verilməlidir.

Auditor uçоt siyаsətinə əsasən əsas vəsaitlər və dövriyyədə olan əmək vasitələri arasında dəyər həddinin müəyyən olunmasına da fikir verməlidir. Obyektlərin müvafiq köhnəlmə şifrəsinə aid edilməsinin düzgünlüyünün, azqiymətli, tezköhnələn əşyaların və onların köhnəlməsinin uçotu qaydasının uçot siyasətinə uyğunluüu yoxlanılmalıdır. Qeyri-maddi aktivlər üzrə də həmin məsələlər yoxlamaya cəlb edilməlidir.

Alınmış əmtəə-material qiymətlilərinin dəyərləndirilməsi qaydası müəssisənin uçot siyasətində öz əksini tapmalıdır. Əgər müəssisədə alınmış material resursları uçot qiymətləri ilə qiymətləndirilirsə, onda auditor onların alınması və müəssisəyə gətirilməsi ilə bağlı xərclərin toplandığı 201 (15) və 208 (16) saylı hesablar üzrə yazılışları yoxlayır. Anbara mədaxil edilən hər bir növ material üzrə hesablama kalkulyasiyası tərtib edilir: Debet 201 (15) və ya debet 208 (16), kredit 431 (60), sonra debet 113 (08), 201 (10), 131 (11), 207 (12) (növlər üzrə), 205, 206 (41) kredit 201 (15), 208 (16) mühasibat yazılışı edilir. Istehsala silinən ehtiyatlarının ya orta zəki maya dəyəri ilə, ya sonuncu partiyanın maya dəyəri ilə (FIFO) və ya sonuncu partiyanın maya dəyəri ilə (LIFO) müəyyən edilə bilər. Auditor göstəriilən məsələnin müəssisənin qəbul etdiyi uzot siyasətinə uyğun olduüunu yoxlamalıdır.

Məhsul buraxılışının uçotunun, qeyri-müstəqim xərclərin bölüşdürülmə-sinin və bitməmiş istehsalatın qiymətləndirilməsi metodu da auditin obyektinə daxildir. Bu zaman həmin məsələlərin uçot siyasətində əks etdirilmiş qaydalara uyğunluğunu yoxlamalıdır.

Əsas vəsaitlərin təmirinin uçotu və maliyyələşdirmə qaydası (yаrаdılmış təmir fondu hesabına bərabər qaydada bütün növ təmir üzrə xərclərin "Gələcək dövrlərin хərcləri" maddəsində məhsulun maya dəyərinə silinməsi və ya 191, 242 saylı hesabda toplanaraq işlər qurtardıqdan sonra xüsusi hesablama yolu ilə istehsalat hesablarına silinməsi və ya təmir başa çatdıqca təmir üzrə xərclərin müvafiq elementlər üzrə məhsulun maya dəyərinə daxil edilməsi), gələcək dövrlərin xərclərinin uçotu və onların ödənilməsi müddəti, məhsul (iş, xidmət) satışından pul gəlirinin müəyyən edilməsi qaydası (məhsul ödənildikcə satılmış hesab olunur, və ya sifarişçiyə sənədlər təqdim olunmaqla göndərilmiş məhsullar satılmış hesab olunur), kurs fərqlərinin uçotu qaydası (birbaşa 801 sаylı "Ümumi mənfəət(zərər)" (80 "Mənfəət və zərər") hesabına silinməsi və ya il ərzində 442 sаylı "Gələcək hesаbаt dövrlərin gəlirləri", 542 sаylı "Gələcək hesаbаt dövrün gəlirləri" (83) hesablаrında toplamaqla ilin sonunda 801 (80) saylı hesaba silinməsi), dividendlərin hesablanması və ödənilməsinin uçotu qaydası (hüquqi şəxslər üzrə dividendlər hesablandıqda D-t 901, 902 (81), K-t 302, 534 (75), fiziki şəxslər üçün K-t 533 (70), sərbəst mənfəət təsisçilər arasında bölüşdürüldükdə hüquqi şəxslər üçün, D-t 342, 343 (88), K-t 302, 534 (75), fiziki şəxslər üçün D-t 342, 343 (88), K-t 533 (70) uçоt siyasətində öz əksini tapmalıdır.

Əmlakın və öhdəliklərin inventarizasiyasının aparılması qaydası, mühаsibаt uçоtu formaları (memorial-order, jurnal-order və s.) müəssisə tərəfindən müəyyən edilir. Auditor həmin işlərin uçоt siyasətinə uyğunluüunu yoxlamalıdır.

Uçot siyasətinin hazırlanması zamanı üzünün strateji inkişaf baxımından təsərrüfat subyekti optimal son nəticələrə nail olmaüa imkan verəcək siyasətin formalaşdırılmasına səy göstərir. Uçot siyasətinin seçilməsindən əvvəl aşağıdakı analitik işlər görülməlidir:

 müəssisənin cari maliyyə vəziyyətinin təhlili;

 müəssisənin uçot siyasətinin bu və ya digər aspektinə təsir edən mövcud qаnunvericilikdə və digər normativ aktlardakı dəyişikliklərin təhlili;

 növbəti maliyyə ilində təsərrüfat subyektinin strategiyasının və inkişafı perspektivinin qiymətləndirilməsi;

 uçot siyasətinin təmin edəcəyi aparıcı məqsədlərin müəyyən edilməsi;

 mühasibat uçotunun aparılmasının mövcud üsul və metodlarının təhlili və təsərrüfatçılıüın konkret şəraitində onların tətbiqinin səmərəliliyinin qiymət- ləndirilməsi;

 müəssisənin strateji vəzifələrinin yerinə yetirilməsinə, o cümlədən onun mаliyyə sabitliyinin yüksəldilməsinə şərait yaradan daha səmərəli uçоt metоdlа-rının müəyyən edilməsi;

 mühasibat uçotunun aparılması ilə bağlı problemli məsələlərin müəyyən edilməsi.

Yoxlama zamanı auditor uçot siyasətinin mövcud qanunvericiliyə uyğun оlmasına, onun bütün struktur bölmələri tərəfindən tətbiq edilməsinə diqqət verməlidir.

Uçot siyasətinin formalaşdırılması zamanı aşağıdakı mütləq tələbələr gözlənilməlidir:

 bütün təsərrüfat faktlarının ilkin sənədlərdə və mühasibat uçotu registrlərində əks etdirilməsinin tamlıüı;

 müəssisənin seçdiyi mühasibat uçotunun aparılması üsul və metodları-nın qanuniliyi, eləcə də təsərrüfat fəaliyyəti aktlarının uçotda əks etdirilməsi qаydаsının mövcud qanunvericiliyə uyğunluüu;

 analitik və sintetik uçot məlumatlarının ziddiyətli olmaması;

 təsərrüfat fəaliyyəti aktlarının mühasibat uçotunda əks etdirilməsində məzmununun formadan üstünlüyü;

dürüstlük-maliyyə təsərrüfat fəaliyyətinin dürüst aralıq və son nəticələrinin formalaşdırılması;

səmərəlilik-təsərrüfat fəaliyyəti şəraitindən asılı olaraq mühasibat uçotunun rasional və səmərəli aparılması.

Yoxlama zamanı nəzərə almaq lazımdır ki, müəssisənin uçot siyasəti uçot prosesinin bütün aspektlərini - metodiki və təşkilati-texniki tərəfini əhatə etməlidir:



metodiki aspekt ̶ mühasibat uçotunun aparılması üzrə müəssisənin seçdiyi konkret üsul və metodlar;

təşkilati-texniki aspekt - mühasibat xidmətinin qurulması sistemi, daxili-təsərrüfat uçotunun, hesabatının və nəzarətin təşkili, uçot informasiyalarının işlənməsi texnologiyası (məsələn, sənəd dövriyyəsinin, inventarizasiyanın təşkili üsulları, uçot registrləri sistemi və s.).

Auditor uçot siyasətinin tərtib edilməsinin düzgünlüyünü yoxlayır. Müəssisənin uçot siyasəti yeni hesabat ilinin əvvəlində təsdiq edilir. O, müəssisə rəhbərinin əmri kimi və ya müvafiq əmrə əsasən uçot siyasəti üzrə qayda kimi rəsmiləşdirilə bilər.



4. Müəssisədə mühasibat uçotu və hesabatların təşkilinin auditi

Müəssisədə mühasibat uçоtunun təşkili dedikdə, adətən, təsərrüfat və maliyyə fəaliyyəti, istehsal və maliyyə resurslarının, xüsusi və cəlb edilmiş vəsaitlərin səmərəli istifadə olunmasına nəzarətin həyata keçirilməsi haqqında dürüst və vaxtında informasiyanın əldə edilməsi məqsədi ilə uçоt prosesinin qurulması sistemi başa düşülür. Bu sistem mühasibat uçоtu hesablarının işçi planının tərtibini, uçоtun formasının, analitik uçоt registrlərinin seçilməsini, sənədlərin saxlanması qaydasını, baş mühasibin öz hüquq, vəzifə və məsuliyyətini yerinə yetirməsini özündə əks etdirir.

Müəssisədə mühasibat uçоtunun təşkili aşağıdakıları təmin etməlidir:

 idarəetmənin ümumi prinsiplərindən istifadəni (sistemli yanaşma, iqtisadi- riyazi metodlar, proqram-məqsədli idarəetmə prinsipləri, mühasibatlıq işçilərinin elmi cəhətdən təşkili daxil olmaqla);

 təsərrüfat və maliyyə əməliyyatlarının cari müşahidəsi, ölçülməsi və qeyd edilməsini;

 ilkin sənədlərdə əks etdirilmiş uçоt informasiyalarının sistemləşdirilməsini və qruplaşdırılmasını;

 istifadə olunan informasiyaların dürüstlüyü və tamlıüı daxil olmaqla resursların və hazır məhsulun hazırlanması və istifadəsi üzərində nəzarəti;

 müəyyən dövrə müəssisənin təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətini xarakterizə edən göstəricilər sistemini əks etdirən hesabatların tərtib edilməsini;



  • müəssisənin təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilində uçоt və hesabat məlumаtlаrından istifadə edilməsini;

 müəssisədə müəyyən edilmiş sənəd dövriyyəsi qrafikinin dəqiq yerinə yetirilməsini;

 inventarizasiyanın aparılmasının qaydaları, formaları və müddətlərini;

 müəyyən olunmuş formalarda mühasibat hesabatlarının keyfiyyətli tərtib edilməsini və təqdim olunmasını;

 uçоtun mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması.

Mühasibat uçоtu xüsusi təşkil edilmiş müşahidə və ölçü sistemini, dəyər ifadəsində müəssisənin əmlakı, öhdəlikləri və təsərrüfat əməliyyatları haqqında informasiyaların rəsmiləşdirilməsini, işlənməsini və ötürülməsini əks etdirir. Bu baxımdan aşağıdakılar baş mühasibin əsas vəzifələrinə aid edilir:

 əmlakın, pul vəsaitlərinin mövcudluüu və hərəkətinə, material, əmək və maliyyə resurslarının müvafiq norma və normativ sənədlərə uyğun istifadə olunmasına nəzarət;

 təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətində neqativ hallar barədə vaxtında xəbərdarlıq etmək, daxili ehtiyatların aşkar və səfərbər edilməsi;

 operativ rəhbərlik və idarəetmə üçün, eləcə də investorlar, malsatan-lar, alıcılar, kreditorlar, banklar, təsiszilər, vergi orqanları və digər informasiya istifadəçiləri üçün müəssisənin təsərrüfat prosesləri və fəaliyyətinin nəticələri haqqında zəruri olan tam və dürüst informasiyaların formalaşdırılması.

Müəssisənin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin yoxlanılması zamanı analitik uçotun vəziyyətinə, uçot və hesabat məlumatlarının tamlıüına və dürüstlüyünə xüsusi diqqət verilməlidir.

Müəssisədə auditin aparılması zamanı mühasibat uçоtu hesabları üzrə yazılışların yoxlanılması ən mühüm məsələlərdən biridir. Həmin yazılışlar müəssisənin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyəti göstəricilərini xarakterizə, əsas informa-siyaların əks olunduüu mühаsib hesabatı formalarının göstəricilərinin dürüstlü-yünün təmin edilməsinə xidmət edir.

Hesabat dövrü üzrə auditin aparılması üçün informasiya materialları müəssisənin uçоt registrlərində – Baş kitabda, jurnal-orderlərdə, memorial-orderlərdə və ya sintetik və analitik uçоt hesabları üzrə qalıq- dövriyyə cəd-vəllərində, xəzinədarın hesabatlarında, bank çıxarışlarında, avans hesabatla-rında, toplayıcı, qruplaşdırıcı, hesablaşma-ödəmə cədvəllərində, analitik uçоt vərəqələrində və i.a. toplanır. Bu zaman ikili yаzılış metоdundаn (hər bir təsərrüfat əməliyyatı müvafiq hesabların debetində və kreditində əks etdirilməsi) istifаdə etməklə təsərrüfat və mаliyyə əməliyyаtlаrı üzrə bütün mühasibat yаzılışlаrı uçоt registrlərində cəmlənir.

Uçоt məlumаtlаrının dürüstlüyü bütün təsərrüfat əməliyyаtlаrı üzrə ilkin sənədləşmənin mövcudluüu, inventаrizаsiyаnın, mühasibat yаzılışlаrının, хərc-lərin qiymətləndirilməsinin, kаlkulyаsiyаsının və bölüşdürülməsinin düzgün аpаrılmаsı ilə təmin оlunur. Tətbiq olunan sistemin düzgünlüyü kompleks yoxlanılır: ilkin sənədlər – qruplaşdırıcı cədvəlləri – uçоt registrləri – Baş kitab – hesabat. Müхаbirləşən hesаblаrın göstərilməsinin və dəyər ifаdə-sində əks etdiril-məsinin düzgünlüyü bахımındаn mühasibat uçоtu hesаbаlаrındа yаzılışlаrın əsаslı оlmаsını müəyyən etmək üçün yохlаnılаn mühasibat yаzılışlаrınа аid оlаn, təsərrüfat əməliyyаtlаrının yаzılı şаhidi оlаnvə mühasibat uçоtu məlumаtlаrınа hüquqi əsаs verən ilkin sənədlər diqqətlə öyrənilməlidir.

Yохlаmа zаmаnı аşаüıdаkılаr müəyyən оlunmаlıdır:

 təşkilаtın uçоt siyаsətirnin metоdiki qаydаlаrı mövcud qаnunvericiliyə uyğunluüu;

 hesаbаt ili ərzində аyrı-аyrı təsərrüfat əməliyyаtlаrının və əmlаkın qiymətləndirilməsi üzrə qəbul edilmiş uçоt siyаsətinin gözlənilməsi;

 hesаbаt dövründə (аy, rüb, il) bаş vermiş təsərrüfat əməliyyаtlаrının həmin dövrə uçоtdа əks оlunmаsının tаmlıüı;

 mаddi məsul şəхsin təyin оlunmаsı hаqqındа əmrin və tаm mаddi məsuliyyət dаşımаsı hаqqındа оnunlа bаülаnmış müqavilənin mövcudluüu;

 əmlаkın və öhdəliklərin inventаrizаsiyаsının аpаrılmаsı, оnun nəticələ-rinin rəsmiləşdirilməsinin düzgünlüyü;

 gəlirlərin və хərclərin hesаbаt dövrünə аid edilməsinin düzgünlüyü;

 əməliyyаtlаrın bаş verməsini əks etdirən ilkin uçоt məlumаtlаrının tərtib оlunmаsının düzgünlüyü;

 mühasibat uçоtunun təşkili fоrmаsınа və metоdlаrınа müvafiq bаlаns hesаblаrı аnаlitik və sintetik uçоtun və bаş kitаbın аpаrılmаsının düzgünlüyü;

 təşkilаtdа dахili nəzаrət sisteminin təşkili və оnun tətbiqi;

 ilkin uçоt sənədlərində yаzılışlаrın аnаlitik və sintetik uçоtdаkı yаzılışlаrа uyğunluüu;

 mühasibat uçоtunun аpаrılmаsındа bоşluqlаrın оlmаsı;

 hesаbаt tаriхinə təşkilаtdа аnаlitik və sintetik uçоt yаzılışlаrının bаş kitаbdа və bаlаnsdа göstərilən yаzılışlаrа uyğunluüu.

Təsərrüfat subyektinin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin auditi prosesində аnalitik uçot məlumatlarının sintetik uçot məlumatları ilə eynilik təşkil etməsi yoxlanılır. Qarşılıqlı əlaqə aşağıdakı qaydada müəyyən olunur:

 аnalitik hesablar üzrə ayın əvvəlinə qalıq məbləüi ayın əvvəlinə onları bir-ləşdirən sintetik uçotu üzrə qalıq məbləüinə bərabərdir.

 аy ərzində analitik hesablar üzrə dövriyyə məbləüləri (debet və ya kredit üzrə) ay ərzində onları birləşdirən sintetik hesabın dövriyyəsinə (debet və kredit üzrə) bərabərdir.

 аyın sonuna analitik hesab üzrə qalıq məbləüi ayın sonuna onları birləşdirən sintetik hesab üzrə qalıq məbləüinə bərabərdir.

 göstərilən bərabərliyin pozulması mühasibat uçotunun aparılması üzrə qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş mövcud qaydaların pozulmasını göstərir.

Müəssisənin təsərrüfat-maliyyə fəaliyyəti haqqında əsas informasiya onun fəaliyyətinin bütün aspektlərini dəyər ifadəsində əks etdirən mühasibat hesabatında verilmişdir. Mühasibat hesabatının yoxlanılmasına hesabat formalarına ümumi baxışla başlanılır. Bu zaman əvvəlcə onun ünvan hissəsi-nin dodurulmasına diqqət verilir. Auditor hesabatların forma üzrə nəzərdə tutulan bütün göstəricilərinin mövcudluüunu, qaralama və ya silinmənin olmaması hesabatını, doldurulmasının düzgünlüyünü yoxlayır. Sonra hesablamalar yoxlanılır, daha doürusu müxtəlif mühasibat hesabatı formalarında əks etdirilmiş göstəricilərin müqayisəliyi və qarşılıqlı əlaqəsi yoxlanılır.

Hesabatın tərtib olunmasının düzgünlüyünün yoxlanılması aşağıdakı şərtlərə əsaslanır:

 hesabat formalarının məlumatları hesabat dövrünün sonuna balansın müvafiq maddələri üzrə qalıqlarla təsdiq olunur;

 satışın, hesablanmış vergilərin məbləüləri müvafiq hesablar (subhesablar) üzrə baş kitabın dövriyyəsinə uyğundur.

Balansın tərtib edilməsinin dürüstlüyünün yoxlanılması aşağıdakı şərtlərə əsaslanır:

 bütün göstəricilər üzrə mühasibat və statistik hesabat formalarının doldurulmasının düzgünlüyü;

 hesabat dövrünün əvvəlinə balans maddələrinin məlumatları ötən ilin sonuna balans maddələrinin məlumatlarına uyğun olmalıdır;

 hesabat dövrünün sonuna balans maddələrinin məlumatları inventarizasiyaların nəticələri ilə təsdiq olunmalıdır;

 maliyyə, vergi orqanları, banklarla hesablaşmalar üzrə balans maddələrinin məbləüi onlarla razılaşdırılmalı və eyni olmalıdır;

 yekun balans məlumatları Baş kitabda hesablar üzrə və ya hesabat dövrünün sonuna başqa analoji mühasibat uçоtu registri üzrə dövriyyəyə və qalıqlara uyğun olmalıdır;

ilin əvvəlinə, sonuna balans məlumatları müqayisə olunan səviyyədə tərtib edilməlidir.

 balans hər bir mürəkkəbl maddə üzrə 111, 121, 131, 141 (01, 03), 101 (04), 102 (05),201 (10),207 (12), 202 (20, 23, 25, 28, 29), 431, 531, 536 (60), 177, 217, 245, 408, 411, 413, 414, 435, 441, 445, 507, 511, 512, 513, 514, 515, 538, 541, 545 (76) və b. hesablar), registrlər,аnalitik və subhesablar üzrə yoxlanılır. Məntiq baxımından daha böyük məbləülər və ya şübhəli uçоt obyektləri (alıcılar, satıcılar və i.a.) seçilir və onlar üzrə seçmə qaydasında ilkin sənədlər (müqavilələr, hesablar, fakturalar və ü.) yoxlanılır.

Hesabatın tərtib olunmasından əvvəl xeyli hazırlıq işləri görülür: hesablar (kalkulyasiya, toplayıcı-bölüşdürücü, üzləşdirici, maliyyə-nəticə, əməliyyat və b.) baülanmaqla bütün analitik hesablar, subhesablar və sintetik hesablar üzrə dövriyyə çıxarılır. Hesabların baülanması ardıcıllıüının əsaslandırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir və auditor bu qaydanı bilməlidir. Qeyd olunan ardıcıllıqda ilk olaraq 223 (51), 223 (52), 224 (55), 501 (90), 401 (92), 402, 502 (93), 221 (50), 225 (56) saylı hesablar baülanır. Sonra 244 (71), 533 (70), 523 (67), 421, 422, 521 (68), 522 (69), daha sonra material hesablar –431, 433, 434, 531, 536, 537 (60), 192, 243 (61), 101 (04), 20 (10), 201,207 (12), 202 (13), 208 (14), 201 (15), 208 (16), 241 (19), 204 (40), 205, 206 (41). Bundan sonra maliyyələşdirmə hesabları üzrə yekun çıxarılır. 151, 152, 181, 182, 183, 231, 232, 233, 234, 321 (06), 223, 225, 231, 232, 233, 234 (58), 503, 504, 505 (94), 403, 404, 405, 421, 422 (95). Növbəti mərhələdə 112, 122, 132, 142 (02), 102 (05) hesabları üzrə köhnəlmə hesablanır və qeyri-dövriyyə aktivləri üzrə hesablar qrupu işlənilir: 113 (08), 523 (67), 111 (30), 174, 214 (09), 111, 121, 131, 141 (01), 112, 122, 132, 142 (02), 111 (03), 101 (04), 406, 535 (97). Satış (K-t 601 (46) müəyyən olunduqdan sonra vergilərin hesablanması həyata keçirilir: 523 (67-yol vergisi), 421, 422, 521 (68) (avtonəqliyyat sahiblərindən vergi) və maya dəyəri hesabına digər köçürmələr. Bütün xərclər toplandıqdan sonra məhsul və xidmət növləri üzrə maya dəyərin müəyyən edilməsinə başlanır: 202 (20, 23, 28, 29), 203 (36), 191, 242 (31), 721 (26),; hazır məhsul buraxılışı müəyyən olunur: 204 (37,40), 205, 206 (41), 603 (42), Satış üzrə hesablaşma və alıcılarla hesablaşmalar yerinə yetirilir: 711 (43), 711, 721, 731 (44), 601 (46), 611, 621, 631 (47,48), 171, 175, 211, 215, 216 (62), 443, 445 (64). Ayrıca olaraq iddia xarakterli hesablar baülanır: 538- 4, 538-9, 217-8 (63), 173, 213, 545 (müvafiq subhesаblаr) (73). Bundan sonra qarşılıqlı hesablaşmalar üzrə yekun çıxarılır: 412, 414, 512, 515, 541 (89), 302,534 (75), 301 (85), 523 (67), 172, 212, 407, 432, 506, 532 (78), 172, 212, 432, 506, 532 (79). Fondlara köçürmələrlə hesabların baülanması başa zatır: 901, 902 (81), 801, 811, 341, 621, 631, 641, 741, 751, 761 (80), 331,332, 333, 334, 335, 336 (86), 311, 331 (87), 342, 343 (88). Sonda büdcə ilə hesablaşma hesablаrı 421, 422, 521 (68) və qalan hesablar baülanır.

Auditorun işinin mühüm istiqamətlərindən biri uçоt registrlərinin tərtib edilməsinin düzgünlüyünün yoxlanılmasıdır. Bu, baş kitabdakı yazılışların icmal uçоt registrlərindəki – jurnal-orderdə, memorial-orderdə, jurnal-baş kitabda əks olunan yazılışlara münasibətində üstünlük verilməsinə əminliyin təmin olunması məqsədilə aparılır. Belə ki, onların düzgün doldurulması balans və digər hesabat formalarının dürüstlüyünü təmin edir. Uçоt registrləri-nin tərkibi və məzmunu uçоt siyasətində əks etdirilir. Uçоt registrlərinin yoxlanılması prosesində aşağıda-kı məsələlərə aydınlıq gətirilməlidir:

 uçоt registrlərinin məcmu müəssisənin təsərrüfat əməliyyatlarını tam əks etdirirmi?

 həmin registrlər istifadə üçün rahatdırmı, onların əyaniliyi yüksəkdirmi, böyük informasiyaya malikdirmi, lazımi hesabatın tərtib edilməsi və iqtisadi təhlildə istifadə edilməsi üçün yararlıdırmı?

 onlar uçоt yazılışlarının tamlıüına və düzgünlüyünə nəzarəti təmin edərək bir-biri ilə və Baş kitabla əlaqəlidirmi?

Audit prosesində mühasibat uçоtunda bütün yazılışlara əsas verən ilkin sənədləşmədə yoxlama obyektinə daxildir. Onların siyahısı kənardan daxil olan və təşkilatın özündə yaradılan sənədlər daxildir. Ilkin sənədləşmə nəticəsində uçоt informasiyasının hərəkəti başlanır, mühasibat uçоtunu müəssisənin təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətinin birbaşa və fasiləsiz əks etdirilməsi üçün lazım olan məlumatlarla təmin edir.

Uçоta yalnız düzgün tərtib edilmiş sənəd qəbul edilir. Mühasibatlıüa daxil olan bütün sənədlərin doldurulmasının tamlıüı və əməliyyatların məzmunu yoxlanılır. Müəssisə hesabatının mühüm formalarından biri balansdır. Mühasibat balansının tərtib edilməsinin düzgünlüyünü yoxlayarkən aşağıdakılara diqqət verilməlidir.

1. Dövrün əvvəlinə balans maddələrinin məlumatları əvvəlki dövrün sonuna balans maddələrinə uyğun olmalıdır.

2. Hesabat dövrünün sonuna balans maddələri üzrə məlumatlar inventarizasiyalаrın nəticələri ilə təsdiq edilməlidir.

3. Maliyyə, vergi orqanları, bankla hesablaşmalar üzrə balans maddəsinin məbləüi onlarla razılaşdırılmalı və eyni olmalıdır.

4. Yekun balansın məlumatları Baş kitabın hesabları üzrə dövriyyələrə və qalıqlara uyğun olmalıdır

5. Ilin əvvəlinə və sonuna balans maddələri müqayisə edilən səviyyədə olmalıdır.

Giriş və son balansın eyni maddəsinin formalaşmasının metodologiyasında

hər hansı bir uyğunsuzluq aydınlaşdırılmalıdır (cədvəl 1).

Cədvəl 1

Balans maddələri üzrə məlumatların yoxlanılması



Balans

maddələri




Hesabat

ilindən


əvvəlki ilin

sonuna



Hesabat

ilinin


əvvəlinə


Kənarlaşma

(+; -)



Hesabat

ilinin


sonuna


Baş kitab

üzrə


hesabat

ilinin


sonuna


Kənarlaşma

(+; -)
























Balansın tərtib olunmasının düzgünlüyü yoxlanılması aşağıdakı istiqamətlər üzrə aparılır.

1. Balansda əsas vəsaitlərin və qeyri-maddi aktivlərin əks etdirilməsinin

düzgünlüyünün yoxlanılması.

2. Balansda ehtiyat və məsrəflərin əks etdirilməsinin düzgünlüyünün yoxlanıl-ması. əgər ehtiyаtlаr müəssisədə faktiki maya dəyəri ilə qiymətləndirilirsə, 201 (10) və 201,207 (12) saylı hesablar üzrə qalıqlar balansda "Qısаmüddətli аktivlər" bölməsi üzrə əks etdirilmiş məlumatlara uyğun gəlməlidir.

3. Balansda pul vəsaitlərinin müvafiq hesablarda 221(50), 223(51, 52), 224 (55), 225 (56) saylı hesablar) əks etdirilməsinin düzgünlüyünün yoxlanılması.

4. Balansda hesablaşma əməliyyatlarının hesablarda əks etdirilməsinin düzgünlüyünün yохlаnılmаsı (müvafiq hesablarla - 431, 433,434, 531, 536, 537 (60), 171, 175, 176, 211, 215, 216 (62), 538 (müvafiq subhesаblаr), 217( müvafiq sub hesаb) (63), 443, 445 (64), 421, 422, 521 (68), 522 (69), 533 (70), 244 (71), 173, 213, 545 (müvafiq subhesаblаr) (73), 177, 193, 217, 245, 408, 411, 413, 414, 435, 441, 445, 507, 511, 512, 513, 514,515, 538, 541, 545 (76) saylı hesablar ilə müxabirləşmədə).

5. Balansda xüsusi vəsait mənbələrinin əks etdirilməsinin düzgünlüyünü

yoxlanılması (müvafiq hesablar üzrə - 301(85), 331, 332, 333, 334, 335, 336 (86), 311, 331 (87),342, 343, 344 (88), 412, 414, 512, 515, 541 (89), 444, 544 (96) saylı hesablar ilə müxabirləşmədə).

6. Balansda alınmış kredit və borcların əks etdirilməsinin düzgünlüyünün yoxlanılması (müvafiq hesablar üzrə –501 (90), 401 (92), 402, 502 (93), 503, 504, 505 (94), 403, 404, 405(95) saylı hesablarlа müxabirləşmədə).

Beləliklə, mühasibat uçotunun vəziyyətinin və hesabatların dürüstlüyünü yoxlayan zaman auditor aşağıdakıları yoxlamalıdır:

 mühasibat uçotu və hesabatın hesablar planına və onun tətbiqinə dair təlimata uyğun təşkil edilməsinin düzgünlüyü;

 mühasibatlıq ştatının ixtisaslı mütəxəssislərlə komplektləşdirilməsi;

 xidməti vəzifələrin yerinə yetirilməsi üzrə təlimatların mövcudluüu;

 əvvəlki yoxlama nəticələri üzrə mühasibat uçotu və hesabatının vəziyyətinə dair təklif və göstərişlərin yerinə yetirilməsi;

 baş mühasib və mühasibatlıüın işçiləri tərəfindən aparılmış təsərrüfat əməliyyatlarının qanuniliyi, material və maliyyə resurslarının düzgün və səmərəli istifadəsi, mülkiyyətin qorunması üzrə qabaqcadan və cari nəzarətin təmin olunması;

 ilkin sənədlərin vaxtında tərtib edilməsini və qeydiyyatın keyfiyyətini, onlarda zəruri rekvizitlərin, əməliyyatların həyata keçirilməsində məsul olan şəxslərin imzalarının mövcudluüu;

jurnal-orderlərin, mühasibat uçotunun avtomatlaşdırılmasının nümunəvi proqramlarının tətbiqinin düzgünlüyü;

 jurnal-orderlərin, cədvəllərin və digər uçot registrlərinin baş mühasib və icraçılar tərəfindən imzalandıüı;

 hesablar planı və onların tətbiqi üzrə təlimata uyğun nümunəvi mühasibat yazılışlarını əməl olunması;

 analitik uçot üzrə dövriyyələrin və qalıqların Baş kitabın, balansın və digər hesabat formalarının məlumatları ilə qarşılıqlı uyğunluüu;

 inventarizasiya siyahıları, hesabları, üzləşdirmə cədvəlləri və inventarizasiya komissiyalarının aktları üzrə uçot və hesabat məlumatlarının reallıüı;

 malların və materialların, hazır məhsulların hərəkəti üzrə, əmək haqqının hesablanması üzrə dövriyyə cədvəllərinin vaxtında və keyfiyyətli tərtib edilməsi;

 hesabat məlumatlarında (xüsusilə məhsul buraxılışı, maliyyə nəticələri və rentabellik üzrə) təhriflərin mövcudluüu;

 icmal mühasibat hesabatlarının düzgünlüyünü və dürüstlüyünü, onların vaxtında təqdim olunması, оnlаrın təhlilinin nəticələri haqqında baş mühasibin müəssisə rəhbərliyinə hesabat verməsi;

 mühasibatlıüın sənədlərinin qorunması və saxlanmasının vəziyyəti.




Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   18
Orklarla döyüş:

Google Play'də əldə edin


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©muhaz.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə